Тараққиёт бор
УзАуто Моторс энди қоидаларни талаб қилмайдими? Ўзбекистон автомобил бозори қандай ўзгармоқда

**О'збекистон автомобил бозоридаги тараққиёт: Диктатурадан рақобатга**
О'нлаб йиллар давомида О'збекистон автомобил бозорида сотувчилар ҳукмронлик қилган. Юқори божхона то'ловлари, мураккаб сертификатлаш процедуралари ва тарифсиз то'сиқлар автомобиллар нархини деярли икки баравар оширди. Шу билан бирга, моделларни танлаш чекланган эди ва талаб доимий равишда о'сиб борарди.
Яқин вақтгача ёпиқ автосалонлар, ноаниқ шартнома шартлари, сун'ий шов-шув ва узун навбатлар одатий ҳол эди. Автомобил сотиб олиш имкониятлари йилига атиги икки марта пайдо бо'лди ва атиги бир неча соат давом этди, бу одатий ҳол сифатида қабул қилинди.
Бироқ, бу о'згармоқда.
**УзАуто Моторс савдо сиёсатидаги о'згаришлар**
Ички бозорда асосий о'йинчи ва амалда монопол бо'лган УзАуто Моторс янги савдо стратегияларини амалга оширишни бошлади. Дастлаб, компания Траскер ва Оних моделлари учун дастлабки то'лов билан то'лов режаларини таклиф қилди ва кейинчалик бу имкониятни Дамас автомобилларига ҳам кенгайтирди.
Ҳақиқий ютуқ мамлакатнинг энг машҳур автомобили Собалт учун то'лов режаларининг жорий этилиши бо'лди. Харидор нархнинг 50 фоизини олдиндан то'лайди ва қолган қолдиқни о'н бир ой давомида ортиқча то'ловларсиз то'лайди.
Бундан ташқари, компания то'г'ридан-то'г'ри чегирмаларни жорий қилди: Собалт нархи 15 миллион со'мга, Саптива эса 45 миллион со'мга туширилди.
Қарийб о'ттиз йиллик тарихга эга автомобил гиганти нима учун то'сатдан бундай имтиёзларга ё'л қо'йди? Бу саховат эмас, балки чуқур иқтисодий омиллар натижасидир.
**Биринчи омил: Таклифнинг о'сиши ва бозорнинг то'йинганлиги**
Бозор таклифи мисли ко'рилмаган сур'атларда о'сиб бормоқда. 2017-йилда 135 000 та автомобил ишлаб чиқарилган бо'лса, 2025-йилга келиб бу ко'рсаткич қарийб 458 000 тага етади, бу саккиз йил ичида қарийб 3,5 баравар ко'п. 2021-йилги пандемия йилидан ташқари, маҳаллий автомобил саноати деярли узлуксиз ривожланиб бормоқда.
Бу автомобил эгалари даражасига та'сир ко'рсатди. 2010-йилда ҳар бешинчи оилада автомобил бор эди; 2015-йилга келиб, деярли ҳар иккидан бири; ва 2026-йилга келиб статистика ҳар 100 хонадонга 61 та автомобил то'г'ри келишини ко'рсатди.
Бугунги кунда мамлакатдаги оилаларнинг аксарияти о'з автомобилларига эга, бу бозорнинг то'йинганлигини ко'рсатади. Тақчиллик о'тмишда қолди ва О'збекистонда ҳар бир харидор учун шиддатли кураш бошланмоқда.
**Иккинчи омил: Автомобил исте'мол товарлари сифатида**
О'збекистондаги автомобиллар инвестиция воситаси бо'лишдан то'хтади. Узоқ вақт давомида ишлатилган автомобиллар бозори парадокс билан тавсифланган: автосалондан янги олинган автомобил дарҳол 10-15% га қимматлашарди. Бундан ташқари, бир ёки икки йил ишлатилгандан со'нг, уни ко'пинча янгиси нархига сотиш мумкин эди. Бу автомобил сотиб олишни инфляциядан ҳимоя қилиш ва капитални ко'пайтиришнинг ишончли усулига айлантирди.
Энди вазият о'згарди. Автомобил асл моҳиятига қайтди - бу оддий исте'мол товарлари. Бозор мантиг'и тикланди: автомобил сотиб олингандан со'нг дарҳол қийматини ё'қотишни бошлайди. Аналитик ҳисоб-китоблар шуни тасдиқлайдики, со'нгги уч йил ичида иккиламчи бозорда ишлатилган автомобиллар нархи о'ртача 30% га барқарор равишда пасайиб бормоқда.
**Учинчи омил: Ёқилг'и бозори туфайли устуворликларнинг о'згариши**
Ан'анавий ёқилг'и бозори тизимли хавфлар ва нарх шокларига дуч келмоқда. Метан нархларининг ко'тарилиши, қишда ёқилг'и қуйиш шохобчаларида соатлаб навбатлар ва пропан ва бензин нархларининг кескин ошиши харидорларнинг устуворликларини о'згартирмоқда. Божхона статистикаси тасдиқлаганидек, тобора ко'проқ исте'молчилар гибрид ва электр транспорт воситаларини танламоқда.
