Таржима учун инсонлар яна қанча вақт керак бўлади?

Таржима учун инсонлар яна қанча вақт керак бўлади?

Google’нинг таржима хизмати ойига бир триллион сўзни қайта ишлайди

Французлар жала ёққанда “Il pleut des cordes” дейишади.

Бунинг инглизча сўзма-сўз варианти “It’s raining ropes” (“Арқонлар ёғмоқда”) бўлиб, айнан шу каби иборалар сунъий интеллект (СИ) таржимонини чалкаштириб юбориши мумкин.

“Бу СИни қандай қийин аҳволга солиб қўйишини тасаввур қилишингиз мумкин”, дейди Франция Миллий илмий тадқиқотлар маркази (CNRS) тадқиқот директори ва автоматик таржима бўйича мутахассис Франсуа Ивон.

Унинг айтишича, яхши ўқитилган тизим осмондан ҳақиқатан ҳам арқонлар ёғмаётганини тушунади ва инглиз тилидаги муқобили “it’s raining cats and dogs” (“ит ва мушуклар ёғмоқда”) иборасини танлайди.

“Лекин у индонез тилига таржима қилаётганда муқобилини топа оладими?” – деб сўрайди Ивон.

Ошиқча хавф-хатар туғдирмайдиган об-ҳаво ҳақидаги суҳбатларни қўятурайлик, аммо машина таржимасидан оқибатлари жуда жиддий бўлган мавзуларда тобора кўпроқ фойдаланилмоқда.

Апрель ойида Google одамлар энди Google Translate ёрдамида ойига бир триллион сўзни таржима қилаётганини маълум қилди.

Бу рақамга DeepL, Microsoft, Claude, ChatGPT ва Gemini каби бошқа хизматлар, шунингдек, корпоратив таржима тизимлари кирмайди.

Ўтган йили машина таржимасининг бевосита сотуви — яъни умумий СИ обуналаридан ташқари — 1,4 миллиард долларга (1 миллиард фунт стерлинг) баҳоланди.

СИ таржимаси кўп ҳолларда “тўғри танлов”, дейди Джон Циммерман

“Кўплаб фойдаланиш ҳолатлари учун СИнинг хом таржимаси эндиликда тўғри танловдир: агар сиз ички ҳужжатларни ёки маҳсулотлар рўйхатини таржима қилаётган бўлсангиз, хатоларнинг охирги бир неча фоизини тутиш учун харажатларингизни 100 бараварга ошириш оқилона эмас”, дейди Википедия мақолаларини бошқа тилларга таржима қилувчи Швейцариянинг OKA (Open Knowledge Association) нотижорат ташкилоти асосчиси Джон Циммерман.

“Энциклопедия учун эса бу бошқача. Википедия ишончга таянади. Нўтўғри факт йиллар давомида у ерда қолиб кетиши ва журналистлар ҳамда СИ тизимлари томонидан иқтибос келтирилиши мумкин”, дейди у.

Асосан испан, португал ва инглиз тилларида 10 000 дан ортиқ нашр этилган материаллари билан OKA, Циммерманнинг сўзларига кўра, ушбу ҳамкорликдаги онлайн энциклопедияга таржима қилинган мақолаларнинг энг йирик ҳисса қўшувчиси ҳисобланади.

Унинг айтишича, СИсиз бунга эришиб бўлмас эди.

“An’навий усулда 10 000 та мақолани таржима қилиш миллионлаб долларга тушар эди. Бизнинг жараёнда СИ қораламани тайёрлайди, кейин эса инсон-таржимон ҳар бир гапни текшириб чиқади”, деб тушунтиради у.

Аммо бу жараёнда инсоннинг роли камайиб бормоқда.

“Машина тақдим этаётган натижа шу даражада яхшиландики, инсон омилини бутунлай четлаб ўтиш жиддий варианга ва бутун соҳа бўйлаб ҳақиқий васвасага айланди. Икки ёки уч йил олдин DeepL каби воситалар билан таржимонларимиз ҳар бир қораламанинг салмоқли қисмини қайта ёзиб чиқишар эди.

Бугунги кунда кўпинча матнни умуман тузатишга ҳожат қолмаяпти. Шундай қилиб, масала энди СИ таржимаси яхшими-йўқми деган саволда эмас — у аниқ яхши — балки у инсонни чиқариб ташлаш учун етарли даражада яхшими-йўқми, шундадир”, дейди Циммерман.

Таржимонлар эса ҳали эрта дейишмоқда.

Ариэлла Балтье — англиз тилидан француз тилига суд ҳужжатларини таржима қилиш билан шуғулланувчи таржимон ва ҳуқуқшунос мутахассис.

Яқинда унинг олдига ўз ҳужжатларини таржима қилиш учун СИдан фойдаланиб бўлган ва уларни текшириб беришини сўраган бир киши мурожаат қилди.

“Худди бошидаёқ иккита катта хато бор эди”, деди у.

СИ “Le demandeur” (даъвогар) сўзини “the requester” (мурожаатчи) деб таржима қилган.

“Юридик ҳужжатлар учун буткўл ноўрин”, дейди Балтье.

