Тонгги софлик таъми

**Тонгги софлик таъми**

Сеулда Жанубий Корея ва Марказий Осиёнинг (МО) бешта давлати раҳбарлари даражасида «С5+1» форматидаги биринчи саммит бўлиб ўтди. Унинг якунлари бўйича Сеул декларацияси қабул қилинди. Сеулнинг ҳисоб-китобига кўра, минтақа Кореяга Хитойдан хомашё қарамлигини камайтиришга ёрдам беради, Корея технологиялари эса МО мамлакатларига хомашё экспортидан уни қайта ишлашга ўтиш имконини беради. Бироқ, ушбу курснинг муваффақияти корхоналар, молиялаштириш ва маҳсулотларни олиб чиқиш йўналишларининг пайдо бўлишига боғлиқ бўлади.

Бунгача муносабатлар асосан вазирлар даражасида ривожланиб келаётган эди. Энди Сеул уларни давлат раҳбарлари даражасига кўтарди. Вақтнинг танланиши тасодифий эмас: етказиб бериш занжирлари камроқ ишончли бўлиб қолди, АҚШ ва Хитой ўртасидаги рақобат кучаймоқда, Яқин Шарқдаги можаролар эса энергия ресурслари етказиб берилишига таҳдид солмоқда. Жанубий Кореянинг деярли ўз хомашё базаси йўқ, аммо унинг саноати учун нефть, уран, литий, мис, никель, кобальт ва нодир ер металлари зарур. Уларсиз аккумуляторлар, яримўтказгичлар, автомобиллар ва АЭСлар учун ускуналар ишлаб чиқариш мумкин эмас.

Марказий Осиё ушбу ресурсларнинг кўпини таклиф қилишга қодир. Қозоғистон нефть, уран, хром, мис ва нодир металларга эга. Ўзбекистонда уран ва мис қазиб олинади, шунингдек, литий ва вольфрам захиралари ўрганилмоқда. Қирғизистон ва Тожикистон олтин ва сурмага, Туркманистон эса газ ва нефть-кимё маҳсулотларига эга.

Сеулга шунчаки хомашё эмас, балки бир нечта етказиб берувчиларга ҳаддан ташқари қарамликдан ҳимояланиш керак. 2030 йилга бориб ҳукумат бу қарамликни тахминан 80 фоиздан 50 фоизгача қисқартиришни, критик минералларнинг давлат захираларини эса 54 кунлик истеъмолдан 100 кунликкача оширишни режалаштирмоқда.

Янги курснинг энергетика логикаси саммитдан олдин ҳам намоён бўлди. Апрель ойида Сеул Ҳурмуз бўғози атрофидаги беқарорлик фонида 18 миллион баррель Қозоғистон нефтини етказиб бериш бўйича келишиб олди. Музокараларда президентлар Ли Чжэ Мён ва Қасим-Жомарт Тоқаев узоқ муддатли ҳамкорликка мўлжалланган ҳадли битимни имзоладилар.

Сеулдаги йиғилишда Тоқаев савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни ривожлантиришдан ташқари, транспорт-логистика салоҳиятини қайта кўриб чиқишни таклиф қилди. Хусусан, у «Ўрта коридорнинг TRIPP транспорт ташаббуси билан интеграциялашувини таъминлашга» чақирди. Корея Марказий Осиёга мультимодал ташишларни Ляньюньган портидаги қозоқ-хитой логистика терминали орқали амалга оширади. Тоқаевнинг фикрича, «ушбу йўналишлар салоҳиятини бирлаштириш ва Кореядан Марказий Осиё орқали Европагача бўлган узлуксиз транспорт-логистика занжирини шакллантириш мумкин».

Марказий Осиё Сеулни Шарқий Осиё ва Европа ўртасидаги ҳудуд сифатида ҳам қизиқтиради. «Саммит Европа ва Яқин Шарққа олиб борадиган иқтисодий ва маданий ҳамкорликнинг янги йўлини очиши керак», — деди Ли Чжэ Мён. Гап, авваламбор, Украинадаги можаро бошланганидан кейин аҳамияти ортган Транскаспий ёки Ўрта коридор ҳақида бормоқда.

Минтақа мамлакатлари Кореядан нафақат хомашёдан даромад олишни, балки қайта ишлаш корхоналари, транспорт, рақамли тизимлар, тиббиёт, таълим ва иш ўринларини ҳам қўлга киритишни кутмоқда. Асосий савдолашув ҳам шунда: Сеулга ишончли етказиб бериш, Марказий Осиёга эса қўшилган қийматга эга ишлаб чиқариш керак.