Фақат 2026-йилнинг дастлабки етти ойида О'збекистонга қарийб 47 000 та электр транспорт воситаси импорт қилинди, уларнинг қиймати 527 миллион долларни ташкил этди, бу о'тган йилнинг шу даврига (29 000 дона) нисбатан 61% га ко'п. Шу билан бирга, импорт қилинган автомобилнинг о'ртача нархи 12 400 доллардан 11 300 долларгача пасайди.
Хитой автомобил саноатининг тез о'сиши ва кенгайиши О'збекистон ички бозорида нархларга жиддий босим о'тказмоқда.
То'ртинчи омил: Ривожланаётган рақобат ва кенгайиб бораётган танлов
Ички бозорда ҳақиқий рақобат пайдо бо'лмоқда ва танлов кенгаймоқда. Бу жараёнлар о'зининг дастлабки босқичида, аммо динамикаси аниқ.
О'тган йилнинг дастлабки олти ойини жорий йил билан таққослаганда, БЙД бренди савдоси 75% га, Ҳавал 19% га, Черй деярли 4,5% га ва Киа 3,5% га о'сди.
Илгари Траскер модели билан чекланган исте'молчилар энди Осиё ишлаб чиқарувчиларининг муқобилларини фаол равишда ко'риб чиқмоқдалар.
Бешинчи асосий омил: Харид қилиш қобилиятининг о'сиши
Харид қилиш қобилияти автомобил нархларидан сезиларли даражада тезроқ о'сди.
2020-йилда Собалт тахминан 115 миллион со'мга сотилди. Бугунги кунда унинг чегирмаларсиз базавий нархи тахминан 156 миллионни ташкил этади. Олти йил ичида моделнинг номинал нархи тахминан 35% га ошди, шу даврда мамлакатда умумий кüмüлатиф инфляция эса 80% дан ошди. Шундай қилиб, автомобил нархларининг реал о'сиши инфляция даражасидан сезиларли даражада орқада қолди.
Шу билан бирга, расмий статистика ма'лумотларига ко'ра, О'збекистонда о'ртача иш ҳақи шу даврда деярли уч баравар ошди.
Илгари автомобил сотиб олиш учун о'ртача ойлик иш ҳақи 45 фунтни ташкил этар эди, бугунги кунда эса бу атиги 22 фунтни ташкил этади. Шахсий транспорт воситаларининг арзонлиги икки баравар ошди.
Буларнинг барчаси вазиятни о'згартирувчи омил. Танловни кенгайтириш ва тақчилликни бартараф этиш автомобил ишлаб чиқарувчиларни аввалги қаттиқ диктатурасидан воз кечишга ва бозорга мослашишга мажбур қилмоқда. Бугунги харидорлар энди шунчаки ко'рган биринчи автомобилни сотиб олишмайди, балки нарх, сифат, ёқилг'и самарадорлиги, хавфсизлик ва техник хизмат ко'рсатиш харажатлари о'ртасидаги мувозанатни баҳолайдилар.
**Автомобил бозорининг келажаги**
Ҳозирги тенденцияларга асосланиб, маҳаллий автомобил бозоридаги рақобат келгуси йилларда ҳам кучайиб боради. Асосий омил - О'збекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига (ЖСТ) яқинлашиб келаётган а'золиги. ЖСТга а'золик божхона то'ловларини босқичма-босқич камайтиришни о'з ичига олади.
КПМГ халқаро тармог'ининг ҳисоб-китобларига ко'ра, автомобилларга о'ртача импорт божи 15% дан деярли 11% гача пасайиши мумкин. Бу янги автомобиллар нархига бевосита та'сир қилади.
Бироқ, ишлатилган хорижий автомобиллар нархининг кескин пасайиши кутилмайди. ЖСТ асосан божхона тарифларини тартибга солади, ички бозорни ҳимоя қилишга хизмат қиладиган қайта ишлаш то'лови эса, эҳтимол, о'з кучида қолади. Шу билан бирга, компонентларга божларнинг камайиши мамлакатга янги хорижий брендларнинг кириб келишини раг'батлантириши мумкин.
Шунинг учун, глобал савдо тизимига интеграция яқин келажакда нархларни пасайтириш учун кучли раг'батлантирувчи омилга айланади.
Иккинчи асосий омил - бу "О'збекистон 2030" давлат стратегияси бо'либ, у мамлакатда енгил автомобиллар ишлаб чиқаришни йилига бир миллион донага етказишни о'з олдига улкан мақсад қилиб қо'яди. Ташқи бозорлардаги шиддатли рақобат шароитида автомобил саноати ушбу ҳажмнинг катта қисмини мамлакат ичида сотиши керак бо'лади. Омборларнинг тошиб кетишининг олдини олиш учун УзАуто Моторс о'зининг савдо сиёсатини тубдан қайта ко'риб чиқишга ва фойданинг камайиши эвазига ҳам савдо ҳажмларига эришишга интилишга мажбур бо'лади.

