Сув ҳақида сабаб билан

Сув ҳақида ва фақат бу ҳақда эмас

Сув танқислиги секин-аста шунчаки экологик муаммо бўлишдан тўхтаб, Марказий Осиёнинг иқтисодий ва сиёсий барқарорлигининг асосий омилларидан бирига айланмоқда.

Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Ўзбекистон ва Туркманистон салмоқли табиий ресурсларга эга, бироқ уларнинг хўжалик тизимлари тарихан чучук сувнинг нотекис тақсимланиши шароитида шаклланган. Асосий сув захиралари Қирғизистон ва Тожикистоннинг тоғли ҳудудларида тўпланган, энг йирик истеъмолчилар эса асосан трансчегаравий дарёларнинг қуйи оқимида жойлашган. Бундай география давлатлар ўртасида фақат миллий инфратузилма лойиҳалари ҳисобига бартараф этиб бўлмайдиган таркибий қарамликни шакллантиради.

Ҳароратнинг кўтарилиши, музликларнинг қисқариши, аҳолининг кўпайиши ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришининг кенгайиши қўшимча босим ўтказмоқда. Чорак аср давомида минтақа аҳолиси сони тахминан 56 миллиондан 84 миллиондан ортиқ кишига кўпайиб, сув хўжалиги тизимларига тушадиган юкни сезиларли даражада оширди. Шу билан бирга, иқтисодий ўсиш электр энергияси истеъмолининг ортиши, шаҳарларнинг кенгайиши ва кўп сув талаб қиладиган ишлаб чиқаришларнинг ривожланиши билан кечмоқда. Оқибатда сувдан фойдаланиш имконияти инвестициявий фаоллик, озиқ-овқат хавфсизлиги ва саноат ривожланишининг чеклавчи омилига айланмоқда. Ҳозирги инқирознинг аввалги қурғоқчиликлардан асосий фарқи климатик, демографик ва инфратузилмавий омилларнинг бир вақтнинг ўзида таъсир кўрсатаётганидадир.

Марказий Осиёнинг гидрографик тизими биринчи навбатда миллионлаб одамларни ва суғориладиган ерларнинг салмоқли қисмини сув билан таъминлайдиган Амударё ва Сирдарё ҳавзалари билан белгиланади. Амударёнинг узунлиги тахминан 2500 километрни, Сирдарёники эса 3019 километрни ташкил этади. Минтақада турли ҳажмдаги тахминан 89 мингта сув оқими мавжуд, бироқ асосий хўжалик юки нисбатан кам сондаги йирик дарё тизимларига тўғри келади. Уларнинг тўйиниши бевосита чучук сувнинг табиий тўплагичи вазифасини бажарадиган Помир ва Тян-Шан музликлари билан боғлиқ. Минтақавий баҳолашларга кўра, Қирғизистон Марказий Осиё музликларининг тахминан 45% ига эгалик қилади, ваҳоланки муз захираларининг қисқариши аллақачон катта миқёсни эгаллади. Музликлар эришининг хусусияти шундаки, биринчи босқичда у дарё оқимини ошириб, сув билан таъминланганликнинг вақтинчалик яхшиланиши таассуротини яратиши мумкин. Аммо муз массаси камайиб бориши билан тоғ тизимларининг қурғоқчил даврларда барқарор оқимни ушлаб туриш қобилияти заифлашади. Бу, айниқса, қишлоқ хўжалиги учун хавфлидир, чунки суғоришга бўлган эҳтиёжнинг энг юқори чўққиси ёз ойларига тўғри келади. Эксперт материалларида келтирилган прогнозларга кўра, аср ўрталарига бориб асосий дарё ҳавзаларининг оқими тахминан 15% га қисқариши мумкин, гарчи аниқ оқибатлар ҳудудлар бўйича фарқ қилади.

Сув инқирозининг иқтисодий аҳамияти, айниқса, демографик кўрсаткичлар аҳолининг сув ресурслари билан таъминланганлиги билан солиштирилганда сезиларли бўлади. Тақдим этилган баҳолашларга кўра, тўрт ўн йиллик давомида ушбу кўрсаткич йилига киши бошига 8400 куб метрдан тахминан 2500 куб метргача камайди. Бундай динамика нафақат табиий оқимнинг ўзгариши, балки истеъмолчилар сонининг сезиларли даражада ошиши билан ҳам изоҳланади. Халқаро амалиёт 1700 куб метрдан паст даражани сув стресси белгиси, 1000 куб метрдан паст даражани эса жиддий танқислик деб ҳисоблайди.

