Тўсиқ дизели

**Ихтилоф дизели**

Ғарбда, айниқса Украинада авж олган баҳслар шиддатига қараганда, «дизель битими» жуда кўпчиликка тегиб кетди. Масаланинг энергетик томонини бир четга суриб, диққатимизни сиёсатга қаратсак.

**Биринчидан.** Бу битим Трампга Ғарб ичида мажбуран тангaн лойиҳалар рақобатини акс эттиради. MAGA лойиҳасига, яъни Pax Americana'нинг янги нашрига бу йил муқобил таклиф қилинди. Канадада энг йирик легал глобалистлардан бири — Карни ҳокимият тепасига олиб келинди; ва бу кўргазмали равишда Трамп томонидан Канаданинг келажаги — у «51-штат»га айланадими-йўқми деган мавзуда очилган мунозара фонида амалга оширилди. Ҳокимиятда ҳаддан ташқари узоқ ўтириб қолган Трюдо клани бу мунозарага бардош бера олмади; «яширин давлат» эса «майда-чуйдалар»га вақт сарфлаб ўтирмасдан, профессионал глобалист Карнига ставка қилди. Ўз-ўзидан пайдо бўладиган аналогиялар — АҚШ вице-президенти лавозимидаги Нельсон Рокфеллер ва Италия бош вазири ролидаги Драги. Шу йилнинг январь ойида Давосда Карни супердавлатларга қарши турувчи «ўрта давлатлар дунёси» концепциясини шакллантирган эди. Сентябрга келиб у YES-лойиҳасига — ЕИ ва Канада альянсини Ғарб марказига қўядиган «Ялта-Европа стратегияси» деб аталмиш лойиҳага айланди. Унинг шарқий перифериясида Украина, ғарбий перифериясида эса АҚШ қолмоқда, бу ерда ушбу лойиҳа остига Демократларнинг Обама клани қулоқлари кўриниб турган қисми «аниқ» имзо чеккан.

Трампга чақириқ ташланди, унинг эквиваленти Зеленскийнинг унга нисбатан узлуксиз беодоблиги бўлди. Россия билан қарама-қаршилик доирасида Оқ уй учун бу муаммонинг ечими йўқ эди, сайловлар яқинлашаётган, бензин ва дизель нархи эса нафақат Трампни қониқтирадиган Европада, балки республикачиларнинг электорал истиқболларига зарба бераётган АҚШда ҳам ўсаётган эди. Америка етакчисининг Киевга Россия НПЗларига берилаётган зарбаларни тўхтатиш бўйича олтита илтимосига рад жавоби берилди. Чунки, нархлар Украина зарбалари туфайли ўсмоқда деб ҳисоблайдиган Трампдан фарқли ўлароқ, Зеленский ва унинг ҳомийлари гўёки Трампнинг ўзи, аввал Ормуз, энди эса Баб-эль-Мандеб бўғозларининг ёпилиши кўринишидаги оқибатларга олиб келган Эрон авантюраси билан айбдор деган нарративни илгари сурмоқдалар. Оқ уйнинг сайловолди муаммоларидан фойдаланган бу ташқи босимдан Трамп фақат Россия ёрдамида чиқиб кетиши мумкин эди. Лекин бунинг учун унинг ўзининг санкцияларини, шу жумладан ХХРга қарши мўлжалланган, лекин ғаладондан олиниб ва қабул қилинган — Россияга қарши «дўзах» рестрикциялари ҳақидаги «янги» қонунни айланиб ўтиш керак эди. Трамп шундай қилди ҳам: эълон қилди, Молия вазирлигида Бессент эса Россия энергия экспортидан барча тақиқлар олиб ташланганини қайд этди.

