Тарихий нутқ. “Гап имкон қадар кўпроқ ваколатларни тортиб олишда эмас, сиёсий ва иқтисодий тизим барчанинг манфаати йўлида самарали ишлашини таъминлашда” — Вацлав Гавел

Тарихий нутқ. “Масала имкон қадар кўпроқ ваколатларни тортиб олишда эмас, балки сиёсий ва иқтисодий тизим барчанинг манфаати учун самарали ишлашини таъминлашда” — Вацлав Гавел

Коммунистик тузум йилларида унинг асарлари тақиқланган, ўзи эса бир неча бор қамоққа олинган.

1989-йил ноябрида Чехословакияда коммунистик ҳокимият тинч намойишлар натижасида қулаб тушди. Бир томчи қон тўкилмагани учун бу воқеа “Бахмал инқилоб” деб аталди. Ўша йилнинг 29-декабрида Гавел мамлакат президенти этиб сайланди.

Аммо инқилоб шодиёнаси узоқ давом этмади. 1918-йил 28-октабрда Прагада тузилган мустақил Чехословакия давлати икки халқ — чехлар ва словакларни бирлаштирган эди. Коммунистлар даврида босиб келинган ўзаро норозилик эркинлик келиши билан юзага чиқди. Словаклар давлатда ўзларини иккинчи даражали ҳис қилишаётганини очиқ айта бошлади.

1990-йил баҳорида ҳатто мамлакат номи устида ҳам баҳс бошланди. Словаклар номни “Чехо-Словакия” тарзида, чизиқча билан ёзишни талаб қилди. Улар учун бу чизиқча икки тенг халқнинг рамзи эди. Охир-оқибат 23-апрелда давлат Чехия ва Словакия Федератив Республикаси деб қайта номланди.

Ўша йилнинг 28-октабрида — мамлакат мустақиллигининг 72 йиллиги муносабати билан Гавел минбардан байрам мурожаатини йўллаган пайтда мамлакатда миллатчилик кайфияти авжига чиққан эди. Гавелнинг нутқи фақат байрам табриги билан чекланиб қолмади. Бу икки халққа қаратилган ўз вақтида айтилган огоҳлантириш ҳам эди.

Тарих унинг хавотири асоссиз эмаслигини кўрсатди. 1992-йил июлида Словакия парламенти суверенитет декларациясини қабул қилди. Гавел давлатнинг бўлиниб кетишига бош бўлишни истамай, президентликдан истеъфога чиқди. 1993-йил 1-январда Чехословакия икки мустақил давлатга — Чехия ва Словакияга бўлинди. Бу ажралиш ҳам қонсиз кечди ва тарихга “бахмал ажрашув” номи билан кирди.

Бундан етмиш икки йил муқаддам, тахминан айни шу соатда, Миллий кенгашда бирлашган халқларимиз вакиллари Праганинг Муниципалитет саройида Чехословакия давлатини барпо этиш тўғрисидаги қонунни қабул қилган эдилар. Ушбу илк қонунимизнинг биринчи жумласидаёқ “Мустақил Чехословакия давлати дунёга келди”, деб ёзилган.

1918-йил 28-октабрда бу давлат чинакамига дунёга келди.

Масарик, Штефаник ва Бенеш бощилигидаги хориждаги қаршилик ҳаракатимиз ҳамда мамлакат ичкарисидаги кўплаб етакчиларимизнинг кўп йиллик кураши, ўша куни бутун халқнинг оммавий намойишлар орқали кўрсатган қўллаб-қувватлови билан ғалабага эришди. Қулаган Австрия-Венгрия монархияси вайроналари устида, унинг урушдаги мағлубияти манзарасида нафақат бизнинг замонавий мустақил давлатимиз, балки халқларимизнинг бутун узоқ тарихи давомида заминимиздаги илк демократик давлат ҳам қад ростлади.

