Тардиданувчи мавжудотмизми ёки ҳокимият манбаими?
Сизга ёзишимга Тошкентнинг Мирзо Улуғбек туманидаги маҳаллалардан бирида дераза панжараларининг олиб ташланиши билан боғлиқ воқеа туртки бўлди. Менинг назаримда, бу ҳокимиятга эга бўлганлар мамлакатимизда фуқароларни умуман ким ўрнида кўриши ҳақида яна бир бор ўйлаб кўришга сабабдир
Биз титраётган жонзотмизми ёки ҳокимият манбаими?
Ушбу матнга Тошкентнинг Мирзо Улуғбек туманидаги маҳаллалардан бирида дераза панжараларининг олиб ташланиши билан боғлиқ воқеа сабаб бўлди. Назаримда, бу ҳокимиятга эга бўлганлар мамлакатимизда фуқароларни умуман ким деб билиши ҳақида яна бир бор ўйлаб кўришга баҳонадир. 12 октябрь куни эълон қилинган хабардан кўринишича, аҳоли уларнинг дераза панжаралари олиб ташланаётганини айтган, шундан сўнг ишлар тўхтатилган, пойтахт ҳокимлиги эса масъул шахсларнинг ҳаракатлари қонунийлиги текширилаётганини маълум қилган.
Шаҳар маъмурияти демонтаж ташаббускори ўзи эмаслигини ва бундай ҳаракатларга қарши эканини, аҳоли хавфсизлиги, уларнинг ҳуқуқларига риоя қилиниши ва мулкининг дахлсизлиги гўёки устувор вазифа бўлиб қолаётганини таъкидлашга шошилди.
Лекин нега бизда кўпинча аввал кимнингдир деразалари, уйлари, мулки ва одатий турмуш тарзи номаълум бошлиқларнинг фармойишлари объектига айланади-да, кейин, одамлар норози бўлгачгина, амалдорлар қонунни, фуқароларнинг ҳуқуқларини ва вазиятни ўрганиб чиқиш зарурлигини эслаб қолишади? Нега инсон аввал ўзбошимчаликка дуч келиши, кейин эса ўз уйида яшашга, ўз мулкини тасарруф этишга ва ўзига қандай хавфсизлик чоралари кераклигини мустақил ҳал қилишга ҳақли эканини исботлаши керак?
Агар тўсатдан амалдорларнинг шаҳар ҳудуди қандай кўринишда бўлиши кераклиги ҳақидаги тасаввурларига зид келиб қолса, оддий одамларнинг манфаатлари охирги ўринга тушиб қолиши биринчи марта кузатилаётгани йўқлиги айниқса ташвишлидир. Кўпчилик тошкентликлар «президент трассаси» деб аталадиган йўл бўйида жойлашган кўп қаватли уйлардаги хонадонлар балкони билан боғлиқ воқеани эслашади. Балконлар давлат биринчи шахсининг хавфсизлигини таъминлаш баҳонасида кесиб ташланган эди.
Кенг жамоатчилик акс-садоси юз бермади. Одамлар норози бўлишди, содир бўлган воқеани ўзаро муҳокама қилишди, аммо ҳокимиятни фуқароларга жиддий қулоқ солишга мажбур қиладиган оммавий норозилик юзага келмади. Кўпчилик очиқчасига рози бўлмасликнинг оқибатларидан қўрқиб, ошкора норозилик уларнинг ўзига қарши қатағонларга айланишидан хавфсиради. Улар бугун ҳам қўрқишади.
Балки кечагидан ҳам кўпроқдир. Инсон ўз ҳуқуқларини қандай ҳимоя қилиш ҳақида эмас, балки шикоят ёки чиқишдан сўнг унинг ортидан келиш-келмаслиги ҳақида олдиндан ўйласа, толақонли фуқаролик жамияти ҳақида гапириш қийин. Ёмон айлана шундай шаклланади: амалдорлар фуқаролар сукут сақлашни афзал кўришига кўникади, фуқаролар амалдорлар билан тортишиш хавфли ёки бефойда деган фикрга кўникади, давлат аппарати эса уятсизларча ва ўзига ишонч билан ҳаракат қилиш имкониятига эга бўлади.
Менга сўнгги олтмиш йил ичида аҳоли ва ҳокимият ўртасидаги муносабатлар сезиларли даражада ёмонлашгандек туюлади. Гап ҳар бир алоҳида фуқаронинг ҳар куни давлат органлари билан можарога киришишида эмас, балки тўпланиб қолган туйғу ҳақида бормоқда: қарорлар қаердадир юқорида қабул қилинади, улар учун бадални эса ҳеч ким сўрамаганлар тўлашига тўғри келади. Инсондан сабр-тоқат, тушуниш ва мослашишга тайёрлик талаб қилинади, амалдордан эса кўпинча вазият назоратга олингани ҳақидаги расмий баёнотнинг ўзи кифоя қилади. Шу билан бирга, вазиятни ўрганиб чиқиш ваъдаси фуқаронинг аниқ жавоб олишини, айбдорлар жазоланишини ва бундай ҳолат бошқа такрорланмаслигини англатмайди.
Айнан шунинг учун мен «Халқ давлат идораларига эмас, давлат идоралари халқимизга хизмат қилиши керак» деган шиорга ҳеч қачон ишонмаганман, уни популистик ва ҳокимиятнинг ҳақиқий ниятларига мос келмайдиган деб ҳисоблаганман. Ва ҳокимиятнинг ҳаракатлари ушбу ишончсизликни мунтазам равишда тасдиқлаб келмоқда. Бу каби ҳодисалар раҳбарияти мунтазам равишда ислоҳотлар, очиқлик, инсон қадр-қимматини ҳимоя қилиш ва аҳоли манфаатларига хизмат қиладиган давлат барпо этиш ҳақида гапирадиган мамлакатда юз бераётгани айниқса ачинарлидир.
Демократия айтилган тўғри сўзлар сони билан ҳам, расмий баёнотларнинг қанчалик замонавий кўриниши билан ҳам эмас, балки халқ фаровонлиги йўлидаги амалий ишлар билан ўлчанишини эслатиб ўтиш ортиқча эмас. Ҳокимият ниҳоят бир оддий нарсани тушуниб етиши керак: халқ унинг қулайлиги учун мавжуд эмас, у ҳокимиятнинг малайи ва, албатта, қули эмас. Акс ҳолда, демократиялаштириш ҳақидаги ҳар қандай баёнотлар ўзгаришлар ваъдаси каби эмас, балки реал ҳаёт эълон қилинган тамойиллардан қанчалик узоқлашиб кетганини эслатишдек янграйди.
Кўнгилдан шундай савол ўтади: биз титраётган жонзотмизми ёки ҳокимият манбаими?