Трамп ва Си музокаралар ўтказаётган бир пайтда, Хитой ўзининг сунъий интеллект (СИ) соҳасидаги амбициялари билан олдинга интилмоқда

Ички Мўғулистоннинг кенг яйловларида деҳқонлар янги қўшнилар — Хитойнинг СИ платформаларини энергия билан таъминлайдиган улкан, қутисимон иншоотлар ёнида сергўшт картошкаларни йиғиб олишмоқда.

Ўзининг даштлари ва вулқонлари билан Уланчаб рақамли технологияларнинг кутилмаган чегарасига айланди. Йиллар давомида у Хитойнинг расмий «картошка пойтахти» бўлиб келган. Бироқ, ҳозирда Дональд Трамп ва унинг хитойлик ҳамкасби Си Цзиньпин бошқа масалалар қаторида СИ хавфсизлигини муҳокама қилиш учун учрашаётган бир пайтда, бу ердаги қишлоқ хўжалиги ерлари маълумотлар марказлари (дата-марказлар) қурилиш майдонига айланди.

Сариқ каска кийган юзлаб ишчилар қурилиш майдонига оғир техникаларни судраб келишмоқда, темир ҳавозалардан эса пайвандлаш учқунлари сочилмоқда. Тепада улкан кранлар томларни эҳтиёткорлик билан йиғмоқда, зинапоялардаги одамлар эса ғишт териш ишларини бажаришмоқда.

«Бу — Хитой тезлиги», дейди ишчилардан бири кулиб. У кетаётиб, ўз мамлакатини «инфратузилма маньяки» деб таърифлайди ва ҳануз кулимсирайди. «Ҳар йили битта босқич қурилади. Бу иккинчи босқич», дейди электр муҳандиси. «Бундан кейин яна кўплаб босқичлар бўлади».

Сунъий интеллект Хитой ва АҚШ ўртасидаги рақобатнинг марказида турибди ва бу ердаги маълумотлар марказларида жойлашган ҳисоблаш қуввати энг муҳим элемент ҳисобланади.

Хитой Коммунистик партияси учун бу объектлар мамлакат иқтисодиёти ва миллий хавфсизлиги учун жуда муҳимдир. Қурилиш якунлангач, улар 2030 йилгача саноат ва жамиятнинг 90 фоизига СИни жорий этиш мақсадини қўллаб-қувватлайди.

Хитой нафақат жисмоний инфратузилмани барпо этмоқда. У шунингдек, истеъдодларни — мамлакатни имкониятлар макони сифатида кўраётган ёш муҳандислар ва тадқиқотчиларни тарбияламоқда. Бунга қисман АҚШ билан кескинлик ва Трампнинг иммиграция чекловлари туфайли «Америка орзуси»нинг жозибадорлиги сусайгани ҳам сабаб бўлди.

«АҚШга кетаётган талабалар ва тадқиқотчилар сони камайди, АҚШдан Хитойга қайтаётганлар эса кўпайди. Бу жуда аниқ кўриниб турибди», дейди Хитой Фан ва технология университетидан Жек Чжанг.

У АҚШдаги Йел ва Буюк Британиядаги Кембриж университетларида таҳсил олганидан сўнг, юқори даражали дастур орқали ишга қабул қилинган.

«Мен лабораторияда олиб бораётган СИ бўйича ишларимнинг бир қисмини инсон саломатлиги ва тиббиётга татбиқ этмоқчи эдим. Бу кўпроқ ресурслар, кўпроқ одамлар ва баъзан кўпроқ давлат қўллаб-қувватлашини талаб қилади, бунга эса хорижда эришиш қийин бўлиши мумкин».

Хитойнинг СИ соҳасида ўсиб бораётган қудрати АҚШнинг, соҳа ичидаги технология жуда тез ривожланаётгани ҳақидаги жиддий огоҳлантиришларга қарамай, ўз СИ ишланмаларини тўхтатиб тура олмаслигини айтишига сабаблардан биридир.

«СИ пойгасида ким ғолиб чиқса, ўша ҳукмронлик қилади», деди президент Трамп ўтган ҳафта. Anthropic СИ компанияси бош директори Дарио Амодеи АҚШ бошчилигидаги Хитойга илғор чиплар ва ускуналарни сотишни тақиқлаш кучида қолиши кераклигини таъкидлаб, Хитойнинг етакчилиги «АҚШ ва дунё учун жиддий хавф туғдириши»дан огоҳлантирди.