Ҳозирча иқтисодий муносабатлар сезиларли даражада Корея фойдасига оғган. 2025 йилда товар айирбошлаш ҳажми илк бор 10 миллиард доллардан ошди. Кореянинг бешта давлатга экспорти 8,665 миллиард долларга етди, минтақадан импорт эса бор-йўғи 1,39 миллиард долларни ташкил этди. Марказий Осиё товарларининг бир долларига Корея экспортининг олти доллардан кўпроғи тўғри келади. Кореянинг жамғарилган инвестициялари 6,48 миллиард долларга баҳоланмоқда.

Асосий савол шундаки, Марказий Осиё Кореянинг ишлаб чиқариш бўйича ҳамкорига айланадими ёки унинг техникаси учун бозор ва хомашё етказиб берувчиси бўлиб қоладими. Сеул энг яқин алоқаларни Ўзбекистон билан ўрнатган. «Корея Республикаси ўтган йиллар давомида мамлакатимизнинг ишончли дўсти ва энг муҳим иқтисодий ҳамкорларидан бирига айланди», — деди Шавкат Мирзиёев. У корейс диаспорасини икки халқ ўртасидаги «маънавий кўприк» деб атади.

Саммитда Ўзбекистон раҳбари бешта ташаббусни илгари сурди: ҳамкорликнинг узоқ муддатли стратегиясини ишлаб чиқиш, саноат-технология парки ва критик минераллар бўйича инвестициявий альянс ташкил этиш, иқлим бўйича ҳамкорликни йўлга қўйиш, шунингдек, СИ соҳасида ҳамкорликни кучайтириш.

Туркманистон билан Корея газ-кимё, темир йўллар, кемасозлик ва янги шаҳарларга эътибор қаратмоқда. Энг муҳим натижа инвестицияларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги битим бўлди, у бўйича музокаралар 16 йил давом этган. У мулк олиб қўйилганда товон тўлаш қоидаларини ва давлат билан инвестор ўртасидаги низоларни ҳал қилиш тартибини белгилайди. Меморандумлардан фарқли ўлароқ, ушбу ҳужжат капиталга ҳуқуқий кафолатлар беради.

Тожикистон билан муносабатлар илк бор ҳар томонлама шериклик даражасига кўтарилди. Темир йўллар, энергетика, рақамлаштириш, коррупция ва пул ювишга қарши курашиш бўйича 17 та ҳужжат имзоланди. Президент Эмомали Раҳмон жадаллаштирилган индустриаллаштириш ва иш ўринлари яратишни мамлакатнинг асосий вазифалари деб атади. Душанбе учун Корея ёрдамини инвестиция лойиҳаларига айлантириш муҳим.

Қирғизистон 18 та битим ва меморандумга эга бўлди. Бишкекда KOTRA агентлигининг ваколатхонаси, Миллий инвестиция агентлиги ҳузурида эса Korea Desk очилади. Ҳалол сертификатларининг ўзаро тан олиниши корейс маҳсулотлари ва косметикасининг минтақа бозорларига чиқишини осонлаштириши мумкин.

Янги курснинг инсоний асоси ҳам бор. Марказий Осиёда 310 мингга яқин корё-сарам яшайди: 172 минг нафари Ўзбекистонда ва 120 минг нафари Қозоғистонда. Минтақадан келган 150 мингга яқин киши Жанубий Кореяда таҳсил олмоқда ва меҳнат қилмоқда. 2027 йилда корейсларнинг Марказий Осиёга оммавий кўчирилишига 90 йил тўлади. Бошқа ташқи ҳамкорларда бу ерда бундай боғловчи бўғин йўқ.

Шу билан бирга, минтақада рақобат кучли. Хитой кредитлар, инфратузилма ва қўшни бозорни таклиф қилмоқда. Россия транспорт ва меҳнат алоқаларини сақлаб қолмоқда. ИИ Ўрта коридор ва яшил энергетикани, АҚШ эса хавфсизлик ва критик минералларни илгари сурмоқда. Япония беш йил ичида лойиҳаларни 3 триллион иенага қўллаб-қувватлашга ваъда берди.

Кореянинг устунлиги — технологиялар, саноат тажрибаси ва минтақани назорат қилишга интилувчи давлат сифатидаги обрўнинг йўқлигидир. Аммо саммит натижасини меморандумлар сони эмас, балки корхоналар, молиялаштириш ва етказиб бериш йўналишларининг пайдо бўлиши белгилайди. Алмашинув жозибали кўринади: технологиялар эвазига ресурслар. Томонлар бу янги хомашё қарамлиги эмас, балки саноат ҳамкорлиги эканлигини ҳали исботлашлари керак.

Давлат раҳбарлари даражасида «С5+1» форматидаги учрашувлар икки йилда бир марта ўтказилади. Оралиқ даврда иштирокчи мамлакатлар ташқи ишлар вазирлари эришилган келишувларнинг бажарилишини назорат қиладилар ва навбатдаги учрашув кун тартибини тайёрлайдилар.