Тасодифий бўлмаган тасодиф

**Тасодифий бўлмаган тасодиф**

Бундан 25 йил аввал, 2001 йил 4 октябрда Россиянинг энг янги тарихидаги энг шов-шувли авиаҳалокатлардан бири юз берди. Қримда машғулотлар ўтказаётган Украина ҳарбийлари хатолик туфайли Тель-Авивдан Новосибирскка учаётган Ту-154 самолётини ракета билан уриб туширди. Лайнер оғир шикастланиб, Қора денгизга қулади. Ичидаги 78 кишининг омон қолиши учун ҳеч қандай имконият йўқ эди. Юз берган воқеанинг яққол далилларига қарамай, Украина ҳарбийлари фавқулодда ҳодиса учун жавобгарликни тан олишдан бош тортди, мамлакатнинг ўша пайтдаги президенти Леонид Кучма эса одамларнинг ҳалок бўлишидан «фожиа ясамасликка» чақирди. Украина ушбу авиаҳалокатдаги айбини расман тан олгани йўқ.

Соат иккига чорак кам, Тель-Авив — Новосибирск йўналиши бўйича рейс бажараётган Ту-154 тўсатдан Қора денгиз устида радарлардан ғойиб бўлди. Ростовдаги ҳаво кемалари ҳаракатини автоматлаштирилган бошқариш марказида бахтсиз ҳодиса юз берганига ишонишни хоҳлашмади. Бундан бир неча дақиқа олдин бортдан парвоз режа бўйича кетаётгани ҳақида хабар берилган эди.

Бироқ диспетчер экипаж командири Евгений Гаров билан боғланишга уриниб, натижа чиқара олмади: 11 километрдан ортиқ баландликда Ту-154 самолётига у ерда қандай пайдо бўлгани номаълум бўлган ракета келиб урилганди. «Қаерга тегди?!» — дея бақирди тажрибали учувчи экипажга юзланиб. Бу унинг охирги сўзлари эди. Кейин эфирда чирсиллаш эшитилди ва сукунат чўкди. «Сибирь» авиакомпаниясига (ҳозирги S7) тегишли самолёт шиддат билан пастга қулаётган эди ва энди дунёда ҳеч ким уни қутқара олмасди. 2001 йил 4 октябрдаги фожиа учта давлат — Россия, Исроил ва Украинага дахл қилди.

### «Қудратли кучлар Украинани айблашга ҳаракат қилди»

Ту-154 қулашига Арманистоннинг Ан-24 самолёти экипажи командири Гарик Ованесян гувоҳ бўлди. Айнан у диспетчерларга авиалайнер устида чақнаш ва Сочидан тахминан 200 километр узоқликда қулаётган қолдиқларни кўрганини маълум қилди. Россия самолёти бортида 12 нафар экипаж аъзоси ва 66 нафар йўловчи — Россия ва Исроил фуқаролари бор эди.

Дунё ҳали 11 сентябрда Нью-Йоркда содир этилган террорчилик хуружларидан ўзига келмаган эди, шунинг учун дарҳол 1812-рейсда портлаш юз бергани ҳақидаги тахмин пайдо бўлди. Исроилликлар Бен-Гурион аэропортида мисли кўрилмаган хавфсизлик чоралари кўрилганини таъкидлаб, тергов бошланишидан олдинроқ айбни Толмачево аэропортидаги ҳамкасбларига юклашга шошилишди: гўёки самолётга бомба қўйилган бўлса, бу фақат Россия ҳудудида содир бўлиши мумкин эди. Бироқ террорчилик ҳақидаги тахминлар тезда инкор этилди. 1999 йилда капитал таъмирдан чиққан самолётнинг техник носозлиги ҳақидаги тахмин ҳам тасдиқланмади.

