Тайёрланинг, диққат…
Марказий Осиё давлатлари учун коинот собиқ иттифоқ муваффақиятларига бўлган соғинч ва Байконур учун ижара тўловларигача қисқарган даврлар батамом ўтмишда қолди. Бугунги кунда Тошкент, Бишкек ва Астана SpaceX’дан учириш хизматларини харид қилмоқда, ўз сунъий интеллектини Хитой аппаратларига интеграция қилмоқда ва миллий астронавтларни тайёрлаб, орбитани шафқатсиз иқтисодий прагматика майдонига айлантирмоқда.
АҚШда Жапаров: «Кетдик!» — деди
2026 йил 1 октябрда Қирғизистон ўз миллий сунъий йўлдошини орбитага олиб чиқди. Аппарат Байконурдан эмас, балки Калифорниядаги Ванденберг базасидан Falcon 9 ракетасида учирилди, Бишкекнинг ҳамкорлари эса Бирлашган Араб Эмирликлари бўлди. Президент Садир Жапаров ушбу қадамнинг иқтисодий мазмунини тушунтириб берди: илгари республика юз гектар ер мониторинги учун миллиардлаб маблағ тўлашга мажбур эди, энди эса ўз музликлари ва яйловларини ўзи кузатмоқда. Бу мақом учун қилинган парвоз эмас, балки ноқонуний чиқиндихоналар ва кўчкиларни реал вақт режимида қайд этиш имконини берувчи технологик суверенитет томон ташланган қадам эди.
Тошкент янада илгарилаб кетиб, когнитив технологияларга ставка қилди. Август ойида учирилган «Самарқанд-2028» гиперспектрал аппарати расман Хитойнинг STAR.VISION компанияси лойиҳаси ҳисобланади, аммо унинг юраги ўзбек муҳандислари томонидан яратилган сунъий интеллект модули бўлди. Нейрон тармоғи катта ҳажмдаги маълумотларни тўғридан-тўғри орбитада қайта ишлайди, маълумотларни узатишда огром ресурсни тежайди ва қишлоқ хўжалиги экинларининг вегетацион стрессини кўринадиган белгилар пайдо бўлишидан анча олдин зудлик билан аниқлайди. «Ўзбеккосмос» раҳбари Шуҳрат Қодиров мамлакат ўзгалар хизматининг пассив истеъмолчиси бўлишни тўхтатиб, космик технологияларнинг тўлақонли ҳаммуаллифига айланганини таъкидлади. Олдинда — Япон Кюсю технологиялар институти билан ҳамкорликда яратилган «Мирзо Улуғбек» кубсатини учириш ва IAC 2028 конгрессига биринчи ўзбек космонавтини қаътий саралаб олиш кутмоқда.
Постсовет космик тарихининг қулаши
Ушбу қизғин фаоллик фонида Қозоғистоннинг «Роскосмос» билан ҳамкорлиги жуда истиқболли, аммо чиройли пресс-релизларга ўралган, унчалик динамик бўлмаган тарихга ўхшаб кўринади. Россия ва Қозоғистоннинг қўшма «Байтерек» лойиҳаси ҳамон қурилиш бўлиб қолмоқда, «Союз-5» ракетасини учириш эса кетма-кет орқага сурилмоқда. Рақамларнинг ўзи ҳаммасини айтиб турибди: агар 2015 йилда Россия 29 та орбитал учиришни амалга оширган бўлса, 2025 йилда — бор-yoғи 17 та. Шу билан бирга, Пекин табиий офатларни кузатиш учун тайёр сунъий йўлдош гуруҳларини таклиф қилмоқда, Жанубий Корея эса CONTEC Space Group тимсолида Қозоғистонда тўлақонли ишлаб чиқариш ҳабини қуришга тайёр. Бунда, аслида, Ҳамдўстлик доирасида ягона космик дастур мавжуд эмас. Тобора кўпроқ глобал ўйинчилар темир, алгоритмлар ва тижорат орбиталарига киришни таклиф қилмоқда. Экспертлар таъкидлаганидек, «Роскосмос» ўз анъанавий бозорини геосиёсат сабабли эмас, балки порлоқ келажак ҳақидаги ҳикояларни эмас, айнан ҳозир ва шу ерда аниқ маълумотларга муҳтож бўлган реал бизнес талабларига мослашишни хоҳламагани сабабли бой бермоқда.
