Суданнинг кўринмас болалари - урушда туғилган, қонуний шахси йўқ

**Суданнинг "Ко'ринмас Болалари": Можарода туг'илган, қонуний шахсга эга эмас**

**Огоҳлантириш: Ушбу ҳикояда ба'зилар учун қайг'ули бо'лиши мумкин бо'лган тафсилотлар мавжуд.**

Суданда Амира (ҳимоя қилиш учун исми о'згартирилган) исмли 17 ёшли қиз го'дак о'г'лини ёшлиги ва унинг келажаги учун чуқур ташвишларини яширадиган хотиржамлик билан қучоқлайди. "Менинг бу о'г'лимнинг отаси, туг'илганлик ҳақидаги гувоҳномаси ва миллий рақами ё'қ", деб ма'лум қилди Амира ББСга. У болага тикилиб, секин гапирди, го'ё Суданда фуқаролар уруши бошланганидан бери содир бо'лган воқеаларни ҳали ҳам таҳлил қилаётгандек.

Амира ва унинг оиласи бир вақтлар 2023-йил апрелидан бери ҳарбийлар билан шафқациз ҳокимият учун кураш олиб бораётган ҳарбийлаштирилган Тезкор Ёрдам Кучлари (РСФ) томонидан 18 ойлик қамални бошдан кечирган шаҳар бо'лган эл-Фашернинг шарқий маҳаллаларида яшаган. Г'арбий Дарфур минтақасидаги армиянинг со'нгги таянчи бо'лган Эл-Фашер о'тган йилнинг октябр ойида РСФ ва иттифоқдош араб жангарилари қо'лига о'тди. Шаҳар ичида қамалиб қолган о'н минглаб тинч аҳоли учун бу доимий бомбардимонлар, то'қнашувлар ва қаттиқ озиқ-овқат танқислигининг "даҳшати" эди.

2025-йил бошида Амира ва унинг оиласи хавфсизлик излаб қочишга умидсиз қарор қабул қилишди. Шаҳарнинг жануби-г'арбий қисмидаги ё'лда қочишга уринаётганларида, Амира учта қуролланган РСФ а'зоси томонидан о'г'ирлаб кетилгани ва асирга олингани ҳақида ҳикоя қилади. "Улар мени ко'зларимга бог'лаб, эл-Фашер жанубидаги Табит ҳудудига олиб боришди. Мен икки ой давомида хонада қамалиб қолдим ва ҳар куни улардан бири мени зо'рларди", деб пичирлади у. Асирликка тушганидан бир неча ҳафта о'тгач, у ҳомиладор эканлигини ва ог'ир касал бо'либ қолганини аниқлади. Амиранинг айтишича, эркаклар уни қо'йиб юборишга қарор қилганларида, уни қо'лга олинган ҳудуд яқинида ташлаб кетишган. Бошқа қочқин тинч аҳолининг ёрдами билан унга тиббий ёрдам ко'рсатилди.

Бир неча ой о'тгач, РСФ назорати остидаги гуманитар марказда Амира Халқаро Тиббиёт Корпуси томонидан бошқариладиган касалхонада туг'ди. У ерда у Судан ёрдам ташкилоти - Нада Ал-Азҳар Табиий офатларнинг олдини олиш ва барқарор ривожланиш жамг'армаси (Нада) дан ёрдам олди. Ташкилот, шунингдек, унга эл-Фашердан юз минглаб одамлар яшайдиган лагерда бошпана топган оиласи билан қайта бирлашишга ёрдам берди.

Уларнинг бирлашиши катта енгиллик келтирди, аммо оила ҳали ҳам жиддий қийинчиликларга дуч келмоқда. Туг'илганидан саккиз ой о'тгач, Амира о'г'лининг туг'илишини ро'йхатдан о'тказа олмади. "Ҳатто касалхонадан туг'илиш то'г'рисида хабар олиш учун ҳам мавжуд бо'лмаган ма'лумотлар керак", деб тушунтирди Амира, боланинг отаси ҳақида ма'лумот бера олмаслигини айтиб. Бу ма'лумоциз у о'г'лининг қонуний шахсини расмий равишда тан ололмайди. "Мен уни эмлай олмайман ёки болалар бог'часига ёки мактабга ёздира олмайман", деб афсусланди у. "Мен унинг келажаги учун қо'рқаман, чунки у умуман ро'йхатдан о'тмаган. Менинг иқтисодий аҳволим жуда ог'ир ва мен уни даволаш ёки парвариш қилиш учун пул то'лай олмайман. Мен яна зо'равонликка дучор бо'лишдан қо'рқиб, ҳатто ишга ҳам бора олмайман."