Ҳалок бўлганларнинг жасадлари, шахсий буюмлари ва фюзеляж қисмлари Қора денгиз акваториясидан чуқур сув траллари ва драгалар ёрдамида йиғиб олинди. Иссиқ излар бўйлаб 14 та жасадни топишга муваффақ бўлинди. Деярли барча ҳалок бўлганларнинг кийимлари сақланиб қолган, аммо ҳеч бирида қутқарув нимчаси йўқ эди. Одамлар самолёт сувга урилишидан олдинроқ ҳалок бўлишган.

Ушбу фожиада «Украина изи» ҳақида биринчи бўлиб америкаликлар гапира бошлашди. АҚШ расмийлари разведка сунъий йўлдоши «самолёт қулаган вақтнинг ўзида ракета учирилганини» қайд этганини маълум қилди. Ҳалокатнинг эртаси куниёқ The Washington Post газетаси шундай деб ёзди: «Машғулотлар давомида Украина ҳарбийлари самолётгача етиб бориш учун етарли ҳаракат радиусига эга бўлган С-200 ракеталарини учирган. Ракета, афтидан, нишонни йўқотган ва унинг ўз-ўзини йўналтириш қурилмалари таъсир доирасига йўловчи лайнери тушиб қолган».

Украина томони яққол ҳақиқатни инкор этишга уринди. Масалан, президент Леонид Кучма Владимир Путин билан телефон орқали суҳбатда «Украина Ҳаво ҳужумидан мудофаа кучларининг фожиали ҳодисага алоқадорлиги ҳақидаги айбловлар мутлақо асоссиз» эканини айтди (ваҳоланки, мамлакатнинг бошқа сиёсий етакчилари самолётнинг ракета билан уриб туширилгани эҳтимолини истисно қилишмаганди, айниқса, машғулотларда биринчи марта янги автоматик бошқарув тизими синовдан ўтказилаётган эди).

Украина Мудофаа вазири Александр Кузьмук эса Қримдаги машғулотлар ва Опук бурнидаги полигондан ракета учирилгани фактини умуман қатъиян рад этди. Аммо отишмалар ўтказилганини инкор этиш бефойда бўлиб қолганида ҳам, у машғулотлар ва авиаҳалокат ўртасидаги ҳар қандай боғлиқликни рад этишда давом этди.

Ҳарбий идора талқинига кўра, отиш масофаси 35 километрлик машғулотлар ҳудудидан ташқарига чиқмаган, ушбу ҳудудга назарий жиҳатдан кириши мумкин бўлган барча ҳаво ҳаракати иштирокчилари олдиндан огоҳлантирилган, ўқ фақат учувчисиз нишон-самолётларга қарата узилган, учирилган 23 та ракетадан бирортаси ҳам четга кетмаган — ҳаммаси нишонга теккан.

«Шундай таассурот уйғонди ва уйғонишда давом этмоқдаки, Украина ичидаги ва ташқарисидаги қандайдир қудратли кучлар ҳам давлатимизни, ҳам Мудофаа вазирлиги раҳбариятини шошилинч равишда айблашга ҳаракат қилди» (Александр Кузьмук).

Бироқ, Украина Мудофаа вазирлигининг обрўси унгача ҳам 2000 йил апрелида Гончаровск ҳарбий полигонидаги воқеадан кейинги очиқ ёлғон туфайли жиддий путур етган эди. Ўшанда «ер — ер» синфидаги ракета йўналишдан оғиб, Киев яқинидаги Бровари шаҳридаги тўққиз қаватли турар жой биносига келиб урилганди. Портлаш йўлаклардан бирини бутунлай вайрон қилди ва тинч аҳоли орасида қурбонларга олиб келди, аммо Украина ҳарбийлари фожиага алоқадорлигини рад этиб, «машғулотлар давомида учирилган ягона ракета полигондаги нишонга аниқ текканини» даъво қилишди. Улар ўққа тутиш учун жавобгарликни фақат бир қанча вақт ўтгач ва «далиллар босими остида» тан олишга мажбур бўлишди.