**Иккинчидан.** Биринчи 230 минг баррель дизель ёқилғиси ортилган танкер АҚШ томон кетаётганини кам одам билади. Баъзи маълумотларга кўра, у Санкт-Петербург томонидан 22 сентябрдаёқ чиққанини ҳисобга олсак, келишувга анча олдин эришилган. Эҳтимол, Уиткофф ва Кушнернинг сентябрь бошидаги ташрифи чоғида. Европа халақит бермаслиги учун бу ҳақда эълон қилишмади. Лекин Хитой билан бу очиқчасига келишилган, чунки айнан кейинги кунларга ХХР Раиси Си Цзиньпиннинг АҚШга ташрифи тўғри келди ва музокараларда Россия нафтини сотиб олувчилар учун «дўзах» санкциялари ҳақидаги масала муҳокама қилинмади — Пекинда ҳамма нарсани билишган.

Хитой етакчисидан олдин АҚШга Зеленский келди, БМТ Бош Ассамблеясидаги чиқиши чоғида шовқин билан ҳуштакбозлик қилинган Израиль бош вазири Нетаньяху Трампни у билан учрашишга кўндирган эди. Натижа — ноль. Ва Россия танкери Фин кўрфазидан Балтикага қараб ҳаракатланди.

Бу ерда яна бир жиҳат муҳим. Беодобликдан ташқари, Зеленский Трампни панд берди. У узоқ вақт давомида атрофдагиларни тинчликка тайёрлигига ишонтириб келди, Израиль бош вазири у учун келишиб олишини кутди, сўнг эса Думага сайловларнинг охирги куни арафасидаги кечада, айнан 20 сентябрда Москвага зарба берди. Ва тинчликни муҳокама қилиш ўрнига, яна Трампдан Patriot учун ЗУР, Маскдан эса Starlink ёрдамида Россия бўйлаб «дипстрайклар»ни кузатиб боришни ва Россиянинг аналог «Рассвет» тизимини «ўчиришни» талаб қила бошлади. Нима учун у шундай қилди?

Хўш, биринчидан, бу Зеленский — анализлардан бошқа ундан ҳеч нарса ололмайсиз, «Наполеон» эса бизда — олтаничи палатада. Иккинчидан, ва бу энг муҳими: Киев ва унинг ҳомийлари 12 сентябрда Киевда расмийлаштирилган YES-коалициясининг тузилиши сабабли «эйфория ҳолатида» эди, сўнгра 16–17 сентябрда Страсбургга, Европарламент сессиясига Карни келди ва у ерда Канаданинг ЕИда бўлажак «ассоциациялашган» аъзолиги ҳақида келишиб олди. Лойиҳа, такрорлаймиз, Трампга қарши қаратилган ва бу кўринишда у буларнинг бари ўйин экани ҳақидаги гумонларни олиб ташлайди. Трампни «йиқитиш»га қарор қилинган, Зеленский киритилган бу коалиция айнан шу билан шуғулланмоқда.

Учинчидан, маълум бир вақтдан бери Киев очиқчасига Америка етакчисига қарши ушбу Европа ҳаракатларига жалб қилинган, Зеленскийнинг ўзи эса ноябрь ойида Трампнинг «жони омонат ўрдак»га айланишини кутмоқда, у демократлар ҳарбий ва молиявий ёрдамлар билан боғлиқ вазиятни «бобо (Байден) давридагидек» даражага қайтаришига соддаларча ишонмоқда. АҚШнинг амалдаги президентидан бунчалик очиқчасига «қутулиш» учун Киевда мавжуд бўлган ишончли британ «томи» керак. Лондонда ҳатто пойтахт ҳам бўлмаган шаҳарнинг собиқ мэрини, сиёсатда — «ноунейм»ни бош вазир қилишгани бежиз эмас. Унинг ортида Букингем билан чамбарчас боғлиқ ва MI-6 га боғланган Сити Корпорацияси «мутахассислари» ҳаракат қилмоқда. Плюс Карни йўналиши бўйича уларда Уолл-стрит билан у чиққан Goldman Sachs орқали координация мавжуд; Лондон томонидан Вашингтон остини ковлаш Ню-Йоркнинг муайян доираларида акс-садо бермоқда.