28-октабр ҳақли равишда энг улуғ давлат байрамимиз ҳисобланади. Бугун мазкур айём биз учун ҳар қачонгидан ҳам ўзгача байрамона шукуҳ касб этмоқда: узоқ йиллик танаффусдан сўнг илк бор 1918-йил 28-октабр ҳақида бор ҳақиқатни очиқ айтиш ва ушбу санага унинг асл маъносини қайтариш имконига эгамиз. Кўп ўн йилликлардан кейин биринчи марта гапни айлантирмасдан, ҳеч қандай иккиланишларсиз, бу кун билан чамбарчас боғлиқ бўлган ғояларни — эркинлик, сиёсий плюрализм, чинакам демократия, фуқаролик тенглиги, ижтимоий адолат, инсонпарварлик ва энг асосийси, тўлиқ давлат мустақиллиги каби эзгу мақсадларни яна олқишлаш имконига эгамиз.

Буларнинг барчаси, шубҳасиз, чин дилдан қувонишга арзийди. Бироқ бугунги қутлуғ санани фақат хурсандчилик сабаби деб билсак, ўзимизни хавфли тарзда алдаган бўламиз.

Бу фақат байрам шодиёнаси эмас. Бу кун, айни пайтда, бизни ўзимиз ҳақида жуда чуқур мушоҳада юритишга ундовчи жиддий чақириқ ҳамдир. Биз олдимизга беҳисоб ва хавотирли саволларни кўндаланг қўяётган бир замонда яшаяпмиз. Уларнинг замирида эса битта энг асосий масала ётибди: бундан деярли бир йил муқаддам тоталитар тузумга қарши бош кўтарганимизда байроқ қилиб олган қадриятларимизни қарор топтиришнинг ҳамда ўшанда очиқ эълон қилган эзгу ғояларимизни рўёбга чиқаришнинг уддасидан чиқа оламизми ва бунга қандай эришамиз?

Афсуски, кўнгилни тўқ тутиш учун асосларимиз унчалик кўп эмас. Ҳатто бир неча ой муқаддам эришиш жуда осондек туюлган ижтимоий ўзгаришлар ҳам ғоят суст ва машаққат билан кечмоқда. Одамлар орасида тобора кучайиб бораётган ғаразгўйлик билан бирга, хавотир, норозилик, муросасизлик ва тушкунлик ҳам ортиб бормоқда. Биз бўғиқ бир муҳитда яшаяпмиз. Тезкор ва тинч инқилобимиз туфайли хорижда қозонган ишончимизни аста-секин бой беряпмиз. Ташқи дунё бизни тобора кўпроқ иккиланиш билан кузатмоқда, янги тизимни барпо этиш қобилиятимиз эски тузумни яксон қилишда намоён этган қобилиятимиздан хатарли даражада ортда қолаётганидан тобора кўпроқ хавотир билдирмоқда.

Ишончим комилки, охир-оқибат ҳаммаси яхшилик билан тугайди. Бироқ, шу билан бирга, агар чиндан ҳам якунда ҳаммаси изига тушиб кеца, бунга фақат бир нарса туфайли эришамиз: ўзимизга, ўтмишдаги барча муваффақияцизликларимиз ва уларнинг ҳақиқий сабабларига, жумладан, фақат ўзимизга ва қусурларимизга бориб тақаладиган сабабларга тик боқиш учун ўзимизда куч топа олганимиз туфайли.

Бугун биз тушиб қолган танг вазиятни ҳар томонлама таҳлил қилиш менинг вазифамга кирмайди. Мен фақат давлатимизнинг вужудга келиши билан бевосита ва мазмунан боғлиқ бўлган биргина мавзуга тўхталиб ўтаман.