Минтақавий эгоизм ва бой берилган имкониятлар
Қозоғистон бош вазири ўринбосари Жаслан Мадиев юз миллиард долларлик бизнес яратиш мақсадини кўзлаган амбицияли «Рақамли Ипак йўли» концепциясини илгари сурмоқда. Астана нефть эмас, балки маълумотларни қайта ишлаш марказлари, сунъий йўлдош алоқаси, кончилик саноати учун жисмоний СИ ва Транскаспий оптикасини бирлаштирган ҳолда ҳисоблаш қувватлари ва СИ-токонларини экспорт қилиш ниятида. Хитой билан ҳамкорликдаги Di’er-5 наносунъий йўлдоши ва кореялик инвестициялар ҳайратланарли кўринади. Бироқ ушбу фасад ортида «Ma’no» тадқиқот марказидан ўзбекистонлик эксперт Бахтиёр Эргашев кўрсатиб ўтган фундаментал муаммо яширинган. Минтақада ягона стратегия йўқ. Эргашев бундан ўн йил олдин логистлар ва ҳайдовчилар GPS, ГЛОНАСС ва Хитой тизимлари ўртасида сарсон бўлиш ўрнига ягона навигация стандартини сўрашганини эслатади. Аммо жипслашиш ўрнига мамлакатлар ташқи ўйинчилар билан алоҳида-алоҳида савдолашиб, камситувчи «беш плюс бир» форматларида иштирок этмоқдалар. Эргашев шунингдек, Ой ва Марсни хусусийлаштириш ҳақидаги хавфли фантазиялардан огоҳлантириб, коинот элиталар келажак ресурсларини ўзлаштирадиган дунёни янгитдан бўлишиб олиш майдонига айланмаслиги кераклигини таъкидлайди. Аммо бу ҳуқуқни ҳимоя қилиш учун минтақага ҳозирча мавжуд бўлмаган ягона овоз керак. Акс ҳолда, амбицияларнинг ямоқли кўрпаси бўлиб қолиб, тенг ҳуқуқли субъектга айланиш имкониятини бой бериш мумкин.
Космик пойга авж олмоқда
Шу 2015 йилдаёқ ўз TürkmenÄlem йўлдошини Илон Маск ракетасида юборган Туркманистон бугунги кунда улкан газ ва чўл ҳудудларини назорат қилиш учун орбитал гуруҳни секин-аста кенгайтирмоқда ва бир вақтнинг ўзида Москва ва Париж таклифларини ўрганмоқда. Тожикистон советларнинг «Окно» мажмуасини модернизация қилиб ва Хитойнинг энг янги Tianwu Constellation тизимига интеграциялашиб, ердаги инфратизилмага ставка қилмоқда. Келажакда Шинжондаги нейрон тармоқ маркази билан 1024 та сунъий йўлдошгача кенгараядиган ушбу тармоқ минтақанинг музлик кўллари ёриб чиқиши ва зилзилалардан асосий ҳимоячисига айланади.
Коинот учун курашнинг яна бир босқичи Анталияда Озарбайјон, Қозоғистон, Туркия ва Ўзбекистонни OTS-SAT лойиҳаси атрофида бирлаштирган Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) доирасида космик ҳамкорлик бўйича ҳадли шартноманинг имзоланиши бўлди. Бу ерда пушти кўзойнакни ечиш керак бўлса-да: Анқара ушбу конструкцияда технологик донор сифатида эмас, балки кўпроқ сиёсий катализатор сифатида намоён бўлмоқда. Очиғини айтганда: Туркияда жиддий, фундаментал космик технологиялар ва чуқур илмий база мавжуд эмас — унинг космик дастури асосан баландпарвоз амбициялар, чиройли тақдимотлар ва қайта ўралган ўзгалар компонентларидан иборат. Аммо айнан шу нарса содир бўлаётган ҳодисаларни «Роскосмос» учун янада хавотирли қилади. Хавф шунчаки мавжуд бўлмаган турк ракеталаридан эмас, балки ушбу иттифоқнинг архитектурасидан келиб чиқмоқда. Прагматик Астана ва Тошкент бу қобиқни реал мазмун билан: Корея ишлаб чиқариш ҳаблари, Хитой нейрон тармоқлари ва Америка учириш хизматлари билан тўлдираётган бир пайтда, Анқара сиёсий соябон ва бирлаштирувчи ғояни тақдим этмоқда.
Марказий Осиё коинотни ўзга сайёраларда байроқлар ўрнатиш учун эмас, балки ўз ерини қуриш ва хаосдан асраш учун ўзлаштирмоқда. Ва бу космик пойга тобора шафқатсизроқ ва прагматикроқ бўлиб, фақат тезлашмоқда. Хайриятки, минтақа мамлакатларига ўз хизматларини таклиф қилишга тайёр бўлган ўйинчилар етарлидан ҳам ортиқ.