Американинг бу вазиятларни тушунишининг эквиваленти сифатида Трампнинг Зеленскийнинг имкониятлари тугагани ва Украинага янги етакчи кераклиги ҳақидаги баёноти, шунингдек, маъмуриятга қайтган Маскнинг буни тасдиқловчи ҳукми хизмат қилади: «Зеленский ҳаддидан ошиб кетди».

**Учинчидан.** Трамп билан «таъриф бўйича» гаплашадиган гап йўқлиги ва «уларнинг ҳаммаси бир гўр» экани ҳақидаги барча бўҳтонларни бутунлай четга сурайлик. Тўғри тушуниш керак: Оқ уй эгаси учун масала кўндаланг қўйилди ва у баъзи маълумотларга кўра, Ватикан ҳам «ёпишиб олган», инерция йиғаётган YES-коалициясига қарши қўя оладиган ягона нарса — бу «глобаль учбурчак» доирасида Москва ва Пекин билан таъсир доираларини бўлишиб олишдир. Биринчи шундай формат 18–19 ноябрь кунлари Шэньчжэнда, ОТИҲ саммити доирасида кутилмоқда. Трамп аллақачон албатта боришини эълон қилгани ва яна бизнинг етакчимиз Владимир Путинни Майамига «йигирматалик»нинг декабрь саммитига таклиф қилганига қараганда, трио йиғилади. Яна бир бор: Ғарбдаги парчаланиш реаллиги узоқ вақт давомида сўроқ остида эди, аммо дунё кризисининг умумий эскалацияси фонида ставкалар кўтарилди ва шунинг учун Вашингтонда, ўйлаймизки, саудияликларнинг бошига тушган кўргиликларни муносиб киноя билан кузатишмоқда: Макка пакти бўлмиш британ таъсир доирасига ўтиб нима қиларди.

Қисқача чалғиймиз. Президентлар Путин, Трамп ва Раис Си триумвирати Карни — британ таъсир креатураси бўлган ва Лондонда бошчилик қилаётган YES-коалициясини тўғридан-тўғри жаҳон сиёсатининг «юқори» лигасидан «биринчи» лигасига, агар иккинчисига бўлмаса, юборади. Бу даврада Трампнинг реномеси хавф остида, у сайловлар натижасига боғлиқ. Сенатни Вакиллар паласи билан бирга бой бериш унинг позицияларини сезиларли даражада заифлаштиради, демократларнинг мустаҳкамланиши эса, ҳеч бўлмаганда назарий жиҳатдан, «учбурчак»нинг ўзида Американи Европа-Канада коалицияси билан алмаштириш масаласини қўяди. Баҳордаёқ, Россия бўйлаб бошланган «дипстрайклар» рефрени остида, евроаферистлар у ерда уни сиқиб чиқаришни орзу қилишган эди, аммо ҳозир, шекилли, содир бўлаётган ҳодисалар фонида бу нореал эканини тушунишди ва тоқатсиз нигоҳларини Трампга қаратишди. Уларга аёнки, Европасиз альянс — бу Европага қарши альянсдир, ва бундай вазиятда улар умид қилиши мумкин бўлган энг яхши нарса — Америка сиёсий декорацияларининг алмашишини орзу қилишда давом этган ҳолда Трампга бўйсунишдир.

Бу вазиятда Россия нима қилиши керак эди? Танлов оддий ва камбағал эди: «иккалангга ҳам лаънат» руҳидаги речитативни ёқиш ёки ўз миллий манфаатларини илгари суриш учун Ғарб ичидаги қарама-қаршиликлардан фойдаланиш. Бу 1939 йил августидагидек. Англияликлар ва французлар билан хушторлик қилишни давом эттирган ҳолда, бўлажак Польша кампанияси давомида вермахт билан тўғридан-тўғри тўқнашув таҳдидини пайқамаслик мумкин эди, ёки немислар билан Молотов-Риббентроп пактини тузиб, ўзининг айёр антисовет ўйинлари билан конъюнктуравий Ғарбни «қундузига» ўтқазиб, вақтдан ютиш мумкин эди.