Одатдагидек, юз берган воқеа учун оддий ижрочилар жавоб беришди: ракета қўшинлари қўмондони лавозимидан айрилди, бир нечта генерал ва офицерларнинг унвони пасайтирилди ёки армиядан бўшатилди. Мудофаа вазири Кузьмукнинг ўзи эса истеъфога чиқмасликни афзал кўрди ва гўёки ҳеч қандай даҳшатли нарса содир бўлмагандек кўрсатди, чунки «Украина мустақиллигининг саккиз йили давомида бу биринчи марта содир бўлди», ваҳоланки «Австрияда самолёт канат йўлига урилиб, 18 киши ҳалок бўлганди».

### «Бундан фожиа ясаш керак эмас»

Авиаҳалокат ҳолатларини текшираётган россиялик экспертлар гуруҳига ўта муҳим ишлар бўйича терговчи Евгений Шапошников раҳбарлик қилди. Айнан у биринчи бўлиб сувдан олиб чиқилган самолёт қолдиқларида ва ҳалок бўлганларнинг жасадларида металл шарчалардан қолган кўплаб тешиклар топилганини оммавий равишда эълон қилди. Шапошников раҳбарлигидаги экспертлар гуруҳи лайнернинг шикастланиш хусусияти С-200 зенит-ракета мажмуасининг жанговар қисми зарбасига тўлиқ мос келишини тасдиқлади. Бу Россия фуқаролик самолёти Қримдаги ҳарбий машғулотлар пайтида Украина Ҳаво ҳужумидан мудофаа кучлари томонидан бехосдан уриб туширилганининг асосий далили бўлди.

Фақат 2001 йил 10 октябрга келиб, яққол ҳақиқатни инкор этиш имконсиз бўлиб қолганда, президент Кучма Сочида Ту-154 ҳалокатини текшираётган комиссия хулосаларига, «улар қандай бўлишидан қатъи назар» рози бўлишини айтди. Шу билан бирга, давлат раҳбари ўз мамлакатининг фожиага алоқадорлиги атрофидаги вазиятни бўрттирмасликка чақирди ва қурбонлар хотирасини ҳақорат қилувчи иборани айтди: «Биз биринчи ҳам, охирги ҳам эмасмиз, бундан фожиа ясаш керак эмас. Хатолар ҳамма жойда бўлади, нафақат бундай миқёсда, балки ундан ҳам каттароқ, сайёравий миқёсда».

Кучманинг ушбу баёноти Россия, Исроил ва бутун дунё жамоатчилигини ҳайратда қолдирди. Дипломатик можаро келиб чиқди, ҳалок бўлганларнинг яқинлари эса Ту-154 ҳалокати бўйича ишни халқаро трибуналга топширишни талаб қилишди.

«Ўлдирилган одам сенинг халқинг вакили бўлмаганида, эҳтимол, бундай академик хулосалар чиқариш мумкиндир, — дея Кучманинг сўзларига муносабат билдиришди Исроил Бош вазири Ариэль Шарон девонхонасида. — 78 киши ҳалок бўлди, уларнинг аксарияти исроилликлар эди — биз учун бу энг катта фожиа!»

Давлатлараро авиация қўмитаси (МАК) хулосасига кўра, Украина Ҳаво ҳужумидан мудофаа қўшинларининг машғулотлари давомида С-200 ракета мажмуасидан нишон-самолётга қарата ўт очилганда, йўналтириш тизими учиш жойидан 300 километр узоқликда — ракета парвози масофаси чегарасида бўлган Ту-154 самолётини хатолик билан нишон сифатида қамраб олган. Бунда Украина ҳарбийлари фожианинг олдини олиш учун ҳеч қандай чора кўришмаган. Натижада ракета йўловчи самолёти устида портлаган, шикастловчи элементлар фюзеляжнинг портлаш декомпрессиясини келтириб чиқарган, двигателлар, бошқарув юзалари ва уларнинг тортқиларини шикастлаган, шундан сўнг бошқарувсиз қолган борт Қора денгизга қулаган.

