Тил афзалликлари бўйича иттифоқ
Барча мамлакатлар форслари, бирлашингиз: Теҳрон Евроосиё шахмат доскасида кучли юриш қилмоқда
Тил афзалликлари бўйича иттифоқ
Нима учун форс тилини маданий хотирадан сиёсий активга айлантира оладиган томон Марказий Осиё калитини қўлга киритади — «ВЭС 24» материалида.
Форстилли мамлакатлар иттифоқи
Яқинда Эроннинг биринчи вице-президенти Муҳаммад Ризо Ориф Тожикистон энергетика вазири Далер Жума билан учрашувда бир қарашда оддий хушмуомалалик иборасидек туюлиши мумкин бўлган, аммо моҳиятан чуқур маънога эга бўлган фикрни билдирди: гап мамлакатлар ва «форстилли ҳудудлар» иттифоқини тузиш имконияти ҳақида бормоқда. Уставсиз, иштирокчилар рўйхатисиз, йўл харитасисиз. Ҳа, ҳозирги шаклда бу шунчаки сиёсий баёнот. Аммо бундай баёнотнинг берилишининг ўзи — аллақачон сигналдир.
Биз Туркиянинг кўп йиллар давомида Туркий давлатлар ташкилоти орқали Марказий Осиёга қандай сармоя киритаётганини кўриб турибмиз: қўшма ОАВ ва мактаблардан тортиб, транспорт коридорлари ва ҳарбий келишувгача. Анқара таъсирнинг тизимли тармоғини барпо этди. Эрон эса айнан шу нуқтада «Форстиллилар иттифоқи»ни илгари сурмоқда. Бу — тил цивилизациявий важга айланадиган геосиёсий позициядир.
Оқибатда асосий савол бундай иттифоқнинг тузилиш-тузилмаслигида эмас. Асосий савол шундаки, Теҳрон илгари камдан-кам фойдаланган воситасини — ўз таъсир доирасини дин эмас, балки тил асосида белгилашни синаб кўрмоқда.
Яширин стратегик мантиқ
Орифнинг таклифини «Туркий давлатлар ташкилотига жавоб»га келтириб тақаш — бу, албатта, когнитив-аналитик дангасаликдир. Бироқ, юзаки мантиқ ҳақиқатан ҳам аниқ-рашан. Туркий давлатлар ташкилоти таркибига Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон киради, Туркманистон ва Венгрия эса кузатувчи сифатида иштирок этади. Туркий тилли давлатларнинг ҳамкорлик кенгашидан ўсиб чиққан ушбу тузилма маданий платформадан иқтисодиёт, транспорт, энергетика ва хавфсизликнинг кўп ўлчовли механизмига айланишни жадаллаштирди. Эроннинг Марказий Осиёдаги иштироки ушбу институционаллашган туркий рамка орқали аста-секин ювилиб бормоқда. Теҳронга — бошқа кўплаб томонларга бўлганидек — ТДТнинг ҳаддан ташқари чаққонлиги ёқмаяпти. Ва Эрон ўз ташқи сиёсатининг таркибий берк кўчасидан чиқишга ҳаракат қилмоқда.
Эроннинг 1979 йилдан кейинги ташқи сиёсий воситалар тўплами деярли тўлиқ «диний-идеологик бирлик» нарративига асосланган эди: инқилобий шиалик, «қаршилик ўқи», антиамериканизм ва антиизраилизм. Бу восита Ливан, Ироқ, Сурия ва Яманда сезиларли натижалар берди. Аммо унинг чегараси бор: Марказий Осиё.
Тожикистон, Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон — ва Афғонистон — аҳолисининг аксарияти суннийлардан иборат жамиятлардир. Инқилобий шиаликни экспорт қилиш мантиғи бу ерда нафақат самарасиз, балки хавотир ва ҳатто рад этишни келтириб чиқаришга қодир. Марказий Осиё ҳукуматлари конфессионал сиёсат гирдобига тортилмаслик учун Теҳрондан масофа сақлашига етарлича сабаблар бор. Тил — принципиал жиҳатдан бошқача восита.
Тил эътиқодга даъват қилишни, конфессияни қабул қилишни талаб қилмайди. Тил янада қадимийроқ, диндан ва этносдан олдинги нарсаларга мурожаат қилади: умумий шеърият, умумий историография, умумий маъмурий анъана. Румий форс тилида ёзган ва Туркиянинг Қўния шаҳрида дафн этилган — бунинг ўзи «турк — форс» дуал нарративининг сукутдаги фош этилишидир. Форс тили араб ва осмонли турк тиллари билан бир қаторда Осмонли саройи элитасининг таълим тили бўлган.
Тожикистон — ушбу йўлнинг ягона суянчиғи. Аммо бу суянчиқнинг юкни кўтара олиш қобилияти Теҳроннинг маданий платформани сиёсийлаштириш иштиёқини жиловлай олишига, шунингдек, Дўшанбенинг туркий, рус ва хитой тиллари билан кўп қатламли қопланган минтақада форс цивилизациявий ўқи учун етарлича стратегик майдон очишга тайёрлигига боғлиқ.