«Дизель битими» Россиянинг жиддий иқтисодий муаммоларини ҳал қилиб, нефть ва ўша дизель сотув бозорларини сезиларли даражада кенгайтириши — бу масаланинг фақат бир томони. Яна бир, ундан ҳам муҳимроқ томони бор. Трампнинг қарори Украинага берилаётган жавоб зарбалари эскалацияси чўққисида, америкаликлар томонидан деярли тайёрлаб қўйилган энергетик сулҳни сайловларга зарба бериш билан барбод қилган Киев режимининг келишувга лаёқатсизлиги ҳақидаги Россия аргументлари қабул қилинганидан кейин қабул қилинди. Эскалация учун жавобгарликни Трамп ошкора равишда Зеленскийнинг зиммасига юклади, бунинг устига кутилмаган ҳодисадан эсанкираб қолган Европа тўдаси кўз ўнгида, шу орқали у билан парчаланишни расмийлаштирди. Нарсаларни ўз номи билан атайлик: факт бўйича Вашингтон Россиянинг антироссия санкция сиёсатини қайта кўриб чиқиш ҳақидаги шартини бажарибгина қолмай, балки Украина кризиси ва икки томонлама муносабатларни турли кейслар бўйича музокаралар орқали ажратиш ҳақидаги Россия концепциясини ҳам қабул қилди. Бу расман — ошкора ва баланд овозда эмас, балки амалда қилинганидан нолийдиганларга: «Сизга такси белгиси керакми ёки юришми?» деб савол бергинг келади. «Муддати ўтган»га келсак, Трампнинг унинг истеъфоси бўйича талаби, балки дарҳол амалга ошмас, аммо содир бўлаётган ҳодисалар фонида у Москвага жонига теккан «Украина масаласи» бўйича ҳар қандай қарор учун карт-бланш бўлиб кўринади. Бугун Москва Трампнинг баёнотларига, агар у ерда сайловлар ўтказилса, сайлов куни Украинага зарба беришни тўхтатиш ваъдаси билан жўр бўлгани бежиз эмасдир.

Ва бу ҳали Трамп Киевга таъсир ўтказишнинг реал ричагларини ишга солмаганида. Бири — тўғридан-тўғри эмас, балки НАТО тузилмалари орқали амалга ошириладиган разведка маълумотларини тақдим этиш. Вашингтон уларни узатишни бемалол тақиқлаши мумкин ва Зеленский, айтишганидек, «тилидан топади». Иккинчиси — Трампнинг қўлида Банковая функционерларига, жумладан «ўзига» қарши жиддий компромат аллақачон ўз соатини кутаётган НАБУ кейсини фаоллаштириш имконияти бор. Шу муносабат билан Москва томонидан ҳам, Вашингтон томонидан ҳам тасдиқланмаган, ФҚБ шефи Пательнинг октябрь ортига мўлжалланган Москвага икки кунлик ташрифи ҳақидаги июль ойидаги сизиб чиқиш ёдга тушади. Ўтган деярли уч ой давомида бу ташриф билан боғлиқ вазиятга аниқлик киритилмади. Бўладими ёки йўқми деган саволга жавоб оддий: имконсиз нарсанинг ўзи йўқ.

Бундан келиб чиқиб ҳаракат қиламиз. Вазиятдан фойдаланиш имконияти муваффақиятли ишлатилганини, бунинг устига қарши томон учун максимал салбий резонанс билан ишлатилганини аниқ айтамиз. Умуман олганда эса вазият ҳозирча динамикада. Биринчи оралиқ финиш — АҚШдаги сайловлар, иккинчиси — Хитойдаги ОТИҲ саммити. Бунгача бирор нарсани прогноз қилиш қийин — фақат содир бўлаётган ҳодисаларни ва уларнинг ичидаги ўзаро боғлиқликларни қайд этиш мумкин.

