Талабалар томонидан қўллаб-қувватланган сайлов ғолиблари Сербияда кенг кўламли истеъфоларни талаб қилмоқда
Александр Вучич партиясини ҳокимиятдан четлатганидан бир неча кун ўтиб, «Студентлар рўйхати» депутатлари юқори лавозимли шахсларни истеъфога чиқишга чақирмоқда.
Сербияда талабалар томонидан қўллаб-қувватланган сайлов ғолиблари кенг кўламли истеъфоларни талаб қилмоқда
Сербиянинг талабалар томонидан бошқарилган зафарли ҳаракати собиқ президент Александар Вучичнинг партиясини ҳокимиятдан четлатганидан бир неча кун ўтиб, полиция, разведка хизматлари ва суд тизимидаги юқори лавозимли шахсларнинг истеъфога чиқишини талаб қилди.
Парламент қаршисидаги Пионерлар паркида чиқиш қилган Талабалар рўйхатидан янги сайланган депутатлар қонунни бузган ҳар бир полиция ходимини зудлик билан ишдан бўшатишга чақириб, полиция, BIA хавфсизлик агентлиги ва аксилтеррор бўлинмаси раҳбарларининг номларини тилга олдилар.
Европа мамлакатининг бир кечада ўз сиёсий тизимини тозалаш учун овоз бериши камдан-кам учрайдиган ҳолдир ва сербияликлар бу вазифани зиёлилар, профессорлар, санъаткорлар, спортчилар ва 12 нафаргача шифокор ҳамда хирурглардан иборат сиёсатдаги янги келганлар гуруҳига топширишни маъқул кўрдилар.
Шундай бўлса-да, ҳокимиятни топшириш ҳафталаб вақт олади ва талабалар ҳаракати бу даврда эҳтимолий ҳуқуқбузарликлар далиллари йўқ қилиниши мумкинлигидан хавотирда.
Шунчаки бир неча кун олдин, пайшанба куни улар турган парк Вучичнинг офиси ташқарисида унинг тарафдорлари билан тўлган чодирлар лагери эди.
Якшанба оқшомида у ўз мағлубиятини тан олганидан кейин бир неча соат ичида лагерь йиғиштириб олинди ва дўшанба куни эрталаб чиқиндиларни тозалаш учун кўнгиллилар жамоаси етиб келди.
«Бу шунчаки баҳорги тозалашнинг биринчи тўлқини, энди янгилари келади — биз жуда ҳаяжондамиз, лекин буни қилишга тайёрмиз», деди 25 ёшли Мария Милованович парк ўриндиғини тозалар экан.
Талабалар ҳаракати 2024 йилнинг ноябрь ойида Сербиянинг иккинчи йирик шаҳри бўлмиш Нови-Садда 16 кишининг ёстиғини қуритган темир йўл вокзали бостирмасининг фожиали қулашидан кейинги норозиликлар ортидан ўсиб чиқди.
Уларнинг мақсади айбдорларни жавобгарликка тортиш ва замонавий Сербия тарихидаги энг фожиали ҳодисалардан бирида айбланган кенг тарқалган коррупция айбловларини ўрганиш эди.
Улар амбицияли ваъдалар бердилар.
Ўзларининг Талабалар режасига кўра, улар «талон-торожликни тўхтатиш, ўғирланган мўл-кўлчиликни давлат бюджетига қайтариш ҳамда таълим ва иқтисодиётга тўғридан-тўғри сармоя киритиш»га ваъда бермоқдалар.
Вучич садоқатлиларини тозалаш Сербиянинг RTS давлат телеаждотида аллақачон бошланган, у ерда директор Маня Грчич истеъфога чиқди.
Янги сайланган депутат Миряна Николич Сербия фуқаролари ҳаққоний маълумотга лойиқлигини ва RTS йиллар давомида ҳукумат манфаатларига хизмат қилганини айтди.
Янги депутатлар Telekom Srbija раҳбари Владимир Лучични ҳам нишонга олмоқдалар.
Ҳозирда Сербия президенти вазифасини бажарувчи Вучич садоқатлиси Ана Брнабич ўз рақибларини «қонун устуворлигига эмас, инқилобий адолатга» урғу бераётганликда ва «ўзларига ёқмайдиган барча оммавий ахборот воситаларини» ёпишга уринаётганликда айблади.
Аммо бўлажак ҳукуматнинг энг машҳур депутатларидан бири Деян Шошкич муҳим ислоҳотларни тезлик билан жорий этиш кераклигини айтмоқда.
«Биринчи ортиқча олти ойда мен медиа майдонининг озод қилинишини, йўл-йўлакай коррупцияга қарши курашишни, муассасаларнинг қонунларда белгиланганидек ишлашини ва люстрация тўғрисидаги қонун жорий этилишини кўришни хоҳлардим», деди 2010 йилдан 2012 йилгача марказий банк раиси бўлган иқтисодчи Шошкич.