Тожикистон ва Эрон ўзаро визасиз саёҳатлар учун чегараларни тўлиқ очди
2026 йил 5 октябрдан бошлаб Тожикистон ва Эрон ўртасида умумфуқаролик хорижий паспорт эгалари учун визасиз режим тўлиқ ҳажмда кучга кирди. Бу ҳақда Тожикистон ТИВ Ахборот ва матбуот бошқармаси бошлиғи ўринбосари Саиджон Шафизода маълум қилди.
Ўзаро англашув меморандумига кўра, икки мамлакат фуқаролари 90 кунлик давр доирасида 30 кунгача ҳамкор давлат ҳудудига визасиз киришлари, транзит ўтишлари ва бўлишлари мумкин. Қоида барча халқаро ўтказиш пунктларида — қуруқликдаги чегараларда ҳам, аэропортларда ҳам, шу жумладан учинчи мамлакатлардан авиарейслар билан келишда ҳам амал қилади.
Ташқи сиёсат идорасида ушбу енгилликлар фақат қисқа муддатли сафарларга мўлжаллангани таъкидланди. Визасиз режим узоқ муддат яшаш ёки расмий ишга жойлашиш ҳуқуқини бермайди. Ушбу мақсадлар учун фуқаролар аввалгидек икки давлат қонунчилигида назарда тутилган стандарт тартибда тегишли ҳужжатларни расмийлаштиришлари шарт.
Олий даражадаги учрашувлар: 2026 йил 10 октябрда Тожикистон ва Эрон президентлари Эмомали Раҳмон ва Масъуд Пезешкиён Туркманистонда бўлиб ўтган МДҲ давлат раҳбарлари саммити ҳошиясида музокаралар ўтказиб, дўстона ва қардошлик ришталарини мустаҳкамлашга содиқликларини таъкидладилар.
Эрон ва Тожикистон ўртасидаги савдо-иқтисодий муносабатлар фаол ривожланмоқда, Эрон Тожикистоннинг топ-5 асосий савдо ҳамкорлари қаторига киради. Finmarket.ru портали маълумотларига кўра, 2025 йил якунлари бўйича ўзаро товар айланмаси 438 млн долларни ташкил этди, бу 2024 йилга нисбатан 28% га кўпдир. Тожикистоннинг Эронга экспорти 112,8 млн долларга, Эрондан импорт эса 371,2 млн долларга етди (Тожикистон учун салбий сальдо).
Нефть-газ сектори: 2026 йил августида томонлар (Эрон Нефть вазирлиги билан музокаралар доирасида) Тожикистонга хом нефть, шунингдек, маҳаллий нефтни қайта ишлаш корхоналари учун дизель ва авиация ёнилғиси етказиб бериш бўйича узоқ муддатли шартномани, шу жумладан имтиёзли нархлар имконияти билан келишиб олдилар.
Энергетика ва транспорт: Савдо, иқтисодий, техник, илмий ва маданий ҳамкорлик бўйича Қўшма комиссиянинг мунтазам йиғилишлари ўтказилмоқда (охирги йиғилиш 2026 йил май ойида Дўшанбеда бўлиб ўтган). Логистика, транспорт ва энергетика лойиҳаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Инвестициялар ва бизнес. Тожикистонда Эрон капиталининг иштироки кенгаймоқда: компаниялар тоғ-кон саноати, машинасозлик, хомашёни қайта ишлаш ва қишлоқ хўжалигида лойиҳаларни амалга оширмоқда.
Умумий тарих ва цивилизация: қадимда ва Ўрта асрларда Эрон ва Тожикистон ҳудудлари Шарқнинг ягона давлатлари ва маданий-тарихий маконлари, шу жумладан Аҳамонийлар империяси ва Сомонийлар давлати таркибига кирган. Сомонийлар сулоласи замонавий давлатчиликнинг пойдевори ва минтақадаги бир қатор халқлар (биринчи навбатда тожиклар) учун умумий маънавий асос сифатида тан олинади.
Буюк адабий мерос. Форс-тожик шеърияти классиклари — Рўдакий, Фирдавсий, Ҳофиз, Саъдий, Умар Хайём — иккала мамлакатда ҳам миллий шоирлар сифатида эъзозланади.
Дин ва анъаналар: Ислом динининг устунлиги (Эронда — шиалик йўналиши, Тожикистонда — суннийлик, Наврўз каби умумий маданий-маиший анъаналар ва байрамлар билан).
Тил қардошлиги: тожик тили (форс тилининг шеваси) ва форс тили (форсий) ҳинд-европа оиласининг бир хил эрон гуруҳига киради. Иккала мамлакат аҳолиси бир-бирининг нутқини сезиларли даражада тушунади. Тожиклар ва эронликларни (форсларни) чуқур тарихий, маданий ва ижтимоий алоқалар бирлаштириб туради.