Чехословакия бундан етмиш икки йил муқаддам икки халқнинг энг кўзга кўринган зиёлилари тимсолидаги умумий хоҳиш-иродамиз асосида вужудга келди. Хоҳ ватанимизда, хоҳ чет элда фаолият юритган энг виждонли чех ва словаклар биз учун мустақил давлатчилик ва эркин миллий тараққиётнинг бирдан-бир кафолати ягона давлат таркибида биргаликда яшаш эканини бир овоздан маъқулладилар. Бу умумий қатъий ишонч ҳатто чех ва словак аждодларимизни икки халқимиз аслида ягона миллатнинг икки тармоғи, деган хулосага олиб келди. Маълумки, бу масалада улар қаттиқ янглишган эдилар, бироқ уларнинг шундай фикрга борганининг ўзиёқ бир-биримизга чамбарчас боғлиқ эканимизга бўлган ишончи нақадар чуқур бўлганидан далолат беради.

Ўзингизга яхши маълумки, ягона давлатдаги умумий ҳаётимиз шу кунларда катта синовдан ўтмоқда. Биз қўлга киритган эркинлик олдимизга ота-боболаримизнинг қарори ҳам эркин ва тўғри бўлганмиди, деган ўринли саволни кўндаланг қўймоқда.

Бу тўғри қарор бўлганига чин дилдан ишонаман. Шу билан бирга, бугун ушбу қарорни давр тақозоси билан боғлиқ хомхаёллардан холи этиб, унга янги мазмун бахш этишимиз кераклигига ҳам ишончим комил. Биз ягона Чехословакия миллати эмас, балки тенг даражада миллий ўзлик ва суверенитет ҳуқуқига эга бўлган икки миллатмиз. Айни пайтда, биз кўплаб миллий озчиликлар яшайдиган давлатмиз ва улар ҳам ўз ҳуқуқларига эга. Бундай ҳуқуқлардан бири — федератив давлатимизнинг тўлақонли фуқароси бўлиш ҳуқуқидир.

Биз давлатимизнинг федератив тузилишини янгича мазмун билан бойитишга интилиш орқали аждодларимиз қарорига янги маъно ва янги ҳаёт бахш этмоқчимиз.

Биз ҳақиқий федерация қуряпмиз, деймиз. Бу ғоят мураккаб ва машаққатли жараён бўлиб, у сон-саноқсиз баҳс-мунозаралар, ўзаро тушунмовчиликлар, кутилмаган ҳолатлар ва ҳатто норозиликлар билан кечмоқда. Агар бу жараённи фарзанд дунёга келтиришга қиёслайдиган бўлсам, бу шубҳасиз оғриқсиз кечадиган туғруқ эмас, деган бўлардим. Хўш, ушбу туғруқ муваффақиятли ўтиши, чинакам соғлом ва яшаб кетадиган чақалоқ дунёга келиши учун нима зарур?

Менинг назаримда, бунинг учун фақат бир нарса зарур: барчамиз ўзимизда масъулият ҳиссини уйғотишимиз ҳамда соғлом ақл, вазиятга кенгроқ қарай билиш, амалий ёндашув, бағрикенглик, ҳақиқатга тик боқиш жасорати ва ўзгаларни тушуниш каби фазилатларни ишга солишимиз лозим.

Шу боис мен барча чехларни словак халқининг қалбини англашга интилишга ҳамда словаклар билан муносабатларда йиллар давомида кузатиб келинган менсимаслик ва ўзини асоссиз устун қўйиш каби барча сарқитлардан халос бўлишга чақираман. Улардан словакларнинг ўзига хослигини мустаҳкамлашга қаратилган турли талабларига фақат нафратга тўла истеҳзо ёки уларни тушунмаслик билан жавоб қайтармасликни сўрайман.