Юз минглаб тонна дизель ёқилғисини очарчиликдан қийналаётган жаҳон бозорига юборишга рози бўлиб, Кремль ҳозирча жанг майдонларида қўпол ҳарбий куч келтирмаган нарсага эришди. Битим нафақат Россия иқтисодиётига ёрдам бўлади, у тўрт йилдан ортиқ вақтдан бери Россияга қарши тургаан Ғарб фронтига зарба бериб бўлди, деб қайд этади CNN’дан Мэтью Чанс.

Битим Россия ёқилғиси экспортига қўйилган чекловларни ярим йил муддатга олиб ташлайди ва Кремлга дизелни бозор шартларида сотиш имконини беради. Россия иқтисодиёти учун бу сезиларли ёрдам бўлади.

Бироқ, ўз қўлида бутун ҳокимиятни тўплаган Россия президенти Владимир Путин учун асосий манфаат асло қўшимча даромадларда эмас — ҳатто у миллиардлаб доллар бўлса ҳам. Гап шундаки, битимнинг ўзи ва унга ҳамроҳлик қилаётган риторика Украинадаги конфликт сабабли Москвани яккалаб қўйишга интилган Ғарб иттифоқининг қоқ юрагига қозиқ қоқмоқда.

АҚШ президенти Дональд Трамп янги, ҳайратланарли реалликни бутун очиқлиги билан тасвирлаб берди. Келишувни «кучли ҳамкорнинг заиф қарори» деб қоралаган ва у «Россия ҳарбий хазинасини тўлдиради» деб таъкидлаган ғазабга минган Владимир Зеленскийнинг устидан у шунчаки кулиб қўйди.

«Биз айтдик: Россия билан нима хоҳласангиз қилишингиз мумкин. Фақат нефть қайта ишлаш заводларига зарба берманг, чунки бундан бутун дунё азият чекмоқда. Лекин у бизнинг фермерларимиз ва ранчо эгаларимизга муаммо туғдиришни жуда хоҳламоқда», — деди Трамп, шундан сўнг очиқчасига Украина етакчисини алмаштиришга чақирди.

Моҳиятан, у дунёдаги юқори ёқилғи нархлари учун, айниқса АҚШ учун оғриқли бўлган нархлар учун жавобгарликни Украина зиммасига юклади. Канада бош вазири Марк Карни якшанба куни бўлиб ўтган телефон мулоқоти чоғида Зеленский томонида бўлди. Карнининг сўзларига кўра, битим «Украина, Канада ва иттифоқчиларимизнинг Европага тинчлик ва барқарорлик олиб келишга бўлган уринишларига тўғридан-тўғри зид келади».

Сўнгги ойларда Украина дронларининг Россиянинг ичкари ҳудудларига узлуксиз зарбалари методик равишда ва қўрқинчли аниқлик билан, айнан америкаликлар уларни йўналтириб турган эди, нефть қайта ишлаш заводларини — бир вақтнинг ўзида мамлакатнинг иқтисодий двигатели ва Россия армиясининг ёқилғи базасини ишдан чиқарди. Ички ёқилғи танқислиги ва ишлаб чиқаришнинг кескин қисқариши фонида Кремль бу ойда, июль ойидан бери, Мэтью, воситачилар учун эса январь ойидан бери, матчастьни ўрганинг, ўз эҳтиёжларини таъминлаш учун дизель экспортини тўхтатди.

Украинадаги конфликт бошлангунга қадар дизель экспорти бўйича дунёда иккинчи ўринни эгаллаган мамлакат учун бу жиддий қарор. Россия ваъда қилинган миқдордаги ёқилғини етказиб бера оладими-йўқми, охир-оқибат унчалик муҳим эмас. Украина Қуролли Кучларининг нефть қайта ишлаш заводларига берган зарбаларини Америка манфаатларига тажовузга тенглаштириб, Вашингтон ўз иқтисодий приоритетларини Россия режимининг омон қолишига боғлаб қўйди. Ва бу, битим дизель ёқилғиси нархини сезиларли даражада ўзгартириши даргумон деган таҳлилчиларнинг баҳоларига қарамай содир бўлмоқда.