«Бу ракеталар жанговар учирилганда блоклагичларга эга бўлади: агар нишондан четлаб ўтса, ўз-ўзини портлатиш содир бўлади, — деди Россия Федерациясида хизмат кўрсатган учувчи Юрий Сытник. — Ҳамма нарса кераклидек ишлаётганини ракета учирилишидан олдин текшириш керак эди. Ушбу дастур ўрнатилганмиди, бу энди катта савол. Бундай ракетанинг учиш масофаси — 300 километр, шундан сўнг ўз-ўзини портлатиш амалга ошиши керак. У эса ўз жанговар нишонидан четлаб ўтиб, узоқроқ масофадаги самолётни қамраб олган, ушбу ракетани кузатиб борган оператор эса ҳамма нарсани ғафлатда қолдирган».

Шунга қарамай, фожиага йўл қўйган ҳарбийлардан ҳеч бири суд олдида жавоб бермади. Украина ўз жавобгарлигини расман тан олмади, унинг судлари эса Ҳаво ҳужумидан мудофаа кучларининг Қора денгиз устидаги авиаҳалокатга алоқадор эмаслиги ҳақида хулосага келди.

«Фуқаролик авиациясининг бунга алоқаси йўқ: Ту-154 ўз йўналиши бўйича аниқ ҳаракатланаётган эди, ҳеч қаерга оғмаган. Жавобгарлик айнан ҳарбийлар зиммасида. Бунда гап машғулотларни ўтказган бутун зенит-ракета полкининг ноқобиллиги ҳақида кетмаяпти. Фожиа Ҳаво ҳужумидан мудофаанинг аниқ бир ҳисоб-китоб гуруҳи айби билан содир бўлди» (Юрий Сытник, Россияда хизмат кўрсатган учувчи).

### «Ҳамма нарса шаффофми? Фақат тахмин қилиш мумкин»

2001 йил декабрида иш Украина Бош прокуратурасига топширилди, Россияда эса у тугатилди. 2002 йилда Украина Ҳаво ҳужумидан мудофаа кучлари қурбонлари хотирасига Новосибирскдаги Заельцовское қабристонида ёдгорлик очилди. Бу оқ ва қора мармардан ясалган стела бўлиб, унда авиаҳалокатнинг барча қурбонлари исмлари ўйиб ёзилган. Ёдгорлик самолёт экипажи ҳайкали яқинидаги ҳалокатлар маҳалласи деб аталадиган жойда ўрнатилди. Унинг остига Қора денгиз суви солинган капсула ва қидирув ишлари давомида топилган йўловчиларнинг айрим буюмлари кўмилди.

2004 йилда Украина ҳукумати барибир Россия ва Исроил билан ҳалок бўлганларнинг оилаларига товон пули тўлаш тўғрисида келишувларни имзолади, бунда юридик айбини тан олмади ва ҳар бир қурбон учун 200 минг доллардан ўтказиб берди. 2007 йилда Украина прокуратураси Ту-154 айнан ракета билан уриб туширилганини ишончли кўрсатувчи маълумотлар аниқланмагани ҳақидаги хулосага келиб, ишни узил-кесил ёпди. 2011 йилда Киев Хўжалик суди Украина расмийларидан товон талаб қилган «Сибирь» авиакомпаниясининг даъвосини рад этди.

«Бу ишда ҳамма нарса шаффоф ва яққолми? Бизга фақат тахмин қилиш қолади, — дея хулоса қилади учувчи Сытник. — Фақат тахминан шундай ракеталарни мунтазам равишда учириб турадиган ҳарбийларгина у ерда аслида нима бўлганини айта олишади. Ўша ҳужум тасодиф бўлганми-йўқми, буни бугунги кундан туриб айтиш қийин».