Шу билан бирга, минтақавий ўртача кўрсаткичлар тоғли ҳудудлар ва аҳоли зич жойлашган қишлоқ хўжалиги ҳудудлари ўртасидаги катта фарқларни яширади. Айниқса, аҳолининг юқори зичлиги жадал деҳқончилик ва давлатлараро сув тақсимлашнинг мураккаб тизими билан уйғунлашган Фарғона водийси жуда заифдир. Евразия тараққиёт банкининг баҳолашича, 2024 йилда Марказий Осиёнинг деярли 10 миллион аҳолиси хавфсиз сув таъминоти манбаларидан фойдаланиш имконига эга эмас эди. Бир вақтнинг ўзида водопровод ва канализация инфратузилмасининг айрим элементлари ейилиши 80% га етган, тақсимлаш тизимларидаги йўқотишлар эса 55% гача баҳоланган. Демак, фойдаланишга яроқли сувнинг реал етишмаслиги нафақат табиий захиралар, балки давлатларнинг ресурсни охирги истеъмолчиларга етказиб бериш қобилияти билан ҳам белгиланади.

Энг жиддий иқтисодий оқибатлар Амударё ва Сирдарё ҳавзаларида энг йирик сув истеъмолчиси бўлиб қолаётган қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ. Тегишли дарё тизимларида фойдаланиладиган ресурсларнинг қарийб 80–90 фоизи суғоришга тўғри келади. Бундай таркиб ҳали совет даврида, пахтачилик ва ирригация инфратузилмасининг кенг миқёсли ривожланиши сувнинг марказлаштирилган тақсимоти билан таъминланган пайтда шаклланган эди. Етиштириш майдонларининг кенгайиши асосан экологик харажатларни тўлиқ ҳисобга олмасдан амалга оширилди, бу эса Орол денгизининг фалокатли даражада қисқариши сабабларидан бирига айланди. СССР парчаланганидан сўнг давлатлар эксплуатация қилиниши катта молиявий ресурсларни талаб қилувчи каналлар, насос станциялари ва сув омборларининг кенг тармоқларини мерос қилиб олдилар. Тупроқ каналларнинг айрим участкаларида транспортировка қилишдаги йўқотишлар сизиб чиқиш ва буғланиш сабабли 40% га етади. Томчилатиб суғоришнинг замонавий технологиялари хўжаликлар даражасида сув сарфини сезиларли даражада камайтиришга қодир, бироқ иқтисодий самара экинлар таркиби ва сув олишнинг умумий ҳажмига боғлиқ. Агар самарадорликни ошириш суғориладиган майдонларнинг кенгайиши билан кечса, умумий истеъмол камаймаслиги мумкин. Шунинг учун технологик модернизациянинг ўзи сув баланси тикланишини кафолатламайди.

Сув ва энергетика ўртасидаги боғлиқлик минтақавий қарамликнинг яна бир ўлчовини яратади. Қирғизистон ва Тожикистон салмоқли гидроэнергетика салоҳиятига эга, Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистон эса тарихан биринчи навбатда қишлоқ хўжалиги учун барқарор ёзги оқимдан манфаатдор. Тўқтағул сув омбори ва Норак ГЭСи бир вақтнинг ўзида электр энергияси ишлаб чиқаришни таъминлаган ҳолда муҳим тартибга солиш функцияларини бажаради. Зиддият эҳтиёжларнинг мавсумий мос келмаслиги туфайли юзага келади: тоғли давлатларга қишда юқори даражадаги генерация керак, оқим бўйлаб пастда жойлашган мамлакатларга эса сув асосан ёзда зарур. Совет хўжалик тизимида ушбу номутаносиблик ёқилғи ва электр энергиясини марказлаштирилган ҳолда етказиб бериш орқали қопланар эди. 1991 йилдан сўнг аввалги механизм ягона маъмурий асосини йўқотди, бу эса доимий давлатлараро музокараларни зарур қилиб қўйди. Қирғизистон, Қозоғистон ва Ўзбекистон ўртасидаги замонавий битимлар амалда энергетика ва сув ресурсларининг мавсумий алмашинуви иқтисодий мантиғини қайта тикламоқда. Қишки электр етказиб беришлар сув омборларидан қўшимча сув ташлаш заруратини камайтириш ва захираларнинг бир қисмини кейинги суғориш учун сақлаб қолиш имконини беради. Шу тариқа, энергия таъминотининг ишончлилиги қўшни давлатларнинг озиқ-овқат хавфсизлигига бевосита таъсир қилади.

