Тадқиқотларнинг кўрсатишича, Ҳимолайнинг гўзал бир қуши инсон фаолияти сабабли ўз овозини ўзгартирмоқда

Тадқиқотларга кўра, Ҳимолайнинг кўзга ташланувчи қуши инсон фаолияти туфайли ўз овозини ўзгартирмоқда

Эркак монал ўзига хос яшил, кўк ва мис рангли патлари билан ажралиб туради

Ҳиндистонлик тадқиқотчилар томонидан ўтказилган иккита тадқиқот инсон фаолиятининг кескин ортиши Ҳимолай қушининг яшаши ва мулоқот қилишига таъсир кўрсатаётганини аниқлади.

Ҳимолай тоғ тизмаларидаги ўрмонларда яшовчи қирғовулсимонлар оиласига мансуб монал қуши ушбу минтақа маданияти, фольклори ва ўзлиги билан чамбарчас боғлиқ. Кўзни қамаштирувчи монал — унинг эркаги ўзига хос яшил, кўк ва мис рангли патларга эга — Ҳиндистоннинг Уттаракханд штатининг рамзий қуши ва Непалнинг миллий қуши ҳисобланади, бу эса унинг бутун Ҳимолай бўйлаб маданий аҳамиятини яна бир бор тасдиқлайди.

Бироқ, тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инфратузилманинг кенгайиши ва туризм унинг яшаш муҳитини сиқиб чиқармоқда, шовқиннинг ортиши эса унинг потенциал жуфтлари ва рақиблари билан мулоқот қилиш усулини ўзгартирмоқда.

Уттаракхандлик тадқиқотчилар беш йил давомида иккита алоҳида тадқиқот ўтказиб, қушга таҳдид солаётган асосий хавфларни аниқладилар.

Бир тадқиқотда аниқланишича, дарахтзорлардан юқоридаги альп ўтлоқларида жойлашган табиий яшаш муҳити одамлар билан гавжумлашиб боргани сари, қушлар тоғларнинг янада юқорироқ қисмига сиқиб чиқарилмоқда. Иккинчи тадқиқотда эса, монал гавжум водийдаги инсон шовқинидан баландроқ эшитилиш учун ўз овозининг баландлигини (тоналлигини) ўзгартираётгани айтилади.

«Ушбу икки тадқиқот бошқа заифроқ турлар учун фойдали огоҳлантиришдир — агар монал ҳам овозини, ҳам яшаш манзилини ўзгартиришга мажбур бўлаётган бўлса, унда сезувчанроқ турлар бунга қандай муносабат билдирмоқда?» дейди Ҳимолайдаги экология ва иқлим масалалари бўйича фаолият юритувчи эколог Вишал Сингх.

Ҳар икки тадқиқотнинг етакчи илмий ходими доктор Ражив Лочан BBC’га берган интервьюсида монал қуши яшаш доираси тор бўлгани учун танланганини айтди — у мавсумга қараб тоғнинг пастки ёнбағирларидаги ўрмон зонаси ва юқори баландликдаги альп зоналари ўртасида кўчиб юради. Унинг таъкидлашича, бу монални шимоли-ғарбий Ҳимолайдаги экотизим саломатлигининг муҳим кўрсаткичига айлантиради.

«Агар ушбу тур мазкур ҳудудда муаммоларга дуч келаётган бўлса, экологик бузилишлар бошқа қушларга ҳам таъсир қилаётган бўлиши эҳтимоли бор», деди Лочан.

Ҳимолайнинг юқори қисмида учрайдиган монал ўрмонлардан юқоридаги альп ўтлоқларида яшайди

Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, монални тартибга солинмаган туризм ва жадал урбанизация туфайли инқироз ёқасига келиб қолган нозик Ҳимолай экотизимининг саломатлик кўрсаткичи (индикатори) сифатида кўриш мумкин.

Гарчи бу минтақа ўзининг гўзал манзараси ва биохилма-хиллиги билан азалдан туристлар, сайёҳлар ва тадқиқотчиларни жалб қилиб келган бўлса-да, сўнгги ўн йилликдаги инфратузилманинг тез суръатлар билан кенгайиши кўплаб жойларга боришни осонлаштирди, бу эса ташриф буюрувчилар оқимини ошириб, ёввойи табиатга халақит бермоқда. Инсон томонидан ортиб бораётган босим билан бир қаторда, иқлим ўзгариши ҳам минтақанинг шусиз ҳам заиф биохилма-хиллигига яна бир жиддий таҳдид сифатида намоён бўлмоқда.

«Бу ерда кўплаб омиллар мавжуд, аммо кенгроқ миқёсда муаммо шундаки, минтақанинг иқтисодий ривожланиши унинг экологик яхлитлигига мос келмаяпти», деди Сингх.

Ҳимолай музликлари тезроқ эримоқда — ва Ҳиндистон иқтисодиёти «хавф остида»

Нима учун улуғвор Ҳимолай тоғларини кўриш тобора қийинлашиб бормоқда

Биринчи тадқиқотга кўра, иқлим ўзгариши туфайли турли иқлим сценарийлари остида 2100 йилгача Ҳиндистон Ҳимолайи бўйлаб Ҳимолай моналининг яшаш муҳити қисқаришда ва беқарорлашишда давом этиши кутилмоқда.

Ҳозирги вақтда бу қушлар тоғларнинг юқори қисмида, ўрмонлардан баланддаги альп ўтлоқларида яшайди, бу ерлар Ҳимолайнинг энг муҳим мавсумий яйловлари ва биохилма-хилликка бой яшаш муҳитларидан биридир.