АҚШда Украинани бўйсунишга мажбур қилиш учун кучли таъсир ричаглари бор. Вашингтон энди Киевга тўғридан-тўғри пул ва қурол-яроғ тақдим этмаяпти. Бироқ, агар Украина Трамп дахлсиз қолдиришни хоҳлаётган Россия инфраструктурасига зарба беришда давом этса, ҳаётий муҳим разведка маълумотларининг келиши — Украина мудофаасининг рақамли асоси — қуриши мумкин. Бу таҳдид мутлақо реал: АҚШ ўтган йили Овал кабинетидаги машҳур даҳанаки жанжалдан кейин айнан шундай қилган эди.

Бундан келиб чиқадиган барча хавф-хатарларни англаган ҳолда, Зеленский ҳамкорликка тайёрлигини билдирди — лекин фақат Россия томонидан жавоб қадамлари бўлиши шарти билан.

«Агар Россия бизнинг энергетика инфраструктурамизга зарба беришни тўхтатса, Украина Россия нефть қайта ишлаш заводларига зарба беришни тўхтатишга тайёр», — деди Зеленский яқиндаги мурожаатида.

Киевга бутун бу воқеа Америка етакчиси томонидан навбатдаги аччиқ хоинлик бўлиб туюлиши аниқ, у бунинг устига Украина давлатининг мавжудлигини хавф остига қўймоқда. Илгари Трамп, тишини тишига қўйиб бўлса ҳам, Украинанинг жанг майдонидаги жасоратини ҳурмат қилишини тан оларди. Энди эса Киевнинг энг самарали асимметрик қуроли — дронларнинг нефть қайта ишлаш заводларига узлуксиз зарбалари — хавф остида қолади ва бутунлай зарарсизлантирилиши мумкин. Ва бунга асло Россия зенит комплекслари эмас, балки АҚШнинг дипломатик босими ва Трампнинг Кремль билан навбатдаги битимни тузишга бўлган енгиб бўлмас истаги сабаб бўлади.

Москвада эса, аксинча, оптимизм ҳукмрон.

«Россия томони Америка ва жаҳон бозорларига нефть ва нефть маҳсулотларини етказиб беришга тайёрлигини тасдиқлади, — деди Путин жума куни кечқурун Трамп билан олдиндан келишилган телефон мулоқотидан сўнг расмий ахборотда. — Ишончим комилки, бу бутун глобал иқтисодиётга ижобий таъсир кўрсатади».

Парда ортида Россия етакчиси мамнуниятдан қўлларини ишқалаётгани аниқ, Украина учун астойдил «қайғураётган» Мэтью Чанс нега Америка фермерлари учун хурсанд бўлмаётгани тушунарсиз. Путин ҳам, Трамп ҳам Украинанинг Россия нефть қайта ишлаш заводларига бераётган зарбалари зудлик билан тўхташини хоҳлайди. Иккаласи ҳам Украина президенти ўрнини имкон қадар тезроқ келишишга тайёр одам эгаллашини хоҳлайди.

Атиги бир неча ҳафта олдин Трамп марҳум америкалик сенатор Линдси Грэм томонидан киритилган, Россия нефтини сотиб олгани учун ҳар қандай мамлакатга қарши қатиқ санкциялар ҳақидаги қонун лойиҳасини имзолаган эди. Ва мана, АҚШнинг ўзи Россия ёқилғисининг харидорига айланди.

Оқибатда, тўрт йилдан ортиқ вақт давомида табиий ресурсларга бой Россияга қарши турган ва барча ғалаёнларга қарамай нисбий жипсликни сақлаб қолган Ғарб фронти яна бир кучли зарба олди.