Чоршанба куни Вашингтонга келадиган Си буни эшитишни хоҳламаслиги аниқ. Пекиннинг позициясини акс эттирувчи давлат назоратидаги Global Times нашри АҚШнинг хавотирларини Хитойнинг юксалишини «жиловлаш»га қаратилган «Совуқ уруш услуби»нинг бир қисми сифатида рад этди.

Бироқ Хитой нафақат АҚШга етиб олишга ҳаракат қилмоқда.

У шунингдек, бошқача моделни тарғиб қилмоқда. Сининг ўзи Хитой СИ компанияларини одамлар, компаниялар ва мамлакатлар ўз хоҳишига кўра ўзгартириши мумкин бўлган арзонроқ, очиқ кодли (open-source) моделларни яратишга ундамоқда.

Бу ҳам Хитой моделларини АҚШдаги моделлар билан қарама-қарши қўяди, у ерда OpenAI ва Anthropic каби ишлаб чиқувчилар дизайн тафсилотлари сир сақланадиган ёпиқ тизимли моделларга таянади.

Пекиннинг бу ёндашувни қўллаб-қувватлашига сабаблардан бири — бу Хитой фирмалари учун яхши самара берганидир. Технологияни баҳам кўриш орқали улар тез суръатлар билан инновациялар яратишга муваффақ бўлишди.

Бу Хитойга ўзининг энг катта тўсиқларидан бирини — каттароқ ҳисоблаш қувватини таъминлайдиган илғор чиплардан фойдаланиш имконияти чекланганини ҳал қилишга ёрдам берди.

Аммо Пекин СИни тартибга солувчи қоидаларни шакллантиришда ҳам каттароқ рол ўйнашни хоҳлайди. Си бир неча бор қатъийроқ тартибга солиш ва бошқалар амал қилиши учун глобал тизимни яратишга чақирган.

СИ хавфсизлиги бўйича хавотирлар ортиб бораётган бир пайтда, Оқ уйдаги бу ҳафтаги саммит алоҳида аҳамиятга эга. Икки томон СИни тартибга солиш бўйича биргаликда ишлай оладими? Ривожланишни секинлаштириш ҳақидаги ҳар қандай муҳокама умуман реалми?

Хитойнинг СИ амбициялари шаклланаётган Уланчаб каби жойларда бундай кўринмайди.

Хитой аҳоли сийрак яшайдиган вилоятларда — шимолдаги Уланчаб, Нинся ва Ганьсуда, жануби-ғарбдаги Гуйчжоуда Huawei, ByteDance, DeepSeek учун юзлаб маълумотлар марказларини қурмоқда.

У ерлар арзонроқ, ҳарорат салқинроқ ва сувга бўлган талаб камроқ бўлган ушбу ҳудудларда аллақачон улкан қайта тикланадиган энергия қувватларини — шамол ва қуёш энергиясини ривожлантирган.

Бу ҳеч қандай хавотир ёки камчиликлар йўқ дегани эмас. Хитой 2030 йилгача ўз маълумотлар марказларининг аксариятини яшил энергияда ишлатишни хоҳлайди, аммо унинг энергия тизимининг бир қисми ҳали ҳам кўмир энергетикасига таянади. Ички Мўғулистоннинг қуруқ, сувсиз ҳудудларида сув таъминоти ҳамон муаммо бўлиб қолмоқда.

Бутун бошли қишлоқлар кўчирилган, гарчи уларнинг сонини ёки аҳоли қандай товон пули олганини аниқлаш қийин бўлса-да. Бу ҳақда гапиришни хоҳлайдиганлар кам, чунки ҳаддан ташқари очиқ гапириш хавфли бўлиши мумкин.

«Бу катта маълумотларнинг (big data) оддий одамларга мутлақо алоқаси йўқ», дейди маҳаллий аҳоли вакилларидан бири камера ортида аноним тарзда. «Бу бизга нима фойда келтирди?»

Унинг айтишича, маҳаллий аҳолидан жуда камчилик у ерда иш топган. Бошқалар эса ерлари тортиб олинишидан ва тирикчилик учун деҳқончилик қила олмасликларидан қўрқишларини айтишди.