Тадқиқотчилар иқлим ўзгариши Уттаракханд ва Химачал-Прадеш штатларидаги Ҳиндистон Ҳимолай минтақаси бўйлаб монал учун мос келадиган яшаш муҳитини қандай ўзгартириши мумкинлигини моделлаштиришди. Бу иш БМТнинг иқлим илми бўйича органи — Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро экспертлар гуруҳи (IPCC) баҳолашларида фойдаланиладиган глобал иқлим моделлари ва чиқиндилар сценарийларига асосланган.

«Қорлар эриб, ўсимликлар ўсиб, ҳудуд улар учун қулай бўлиб боргани сари, бу қушлар ҳозирда Ҳимолай тоғлари бўйлаб секин-аста юқорига кўчмоқда. Қандай бўлмасин, уларнинг альп ўтлоқларидаги табиий яшаш жойлари одамлар томонидан ўзлаштирилаётгани сабабли улар юқорига сиқиб чиқарилмоқда», деди Лочан.

Модель қушнинг келажакда ҳам альп ўтлоқларида мавжуд бўлган ҳозирги иқлим шароитларига эҳтиёж сезишини назарда тутади, бу асосли, аммо ноаниқ тахминдир.

Иқлим ўзгариши уларни тоғларнинг янада баландроқ, кичикроқ ва парчаланиб кетган ҳудудларига кўчишга мажбур қилгани сабабли, қушларнинг мавсумий миграцияси тобора қийинлашиши мумкин. Бунинг натижасида уларнинг популяцияси бир-биридан узилган гуруҳларга бўлиниб кетади, бу эса гуруҳлараро кўпайиш имкониятларини камайтиради ва узоқ муддатли камайиш ёки маҳаллий йўқ бўлиб кетиш хавфини оширади, тадқиқотга кўра, бу аллақачон хавф туғдирмоқда.

Эркак Ҳимолай монали урғочини жалб қилишга қаратилган жуфтлашиш маросимида ўзининг товланувчи патларини намойиш этмоқда

Ҳемвати Нандан Бахугуна Гархвал университетида фаолият юритувчи Лочан, Динеш Кумар Шарма ва Ананд Кумар томонидан ўтказилган иккинчи тадқиқот қушнинг хулқ-атворидаги ўзгаришларни ўрганади. Тадқиқот Уттаракханддаги Кедарнатх кабарга қўриқхонасининг иккита водийсида — транспорт ва сайёҳлар билан гавжум Чоптада ҳамда анча тинч бўлган Мадмахешварда ўтказилди.

Гуруҳ микрофонлар ва пассив ёзиш қурилмалари ёрдамида ҳар иккала ҳудудда 700 дан ортиқ монал товушларини ёзиб олди, сўнгра 2023 йил апрель ойидан бошлаб бир йил давомида овоз баландлиги, чақириқ давомийлиги ва атроф-муҳит шовқини даражасини ўлчади.

Тадқиқот шуни кўрсатдики, шовқинли муҳитдаги қушлар тинч яшаш жойларидаги қушларга қараганда доимий равишда сезиларли даражада юқори частотали товушлар чиқарган.

Тадқиқотчилар монал овозининг баландлигида ёзиш қурилмалари илғаб оладиган, аммо инсон қулоғига сезилмаслиги мумкин бўлган нозик ўзгаришларни аниқладилар.

«Бу ушбу турнинг овоз частотасида доимий ёки эволюцион ўзгариш юз берганини англатмайди; аксинча, бизнинг хулосаларимиз турли акустик муҳитларга жавобан хулқ-атворнинг мослашувчанлигини кўрсатади», деди Лочан.

Мадмахешвар водийсидаги қушлар билан солиштирганда, Чоптадаги моналлар қисқароқ чақириқ товушларини чиқарган, бу эса, эҳтимол, транспорт ва сайёҳлар оқимидан чиқадиган паст частотали инсон шовқинини ёриб ўтиш учун бўлиши мумкин.

Қушларнинг чақириқлари табиатдаги товушга асосланган энг мураккаб мулоқот шаклларидан биридир ва ундаги жиддий ўзгаришлар, бошқа нарсалар қаторида, кўпайиш муваффақиятига таъсир қилиши мумкин.

«Бир тур сайёҳлар тирбандлиги шовқинидан баландроқ эшитилиш учун ўз овозини баландлатишга ёки ўтлоқлар гавжумлашиб боргани сари юқорига кўтарилишга мажбур бўлганда, бу инсон босими Ҳимолайдаги ҳаёт қоидаларини қандай қайта ёзаётганини кўрсатади», дейди FLAME университетининг давлат сиёсати профессори ва IPCC ҳисоботлари муаллифларидан бири Анжал Пракаш.

Лочаннинг айтишича, у ва унинг жамоаси буни дастлабки тадқиқот деб ҳисоблашади ва унинг кўлами ҳамда чуқурлигини кенгайтиришга умид қилишади.

Тадқиқот экологик оқибатлар борасида узил-кесил хулоса бермайди ва бу борада кейинги изланишлар талаб этилади. Аммо иккала тадқиқот биргаликда Ҳимолай бўйлаб кенгроқ экологик стресс мавжудлигига ишора қилади.

«Монални тинглар эканмиз, биз Ҳимолайнинг кенглик, сукут ва ғамхўрлик сўраётганини эшитамиз», дейди Пракаш.