Люстрация деганда у Сербияликларнинг ҳуқуқларини бузганлиги аниқланган Вучич ҳукумати ёки партия машинаси аъзоларини давлат лавозимларидан маҳрум қилишни назарда тутади.
Белградда жойлашган Европа сиёсати марказидан Страхиня Суботичнинг огоҳлантиришича, бундай тозалаш вақт талаб этади, чунки Сербиянинг барча асосий ҳокимият марказлари жуда узоқ вақт давомида Вучич ва унинг партияси томонидан назорат қилиб келинган.
Якунда у янги маъмурият «ўтмишда яхши фаолият юритган сегментларга кўприклар қуриши» керак бўлади деб ҳисоблайди.
Барча 141 нафар муваффақиятли номзод Бутун Сербия бўйлаб университетлар талабалари томонидан узоқ, махфий ва пухта ишлаб чиқилган жараён орқали танлаб олинди ва уларга ҳаракатнинг мамлакатни тўлиқ қайта қуриш режасини амалга ошириш вазифаси топширилди.
Бу сиёсий дастурни жуда хилма-хил талабалар гуруҳи келишиб олиши учун ойлаб вақт кетди. Энди бу режани амалга ошириш талабаларнинг ўзига эмас, балки ғолиб чиққан худди шундай ранг-баранг номзодлар гуруҳига боғлиқ.
Талабалар рўйхатидаги яна бир эътиборга молик шахс — Белград университетининг органистик кимё профессори Радомир Саичич.
«Амалий механизмлар ҳаракат давомида ишлаб чиқилаётган бўлса-да, янги депутатлар талабаларнинг 1200 саҳифалик батафсил режасига амал қиладилар», деди у BBC'га.
«Парламент қарорлар қабул қилмоқда, аммо бу ўзгариш талабаларнинг саъй-ҳаракатлари билан амалга оширилгани сабабли, биз уларнинг фикрини жуда қадрлаймиз ва улар билан яқиндан ҳамкорлик қиламиз», деб ваъда берди у.
Сербия сайлов ғолиблари нафақат сиёсатда янги, балки аниқ етакчига ҳам эга эмас ва қатор қийин муаммоларга, жумладан, мамлакатнинг халқаро майдондаги жуда мураккаб мувозанатни сақлаш ҳаракатини бошқаришга дуч келмоқдалар.
Сербия ҳам Европа Иттифоқига аъзоликка номзод, ҳам Россия билан яқин алоқаларни сақлаб келмоқда. Унинг аъзо бўлиш интилиши ғарбий Балкан қўшнилари олдинга силжиётган бир пайтда узоқ вақтдан бери орқа планга суриб келинган.
ЕИ Талабалар рўйхатининг ғалабасини тезда олқишлади ва уларнинг қонун устуворлиги, медиа эркинлиги ва коррупцияга қарши кураш бўйича ислоҳотлар ўтказиш интилишини қўллаб-қувватлашга ваъда берди.
Аммо ЕИ интеграцияси талабаларнинг сайловолди манифестида ҳайратланарли даражада кичик ўрин эгаллайди, унда блок фақат Сербиянинг «энг муҳим иқтисодий ҳамкори» сифатида тавсифланади.
Йиллар давомида Белград ўз ташқи сиёсатини ЕИ ва шарқий ҳамкорлари — Россия ҳамда Хитой ўртасида мувозанатлаб келди. Белград 2022 йилда Украинага кенг кўламли босқин бошланганидан бери Москвага қарши санкциялар жорий қилишдан бош тортиб, Европада ажралиб турди.
Бунинг эвазига Сербия ички барқарорликни сақлашга ёрдам берган имтиёзли газ нархларидан фойдаланди ва Владимир Путин Вучичнинг ҳокимиятда қолиш ҳаракатини очиқчасига қўллаб-қувватлади.
Бу талабалар йўналишни ўзгартирмоқчи эканлигини англатмайди ва Сербия ташқи сиёсатини ўзгартириш уларнинг кун тартибида юқори ўринда бўлмаслиги мумкин.
«Сербия 1990 йилларда санкциялар бўйича ўз тажрибасига эга бўлган ва биз улар асосан оддий одамларга зарар етказишини ҳамда давлат сиёсатига таъсир қилмаслигини биламиз», деди Деян Шошкич собиқ Югославиядаги урушлар пайтида БМТ томонидан жорий этилган санкцияларни назарда тутиб.
Янги ҳукумат катта эҳтимол билан аввал ички ислоҳотларга эътибор қаратади ва кейинги сайлов кампаниясигача вақт оз қолмоқда, декабрь ойида президентлик сайловлари бўлиб ўтиши керак.
Александар Вучичга қонунан учинчи президентлик муддатини излаш тақиқланган, аммо у мағлубиятга учраган Сербия Прогрессив Партияси қасос олишига қасам ичди: «Биз уларни улар тасаввур қилишларидан ҳам анча тезроқ мағлуб этамиз».