Аммо оптимистлар ҳам бор, жумладан, маълумотлар марказлари яқинидаги далада картошка терувчилар ёнида турган, фамилияси Чжанг эканлигини айтган киши.

«Хитой ҳозир дунёда пешқадам», дейди у ва фарзандлари у ерда иш топишга муваффақ бўлганини қўшимча қилади.

«Бу нисбатан қолоқ бўлган 1960-йиллар эмас. Хитой ҳозир яхши ривожланмоқда. Иқтисодий тараққиётда бўладими ёки бошқа соҳалардами, у яхши натижаларга эришмоқда».

Сўровномалар кўплаб бошқа мамлакатларга қараганда СИ ёки унинг кенг жорий этилишига қаршилик кам эканлигини кўрсатмоқда, гарчи бундай қаттиқ цензура мавжуд муҳитда бу рақамларни баҳолаш қийин бўлса-да.

Пекин СИни қариётган ишчи кучи муаммосига ечим сифатида кўришини аниқ билдирди ва ишлаб чиқаришни жадал автоматлаштирмоқда. Бу иш жойларини йўқотиш бўйича хавотирларни келтириб чиқармоқда, буни ҳам ўлчаш қийин.

Аммо бу мамлакат ҳар йили АҚШдаги ярим миллионга яқин битирувчига нисбатан беш миллионга яқин фан ва технология йўналиши бўйича мутахассисларни етиштириб чиқармоқда.

Ва уларнинг кўпроғи Хитойда қолаётгани сабабли, улар инновациялар учун ўсиб бораётган экотизимни топмоқдалар.

Етакчи технология компаниясида ишлайдиган 27 ёшли СИ ишлаб чиқувчиси Данг Жунхао Хитой университетлари янада очиқ бўлиб бораётганини, бу эса унга Шанҳайдаги базасидан туриб бутун дунёдаги тадқиқотчилар билан мулоқот қилиш имконини бераётганини айтади.

«Мен СИни ядровий синтез, астрофизика, янги материаллар ва янги дори-дармонларни ишлаб чиқиш билан бирлаштирган тадқиқотларни кўрдим. Ўйлайманки, биз яхши даврга қадам қўймоқдамиз».

Шундай бўлса-да, баъзилар Хитой ҳали ҳам янгилик яратишдан кўра қолипларга риоя қилишни кўпроқ қадрлашини айтишади. «Бу мен хоҳлаганчалик очиқ эмас», дейди Цинхуа университети Статистика ва маълумотлар фани департаменти профессори Лю Цзюнь. У Гарвард ва Стэнфорд университетларида дарс берган.

«Мен бу ердаги талабаларни кўпроқ савол беришга, кўпроқ шубҳа остига олишга ундаб келаман, лекин буни ўзгартириш қийин. Менимча, бу қисман маданият, қисман тизим билан боғлиқ».

Профессор Лю ва бошқалар СИ чегаралари билан курашаётган лабораториялардан узоқда, кўплаб хитойликлар ҳали ҳам янада долзарб иқтисодий муаммолар билан банд: суст иқтисодиёт, ёшлар ўртасида ишсизликнинг ортиши, паст харажатлар ва кескин тушиб кетган кўчмас мулк нархлари. Қишлоқ жойларда аҳолининг қариши ҳам катта муаммога айланмоқда.

«Катта маълумотлар ва шунга ўхшаш нарсалар... жуда яхши, лекин бунинг менга алоқаси йўқ», дейди Ички Мўғулистондаги деҳқонлардан бири қўйларини текшириш учун аравада кетаётиб.

Унинг айтишича, унга СИнинг кераги йўқ. У интернетдан деярли фойдаланмайди.

Телефонининг экрани синган, вай-файни эса унга ойига 40 юандан сал кўпроққа тушадиган чўнтак қурилмасидан олади.

«Мен учун ҳеч қандай ўзгариш бўлгани йўқ. Келажакни билмайман», дейди у.

Бундай шубҳа билан қараш Пекин учун қийинчилик туғдириши мумкин.

Бу ерда ва бутун мамлакат бўйлаб жуда кўп нарса ўзгармоқда, аммо қанча одам ўз раҳбарлари каби ушбу технологияга асосланган келажакка содиқ эканлигини билиш қийин.