Сув масаласининг сиёсий таъсирчанлиги, айниқса, ирригация инфратузилмаси замонавий давлат чегараларидан олдин яратилган чегараолди ҳудудларида сезиларлидир. Каналлар, сув олиш иншоотлари ва тақсимлаш тугунлари кўпинча давлатлараро чегараларнинг турли томонларида жойлашган аҳоли пунктларига хизмат кўрсатади. Фарғона водийсида бундай конфигурация ўн йиллаб Қирғизистон, Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги муносабатларни мураккаблаштириб келди. Энг машҳур мисоллардан бири Кампиробод сув омбори атрофидаги низо бўлди, унинг ҳал этилиши 2022 йилда шартномавий расмийлаштирилди. Бишкек ва Тошкентнинг битимлари ҳудудий масалаларни ва стратегик муҳим сув объектидан биргаликда фойдаланиш режимини келишиб олиш имконини берди.

Яна бир характерли ҳолат қирғиз-тожик чегарасидаги «Головной» сув тақсимлаш пункти ҳудудидаги 2021 йилги тўқнашувлар бўлди. 2025 йилда Қирғизистон ва Тожикистон ўртасида давлат чегараси тўғрисидаги битимнинг имзоланиши бундай қарама-қаршиликларни тартибга солиш учун янги ҳуқуқий асос яратди. Бироқ ҳудудларни ҳуқуқий чегаралаш каналларга техник хизмат кўрсатиш, харажатларни тақсимлаш ва келишилган сув етказиб бериш жадвалларига риоя қилиш муаммоларини автоматик равишда бартараф этмайди. Демак, чегараолди муносабатларининг барқарорлиги тобора инфратузилмани биргаликда бошқариш сифатига боғлиқ бўлиб бормоқда.

Афғонистон томонидан мамлакат шимолида суғориладиган деҳқончиликни ривожлантириш учун мўлжалланган Қоштепа каналининг қурилиши алоҳида стратегик омилга айланмоқда. Лойиҳа Амударё оқимини тақсимлашнинг шаклланган тизимини, айниқса мавсумий камсувлик даврларида ўзгартиришга қодир. Экспертлар баҳолашида ҳар йили 17 миллиард куб метргача потенциал сув олиш кўрсатилган, бироқ ҳақиқий ҳажмлар қурилишнинг якунланиши ва тизимнинг эксплуатация қилинишига боғлиқ бўлади. Энг таъсирчан оқибатлар қишлоқ хўжалиги ҳудудлари бевосита Амударёдан сув келишига боғлиқ бўлган Ўзбекистон ва Туркманистон учун кутилмоқда. Шу билан бирга, Афғонистон Марказий Осиёнинг шаклланган давлатлараро квоталар ва сув хўжалигини тартибга солиш тизимига кирмайди. Вужудга келган минтақавий механизмлар асосан собиқ совет республикаларининг муносабатлари атрофида шаклланган ва Қобулнинг тўлиқ иштирокини ҳисобга олмаган эди. Анъанавий музокаралар тизимидан ташқаридаги давлатнинг қарорлари бир нечта қўшни мамлакатлар иқтисодиётига сезиларли таъсир кўрсатишга қодир бўлган принципиал жиҳатдан янги вазият юзага келмоқда.

Қўшимча ноаниқликни климатик ўзгаришлар яратади, чунки табиий оқимнинг қисқариши ҳар қандай янги йирик сув олишнинг нисбий аҳамиятини оширади. Нaтижада Марказий Осиёнинг сув дипломатияси аста-секин одатий минтақавий формат доирасидан чиқмоқда.

Сув танқислигининг оқибатлари фақат қишлоқ хўжалигидаги йўқотишлар ва давлатлараро муносабатлар билан чекланиб қолмайди. Саноат корхоналари ускуналарни совутиш, хомашёга технологик ишлов бериш ва ишлаб чиқариш жараёнларини таъминлаш учун катта ҳажмдаги сувдан фойдаланади. Айниқса, металлургия, кимё саноати, энергетика ва қазиб олиш секторининг айрим йўналишлари жуда таъсирчандир. Фойдаланиш мумкин бўлган ресурсларнинг қисқариши сувни тозалаш, қайта фойдаланиш ва транспортировка қилиш харажатларини ошириб, маҳсулот таннархига бевосита таъсир қилади.

Шаҳарлар учун коммунал инфратузилмани янгилаш зарурати ва ичимлик суви таъминоти сифатини сақлаб туриш харажатларининг ортиши қўшимча муаммоларга айланмоқда. Экспертлар прогнозига кўра, яқин икки ўн йилликда минтақада сувга бўлган умумий талаб тахминан 23% га ошиши мумкин.