Наданинг со'зларига ко'ра, Амиранинг бошидан кечирганлари алоҳида ҳодиса эмас, балки Судан бо'йлаб можаролар авж олган ҳудудларда такрорланувчи ҳақиқатдир. Наданинг ҳимоя дастурлари директори Абу Бакр Юсуф Яқуб эл-Фашердан ББСга ко'плаб болалар мураккаб шароитларда, ко'пинча отасининг хабарисиз туг'илишини, бу эса туг'илишни ро'йхатдан о'тказишни имконсиз қилишини тушунтирди. "Болани ро'йхатдан о'тказиш учун шахсни тасдиқловчи ма'лумотлар, миллий рақам ва туг'илганлик ҳақидаги гувоҳнома талаб қилинади. Аммо ота ё'қ бо'лганда ёки нома'лум бо'лганда, бу жуда қийинлашади", деди у. "Она ко'пинча ёлг'из бо'лади ва ба'зан у ҳали ҳам парваришга муҳтож бола бо'либ қолади, бу эса унинг чақалог'ига г'амхо'рлик қилиш қобилиятини чеклайди. Шунингдек, туг'илишдан бошлаб боланинг дастлабки йилларида давом этадиган муҳим эмлашларни кузатиб бормаслик билан бог'лиқ сог'лиқ муаммолари ҳам мавжуд." Яқуб бу вазият нафақат боланинг дастлабки йилларига, балки келажакдаги та'лимига ва катталар сифатида саёҳат қилиш ёки расмий ҳужжатларни олиш қобилиятига ҳам та'сир қилиши ҳақида огоҳлантирди.

Суданда зо'рлаш натижасида туг'илган болалар сони ҳақида ма'лумот олиш ижтимоий стигма туфайли қийин, дейди Нада бош директори Шаза Аҳмад. "Бундай тажовузларга дуч келган аёллар бу ҳақда хабар беришдан о'зларини ноқулай ҳис қилишади", деди у шарқий Судандаги армия назоратидаги Порт Судан шаҳридан ББСга. "Афсуски, бу болаларнинг оналарининг аксарияти о'злари болалар - 18 ёшгача бо'лган қизлар. Шунинг учун улар расмий равишда судга ёки полицияга мурожаат қилиш то'г'рисида қарор қабул қила олмайдилар, чунки уларга ҳамроҳлик қиладиган васий керак". Аҳмаднинг та'кидлашича, унинг ташкилоти томонидан қайд этилган ҳолатларнинг 90 фоизи ҳомиладорликка олиб келган жинсий тажовузлар ҳақида расмий хабар беришга рухсат бермаслик билан бог'лиқ. "Суданлик аёл сифатида, зо'рлаш натижасида туг'илган болалар учун энг катта қо'рқувим ва ташвишим шундаки, биз стигма, хавф ва қо'рқув остида яшайдиган бутун бир авлодга дуч келмоқдамиз", деди Аҳмад. "Бу болалар жамият томонидан ҳурматга сазовор бо'лмайди, уларнинг фаровонлиги чинакам ҳимояланмайди ва энг муҳими, улар хизматлардан ёки ҳуқуқларидан фойдалана олмайдилар". Аҳмад учун бу болаларга Судан қонуни барча болаларга шахсга эга бо'лиш ҳуқуқини берганига қарамай, "то'лиқ инсон" сифатида муносабатда бо'лишмаяпти.

Суданлик адвокат Мажида Идриснинг тушунтиришича, 2010-йилги Бола то'г'рисидаги қонун никоҳдан ташқари туг'илган болаларни ро'йхатдан о'тказишга рухсат беради. Бироқ, бу жараён онанинг зо'равонлик ҳақида хабар беришга тайёрлигига бог'лиқ бо'либ, бу ро'йхатдан о'тишни бошлайди. Хабар қилингандан со'нг, иш ҳужжатлаштириш учун ижтимоий хизматларга юборилади, со'нгра ФҲДЁ бо'лимига юборилади, у ерда бола онасининг номи билан ро'йхатдан о'тказилади ва белгиланган тартибда то'лиқ қонуний исм берилади.

Бироқ, Идрис уруш давридаги воқелик, айниқса Дарфурда, тубдан фарқ қилишини, у ерда давом этаётган можаро давлат хизматларининг қулашига ва ФҲДЁ бо'лимларининг ёпилишига олиб келди ва минглаб болаларни ро'йхатдан о'тмаган ҳолда қолдирганини айтди. "Ҳужжатларнинг ё'қлиги шунчаки қог'ознинг ё'қлигини англатмайди - бу боланинг та'лим, сог'лиқни сақлаш ва ҳуқуқий тан олинишидан маҳрум бо'лишини англатади", деди у ББСга. Адвокат кириш мумкин бо'лган жойларда ФҲДЁ бо'лимларини қайта фаоллаштириш ва болаларнинг шахсини аниқлаш ва ҳуқуқий тан олиниши ҳуқуқини олишларини та'минлаш учун ҳуқуқий са'й-ҳаракатларни кучайтириш зарурлигини та'кидлади.

Амира ва унинг фарзанди Дарфурда ма'мурий ноаниқликда қолмоқда. Онаси набирасининг ҳужжатлари ё'қлигидан келиб чиққан хавотирни тан олди. Шунга қарамай, ҳозирча оила уларнинг қайта учрашишидан миннатдорчиликка то'либ-тошган. Нада Амирага ҳиссий ва психологик ёрдам сеанслари ва бошқа маслаҳатларни ҳам таклиф қилди, бу эса оилага тасалли беради. "Уни топмагунимча жуда хавотирда эдим. Мен овқат емаган ва ичмаган эдим", деди Амиранинг онаси ББСга. "Учрашув Худодан келган мо''жизага о'хшарди. Қизимизнинг орамизда о'тирганини ко'риш - бу етарлича миннатдорчилик билан айтиб бо'лмайдиган совг'а ва не'матдир".