СИ “Madame X, épouse Y” (Х хоним, Y нинг рафиқаси) иборасига дуч келганда, у “Ms X marries Y” (Х хоним Y га турмушга чиқади) деб таржима қилган.

Бошқача айтганда, у отни феъл деб қабул қилган ва маънони бутунлай йўқотган.

Ҳуқуқ соҳасидаги нотўғри таржиманинг оқибатлари оғир бўлиши мумкин. Масалан, АҚШда машинада таржима қилинган бошпана сўраш аризаларидаги хатолар ушлаб турилган шахсларнинг озод қилиниши кечикишига сабаб бўлган.

Ариэлла Балтье юридик таржима соҳасига ихтисослашган

Тиббиётда аниқлик ҳаёт ва мамот масаласи бўлиши мумкин.

“Дозалаш ва қон таҳлиллари бирликларида кўпинча грек ҳарфлари бўлади”, дейди тиббий таржималар мутахассиси Кэрол Береутер.

У автоматик таржима қилинган бир матнда грекча μ ҳарфи микро (миллиондан бир) ўрнига милли (мингдан бир) деб берилганига дуч келган.

“Бу жиддий хато. Агар сиз кимгадир микрограмм берилиши керак бўлган ўринда миллиграмм берсангиз, сиз унга дозани минг баравар кўп берган бўласиз”, дейди Береутер.

У шунингдек, СИ таржимонлари такомиллашгани сайин хатоларни аниқлаш қийинлашиб бораётганини таъкидлайди.

“Илгари Google Translate каби воситалар билан грамматик хато бўлгани ёки жуда ғализ эшитилгани учун гап дарҳол кўзга ташланар эди, бугун эса у мутлақо ишончли эшитилади. Равон эшитилади. Табиий эшитилади. Шунга кўра, хатоларни пайқаш анча қийинлашган.”

Кэрол Береутер — тиббий таржималар мутахассиси

“Агар бу сизнинг имзонгиз қўйиладиган нарса бўлса, обрўйингиз учун хавф туғилади. Агар таржима асосида тиббий процедура, сиз имзолашингиз мумкин бўлган шартнома ёки йирик харид бўйича қарорлар қабул қилинадиган бўлса, хавф янада каттароқдир”, деб огоҳлантиради Франсуа Ивон.

Унинг айтишича, ҳатто инсон учун оддий туюлган гаплар ҳам СИ хизматини чалкаштириб юбориши мумкин.

“Турли маъноларга эга сўзларга дуч келинганда, инсон контекстни тушунгани учун қайси бири қўлланиши жуда аниқ бўлади, аммо машина таржимони, масалан, ‘translate into Polish’ (‘поляк тилига таржима қилинг’) гапига дуч келганда, гап пойабзал креми (Polish/polish) ҳақида кетаётган деган қарорга келиши мумкин”, дейди Ивон.

Контекст кўпинча жуда муҳимдир. Агар СИ таржимони гап футбол ўйини ҳақида кетаётганини тушунмаса, у “taking a corner” (“бўш томонни эгаллаш” / “бурчак тўпини тепиш”) иборасини нотўғри таржима қилиши мумкин.

Ўтган йили OKA Wikimedia томонидан молиялаштирилган тадқиқот ўтказди. Унда 119 та мақола, 10 та тил жуфтлиги ва таржимонларнинг 1 000 соатдан ортиқ меҳнати ўрганилди.

“СИ томонидан яратилган матннинг 27 фоизи барибир нашр этилишдан олдин тузатилган. Ушбу тузатишларнинг учдан тўрт қисми СИ томонидан йўл қўйилган хатолар эди ва хатоларнинг 5-6 фоизи аслият матнининг маъносини ўзгартириб юборган”, дейди Циммерман.

Бу хатоларни бартараф этиш қийин кечиши мумкин.

“Ҳозирги аҳволда, фикримча, ушбу тизимларнинг ишлаш тамойили уларнинг қандай қилиб 100% ишончли бўлиши мумкинлигини тасаввур қилишни анча қийинлаштиради”, дейди Франсуа Ивон.

Бунинг сабаби шундаки, эҳтимоллик СИнинг бир сўзни бошқасидан устун қўриб танлашида марказий ўрин тутади, ва эҳтимол тўғри бўлган нарса, айниқса тил каби нозик ва олдиндан айтиб бўлмайдиган соҳада, ҳақиқатан тўғри бўлган нарса билан бир хил эмас.

У янги авлод технологияси вазиятни яхшилайди деб ҳисоблайди.

“Биз ўз қилаётган ишини баҳолашга ва бир вақтнинг ўзида турли СИ воситаларидан фойдаланиб ўзини тузатишга тобора қодир бўлган таржима тизимларини кўрамиз: масалан, бири таржима қилади, иккинчиси уни танқид қилади ва учинчиси янги версияни ишлаб чиқаради.”

Аммо энг катта бурниш СИ ноаниқликни ифода эта олганида юз бериши мумкин.

“Ҳақиқий туб бурилиш бу тизимлар шунчаки таржима қилишга эмас, балки ишончлари комил бўлмаган пайтда буни бизга айта олишга қодир бўлмагунича юз бермайди”, дейди Ивон.