Мен барча словакларни, айниқса словак ёшларини, миллий ўзига хослик ва ғурурни қоронғи ўтмишга қайтиш билан баробар деб биладиган кимсаларнинг миллий сафсатабозлигига учмасликка чақираман. Словак халқини гўёки ташлаб қўйилган, унутилган ва ҳар томонлама эзилган қилиб кўрсатувчи ҳиссиётга тўла тасаввурлар бу халқ учун ҳақоратлидир. Бу каби даъватлар миллий ўзликни англаш туйғусини шакллантирмайди, аксинча, миллий нуқсонлилик ҳиссини кучайтириб, адоват қўзғайди.

Мен барча словакларни ўзлари эркин сайлаган вакиллари ўртасидаги соғлом ҳамжиҳатликни ҳурмат қилиш орқали ўз сиёсий маданиятларини намоён этишга чақираман. Европа халқлари оиласидаги муносиб ўрин оқилона демократик мунозаралар орқали таъминланади, шовинистик шиорлар эса, аксинча, ана шу мавқега таҳдид солади.

Шу билан бирга, мен барча чехлар ва словакларни ўз атрофларида юзага келаётган ирқий, миллий ҳамда сиёсий муросасизлик ва нафратнинг ҳар қандай кўринишларига, шунингдек, эндигина шаклланаётган демократиямизни издан чиқаришга қаратилган барча онгли уринишларга қатъий қарши туришга чақираман. Демократия даражаси нафақат кўпчиликнинг овози, балки, энг аввало, ушбу кўпчиликнинг барча озчилик вакиллари фикрлари ва ҳуқуқларини қанчалик ҳурмат қилиши ҳамда қадрлаши билан белгиланади.

Мен ҳар учала сиёсий бўғиндаги — икки республика ва федерал даражадаги барча вакилларни бундан буён ҳам вазминликни сақлашга ҳамда давлат бошқарувида ваколатларни энг мақбул тарзда тақсимлаш масаласини жиддий муҳокама қилишда давом этишга чақираман. Зеро, гап имкон қадар кўпроқ ваколатларни тортиб олиш ҳақида эмас, балки сиёсий ва иқтисодий тизимимизнинг барча манфаати йўлида самарали ишлашини таъминлаш ҳақида бормоқда.

Ва ниҳоят, мен чехлар, словаклар, барча миллий озчилик ва этник гуруҳ вакилларини федератив давлатимизни ўзларининг муштарак вазифаси ҳамда умумий мулки сифатида қабул қилишга чақираман. Ўзимизни оиламиз, меҳнат жамоамиз, партиямиз, черковимиз ва миллатимизнинг бир бўлаги деб билганимиздек, аждодларимизнинг ғоят оқилона, маънавий, маданий ва тарихий жиҳатдан асосли, геосиёсий нуқтаи назардан эса чинакам муқаррар қарори туфайли бунёд бўлган ушбу умумий давлатимизнинг фуқаролари сифатида ҳам ҳис этишимиз лозим.

1918-йил 28-октабри 1990-йил 28-октабри билан минглаб ришталар орқали боғланганки, улардан бири мен юқорида тилга олган масаладир. 1918-йил 28-октабрда Чехословакия давлати дунёга келди. 1990-йил 28-октабри эса бу давлат олдига у бизнинг айбимиз билан завол топадими ёки унга қайта жон кириб, иккинчи нафасини оладими, деган саволни кўндаланг қўймоқда.

Мен унинг иккинчи нафасига эришишига ишонаман.

Ишонаманки, ҳозир давлатчилигимиз бошидан кечираётган синовдан муваффақиятли ўтамиз. Ишонаманки, бизнинг ақл-идрокимиз, бирдамлик ва собитқадамлик туйғумиз, масъулиятимиз, маданиятимиз ҳамда ўз-ўзини сақлаш инстинктимиз устун келади ва биз умумий давлатимиз яхлитлигини сақлаб қолиш, у ўз бўйнига олган мажбуриятлар учун жавобгарликни зиммасига олиш ҳамда, умуман, ўз ишларимизни ўзимиз бошқара олиш қобилиятимизга шубҳа қилаётганларнинг барчасини уялтириб қўямиз.