Сунъий интеллект самолётларга иқлим исишига олиб келадиган "осмон графити"ларидан қочишга ёрдам беради
Буюк Британияда ўтказилаётган янги синов самолётлардан Ер атмосферасида иссиқликни ушлаб қолиши мумкин бўлган конденсация изларини камайтиришга умид қилмоқда.
Сун'ий интеллект самолётларга иқлимни иситувчи "осмон графити" (қора чизиқлар), я'ни самолёт чиқинди газларидан ҳосил бо'лган муз кристаллари пайдо бо'лишининг олдини олишга ёрдам беришга мо'лжалланган.
Ҳамма самолётлар осмонда қолдирадиган оқ чизиқларни кузатган. Бу музли шаклланишлар, қара чизиқлар деб номланувчи, иқлим о'згаришига ҳисса қо'шади ва олимлар уларни юмшатиш учун ечимлар изламоқда.
Энди Буюк Британиянинг 5 миллион фунт стерлинглик ташаббуси сун'ий интеллект бу исиш қара чизиқлари қаерда пайдо бо'лиши мумкинлигини башорат қилиш орқали самолётларга бу зоналардан узоқроқ юриш имконини берадими ёки ё'қлигини текширади.
30 ойлик "Мовий осмон операцияси" лойиҳаси Гоогле, Буюк Британия ҳукумати, Мет идораси, ҳаво ҳаракатини бошқариш провайдери Миллий ҳаво ҳаракати хизматлари (НАЦ) ва академик тадқиқотчиларни бирлаштиради. Унинг диққат марказида Шимолий Атлантика ё'лагининг шарқий қисмида жойлашган Шанвик океан ҳаво майдони бо'лади, бу глобал қара чизиқлар исишининг тахминан 5% ни ташкил қилади.
Қара чизиқлар самолёт двигателларидан чиқадиган иссиқ чиқинди совуқ, баландликдаги ҳаво билан аралашиб, муз кристалларини ҳосил қилганда пайдо бо'лади. Ко'пчилик, айниқса совуқ ва нам шароитларда тезда тарқалиб кеца-да, улар сақланиб қолиши ва акс ҳолда Ердан чиқиб кетадиган иссиқликни ушлаб турадиган булутларга айланиши мумкин.
Гоогле'нинг "Мовий осмон" операцияси бо'йича техник раҳбари доктор Пол Ходжсон ББСнинг Теч Лифе дастурида беш ёшли боласи бу оқ чизиқлар учун янада ёрқинроқ та'рифга эга эканлигини айтди: "осмон графити".
У шундай деди: "Бизнингча, қарама-қарши исиш барча авиация иқлим исишининг учдан бир қисмига сабаб бо'лади". Доктор Ходжсон аниқ рақам атрофидаги ноаниқликни тан олди, аммо олимларнинг бу "жуда катта муаммо ёки жуда катта муаммо" эканлигига ишончини тасдиқлади.
Ушбу лойиҳа, шунингдек, ҳукуматнинг Буюк Британия аеропортларини кенгайтиришни қо'ллаб-қувватлаши билан бир вақтга то'г'ри келади ва ҳаво қатновига талаб ортиб бориши билан технологик ечимлар авиациянинг атроф-муҳитга та'сирини этарли даражада камайтира оладими деган кенгроқ саволни туг'диради. Гоогле шунингдек, янги ма'лумотлар марказларига миллиардлаб маблаг' сарфлайдиган ко'плаб йирик технология компаниялари қаторида - сун'ий интеллектни қувватлайдиган улкан, энергия талаб қиладиган компютер чиплари - экологлар иқлим о'згаришини янада кучайтиришидан хавотирда.
Қарши ё'ллар ёки конденсация ё'ллари бизнинг осмонимизда кенг тарқалган манзара. Синовнинг асосий ғояси шундаки, агар олимлар атмосферада тўқнашувлар пайдо бўлишига мойил бўлган ҳудудларни башорат қила олсалар, самолётлар улардан қочиши мумкин. Гоогле самолётлар илгари тўқнашувлар ҳосил қилган жойларни аниқлаш учун сунъий йўлдош тасвирлари ва парвоз маълумотларидан фойдаланади. Кейин бу маълумотлар об-ҳаво шароитлари билан бирлаштирилиб, янги тўқнашувлар пайдо бўлишига қулай шароитларни башорат қилади.
Маълумотлар НАЦга узатилади, у ерда ҳаво ҳаракатини бошқарувчилар учувчиларга бу ҳудудларни четлаб ўтишга ёрдам беришлари мумкин. Парвоз йўналишини сезиларли даражада ўзгартириш ўрнига, синов асосан самолётнинг баландлигини тахминан 2000 футга созлашни ўз ичига олади. Бу турбулентлик ва ноқулай об-ҳавонинг олдини олиш учун одатий амалиётдир, шунинг учун йўловчилар буни сезишлари даргумон.
НАЦнинг барқарорлик бўйича директори Иан Жопсоннинг таъкидлашича, бу "Шимолий Атлантикадаги операторлар учун мавжуд процедуралардан фойдаланган ҳолда деярли одатдагидек иш" бўлиши керак. Синовлар 2026-27 ва 2027-28 йил қишларида, ҳаво ҳаракати камроқ бўлган вақтда, танланган оқшомлар ва кечаларда ўтказилади. Синов даврларида ҳаво майдонидан тахминан 10 000 та парвоз амалга оширилиши кутилмоқда, аммо фақат бир қисми қарама-қаршиликлардан қочиш учун баландликни махсус о'згартириши керак бо'лади.
Транспорт департаменти дастурга 2,65 миллион фунт стерлинг ажратмоқда, Гоогле эса сун'ий интеллект тадқиқотлари, муҳандислик ва ҳисоблаш инфратузилмаси орқали 1,4 миллион фунт стерлинг ажратмоқда. Авиация вазири Кеир Матҳер лойиҳа "Атлантика океани устидаги парвоз ё'лларига кичик о'згаришлар"ни синаб ко'ришини, бу эса парвозни янада тоза қилишга ёрдам беришини айтди. У қо'шимча қилди: "Бу дунёда биринчи марта ва бу ё'лда Британиянинг ихтирочилиги етакчилик қилмоқда".
Самолётнинг баландлигини созлаш ёқилг'и сарфини ко'пайишига олиб келиши мумкин, бу эса аниқ савол туг'диради: қарама-қаршиликлардан қочиш шунчаки бошқа жойда қо'шимча углерод чиқиндиларини келтириб чиқариши мумкинми? Ходжсоннинг та'кидлашича, олдинги синовлар қо'шимча ёқилг'и сарфи исиб бораётган қарама-қаршиликнинг олдини олишнинг иқлимга фойдасидан анча кам эканлигини ко'рсатди.
Унинг тушунтиришича, "СО2 жаримаси қарама-қаршилик нархига нисбатан 1% дан кам, бу авиациянинг барча СО2 га о'хшаш катталикда". "Мовий осмон" операцияси учун моделлаштириш шуни ко'рсатадики, Шанвик орқали то'лиқ ог'иш ҳар бир та'сирланган самолёт учун тахминан 100 кг қо'шимча ёқилг'и сарфини талаб қилади. Ходжсоннинг со'зларига ко'ра, авиакомпания даражасидаги аввалги синовлар қарама-қаршилик ҳосил бо'лиши ёки исишида тахминан 60-70% га камайишга эришди.
"Мовий осмон" операцияси натижалари академик адабиётларда нашр этилиши ва кенгроқ илмий текширувдан о'тказилиши кутилмоқда.