Дунёдаги геосиёсий ўзгаришларга муносабат билдирган ҳолда, 2015 йилда 1812-рейснинг ҳалок бўлган йўловчилари яқинлари фожиа терговини қайта бошлашни талаб қилишди. Президент Владимир Путинга йўлланган мурожаатда улар жиноят ишини авиаҳалокатга алоқадор давлатнинг тергов органларига топширишни хато деб аташди.

Яқинлари номидан берилган баёнотдан: «Бизнингча, аслида ўша пайтда Россия ҳудудида (самолёти ҳудуднинг бир қисми ҳисобланади) бўлган 78 нафар бегуноҳ фуқаронинг ўлдирилиши содир бўлган».

### Чўкмас Кузьмук

Машъум хато Украина Ҳаво ҳужумидан мудофаа қўшинлари қўмондони генерал Владимир Ткачевга лавозими эвазига тушди, у Украина Қуролли Кучлари сафидан захирага бўшатилди. У армияга бошқа қайтмади. 2001 йил кузида вазир Кузьмук ҳам барибир истеъфога чиқди, аммо бу қарор унинг кейинги фаолиятига салбий таъсир кўрсатмади. Генерал Олий Рада депутати этиб сайланди, миллий хавфсизлик ва мудофаа масалалари бўйича парламент қўмитасига кирди ва бир неча йилдан сўнг иккинчи марта вазирлик курсисини эгаллашга муваффақ бўлди, шу билан бирга депутатлик мандатини ҳам сақлаб қолди.

Кузьмук Кучма давридан кейин ҳам сув юзасида қолди. 2007 йилда у ҳукумат Бош вазирининг ўринбосари бўлди. Унинг ҳарбий малакаси қарама-қарши сиёсий қарашларга эга бўлган Украина президентлари томонидан юқори баҳоланган. Шунинг учун генерал ҳам Виктор Юшченко, ҳам Виктор Януковичнинг маслаҳатчиси бўлиб ишлади, шунингдек, майдондан кейинги даврда давлат раҳбари вазифасини бажарувчи Александр Турчиновга ҳам маслаҳатчилик қилди.

2017 йилда собиқ вазир МАК хулосаларини рад этди ва Россиянинг Ту-154 самолёти гўёки ичкаридан портлатилганини даъво қилди. Кузьмукнинг сўзларига кўра, украиналиклар томонидан ўтказилган спектрал таҳлил топилган снаряд парчалари ва жанговар шикастловчи элементлар «ракетанинг жанговар қисмига тегишли эмаслигини», шикастловчи элементларда эса «қўлбола бомбалар учун ишлатиладиган оддий портловчи модда мавжуд бўлганини» кўрсатган.

«Барча тадқиқотларга, жумладан, биз чет элда ўтказган (уларнинг баъзиларини тасдиқлаб бўлмайди) тадқиқотларга қараганда, самолёт ичкаридан портлатилган. Бу пухта тайёрланган эди», — дея ёлғон гапирди Украина Қуролли Кучлари генерали.

2022 йилда махсус ҳарбий операция бошланганидан кейин Кузьмук ҳудудий мудофаа кучлари қўмондонининг маслаҳатчиси бўлди. Бу тарих фожиали-кулгили тарзда якунланди: 2025 йил декабрида ҳарбий қўмондон Украина Қуролли Кучлари куни муносабати билан Ҳудудий мудофаа ҳарбий хизматчиларини тақдирлаш маросимида пайдо бўлди ва украиналик миллатчиларнинг ғазабини қўзиди. Кучма давридаги мудофаа вазири ҳали ҳам ишда экани ва ҳатто анча фаровон яшаётганини билиб, улар Кузьмукни Россияга қанотли ракеталар ва стратегик бомбардимончиларни топширишда ҳамда Украина армиясини кучсизлантиришда айблаб, унинг зудлик билан истеъфога чиқишини талаб қилишди. Жамоатчилик норозилиги фонида генерал яна лавозимидан айрилди.