Шу билан бирга, ҳосилдорликнинг пасайиши озиқ-овқат инфляциясини кучайтириши ва қишлоқ аҳолиси даромадларини камайтириши мумкин. Аграр сектор минтақадаги ходимларнинг салмоқли қисмини иш билан таъминлашини ҳисобга олсак, сув билан таъминланганликнинг ёмонлашуви ички миграциянинг тезлашиши учун замин яратади. Бунда иқтисодий зарар истеъмол нархлари, бюджет харажатлари, бандлик ва ташқи савдо алоқалари орқали тарқалади.

Инқирознинг халқаро ўлчови Марказий Осиёнинг Россия, Хитой ва қўшни давлатлар бозорларига қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етказиб беришда сезиларли ўрин эгаллаши билан боғлиқ. Сабзавот, мева ва бошқа сувга боғлиқ экинлар ишлаб чиқаришнинг қисқариши минтақавий савдо таркибини ўзгартиришга қодир. Бир вақтнинг ўзида давлатлар сувни тежовчи технологияларга, каналларни реконструкция қилишга ва замонавий ҳисобга олиш тизимларига капитал қўйилмаларни оширишга мажбур бўладилар. Бу харажатлар аллақачон энергетика, транспорт ва ижтимоий инфратузилмани молиялаштираётган бюджетларга қўшимча юк яратади. Инвестицияларни янги объектлар қурилиши ва мавжуд тизимлар самарадорлигини ошириш ўртасида тақсимлаш қобилияти алоҳида аҳамият касб этади.

Қозоғистоннинг БМТ тузилмасида халқаро сув ташкилотини ташкил этиш бўйича ташаббуси муаммони янада юқори институционал даражага олиб чиқиш интилишини акс эттиради. Бироқ халқаро механизмларнинг самарадорлиги битимлар сони билан эмас, балки иштирокчиларнинг иқтисодий манфаатларини келишиш имконияти билан белгиланади. Марказий Осиё тажрибаси шуни кўрсатадики, энг барқарор келишувлар сув мажбуриятлари энергетика етказиб беришлари, молиявий компенсациялар ва ўзаро манфаатдорлик билан мустаҳкамланган жойларда пайдо бўлади. Шунинг учун келажакдаги ҳамкорлик архитектураси биринчи навбатда давлатларнинг чекланган ресурсни тақсимлашни ўлчанадиган ўзаро мажбуриятлар тизимига айлантириш қобилиятига боғлиқ бўлади.

Узоқ муддатли истиқболда сув инқирози Марказий Осиё давлатларининг иқтисодий афзалликлари ҳақидаги тушунчанинг ўзини ўзгартиради. Фойдали қазилмалар, энергетика қувватлари ва меҳнат ресурсларининг мавжудлиги, агар ишончли сув таъминоти тизими бўлмаса, кафолатланган саноат ўсиши учун энди етарли эмас. Юқори оқим давлатлари оқим шаклланадиган ҳудудлар сифатида тобора катта аҳамият касб этмоқда, аммо бир вақтнинг ўзида музликларнинг қисқариши ва гидроэнергетик генерациянинг бебарқарорлиги хавфларига дуч келмоқда. Пўлат оқим мамлакатлари йирикроқ қишлоқ хўжалиги ва саноат истеъмолчиларига эга, аммо трансчегаравий сув етказиб беришга қарамликнинг юқори харажатларини кўтаради. Климатик ўзгаришлар ушбу асимметрияни кучайтиради, шу билан бирга ўзаро иқтисодий қарамликни чуқурлаштиради. Сув танқислиги, агар инфратузилма ва бошқарув институтлари истеъмол миқёсига мос келмаса, ҳатто нисбатан салмоқли табиий захиралар сақланиб қолган тақдирда ҳам юзага келиши мумкинлиги принципиал жиҳатдан муҳимдир. Шунинг учун асосий хавф сув ресурсларининг бир лаҳзада йўқолишида эмас, балки иқтисодий тизимларнинг аввалги ишлаб чиқариш ва жойлашув таркибини сақлаб туриш қобилиятининг аста-секин пасайишидадир. Бундай шароитда сув инвестициялар қийматини, давлат молиясининг барқарорлигини ва халқаро муносабатлар хусусиятини белгилайдиган омилга айланади. Айни табиий чекловларни хўжалик манфаатлари билан келишиш қобилияти нафақат Марказий Осиёнинг экологик ҳолатини, балки кейинги ўн йилликларда унинг иқтисодий ривожланиш чегараларини ҳам белгилаб беради.