«Стратегик автономия шериклар ўртасида танлов қилишни эмас, балки кўпроқ танловга эга бўлишни англатиши керак». Элдор Арипов Марказий Осиё ва ИИ ҳамкорлиги ҳақида

«Стратегик автономия шериклар ўртасида танлов қилишни эмас, балки кўпроқ танловга эга бўлишни англатиши керак». Элдор Арипов — Мў ва ЕИ ўртасидаги ҳамкорлик ҳақида

Марказий Осиё тобора камроқ Россия, Хитой ёки Афғонистон призмаси орқали қабул қилинмоқда ва тобора аниқроқ ўз стратегик аҳамиятига эга бўлмоқда. Шу билан бирга, фикрларга кўра, Европа Иттифоқи билан яқинлашиш минтақани ташқи шериклар ўртасида танлов қилиш зарурати олдига қўймаслиги, балки унинг бозорлар, инвестициялар, технологиялар ва транспорт йўналишларига кириш имкониятларини кенгайтириши керак. Бу ҳақда Ўзбекистон президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директори Элдор Арипов Брюсселда бўлиб ўтган «Марказий Осиё — Европа Иттифоқи» таҳлил марказларининг биринчи форумида сўзлаган нутқида маълум қилди.

Арипов таъкидлаганидек, яқин-яқингача Марказий Осиёга бўлган халқаро қизиқиш кўп жиҳатдан ташқи ҳолатлар: Россия ва Хитойга қўшнилик ёки минтақанинг Афғонистон контекстидаги аҳамияти билан белгиланар эди. Энди эса вазият ўзгармоқда.

Марказий Осиё иқтисодиёти йилига 6 фоиздан кўпроққа ўсмоқда — бу дунёдаги ўртача суръатлардан тахминан икки баравар тездир, минтақа аҳолиси эса 2050 йилга бориб 100 миллион кишидан ошиши кутилмоқда. Анъанавий шимолий, Яқин Шарқ ва денгиз йўналишларида чекловлар ва узилишлар кучаяётган бир шароитда Марказий Осиёнинг транспорт тугуни сифатидаги аҳамияти ҳам ортиб бормоқда. Бундан ташқари, минтақа замонавий саноат ва янги технологиялар учун зарур бўлган жуда муҳим ресурсларнинг салмоқли захираларига эга.

Бироқ, Арипов энг муҳим ўзгариш сифатида Марказий Осиёнинг ўз ичидаги боғлиқликнинг мустаҳкамланишини атади. Мамлакатлар ташқи шериклар билан ўзаро ҳамкорликда тобора кўпроқ умумий кун тартиби билан чиқмоқда. Бугунги кунда 10 дан ортиқ «Марказий Осиё плюс» формати мавжуд, умумий инфратузилма ривожланмоқда, савдо кенгаймоқда ва минтақа иқтисодиётлари босқичма-босқич бир-бири билан кўпроқ боғланмоқда.

«Марказий Осиё энди шунчаки бешта алоҳида миллий бозор эмас. У босқичма-босқич янада интеграциялашган иқтисодий маконга айланмоқда», — деди у.

Унинг сўзларига кўра, бу минтақани Европа учун ҳам, умуман халқаро ҳамжамият учун ҳам янада жозибадор ва ишончли ҳамкорга айлантиради.

Ариповнинг фикрича, Марказий Осиё ва ЕИ шериклиги учта тамойилга таяниши керак.

**Бир-бирини тўлдириш.**

Европа билан ҳамкорликни Марказий Осиёнинг бошқа шериклар билан муносабатларига муқобил сифатида қабул қилмаслик керак.

«Мақсад мавжуд шерикликлар ўрнини эгаллаш эмас, балки янги имкониятлар қўшишдир. Минтақамиз учун стратегик автономия шериклар ўртасида танлов қилишни англатмаслиги керак. У кўпроқ танловга эга бўлишни англатиши керак», — деб таъкидлади у.

Унинг сўзларига кўра, ЕИ билан ҳамкорликнинг қиймати Марказий Осиё мамлакатлари учун мавжуд бозорлар, йўналишлар, технологиялар ва инвестиция манбалари сонини кенгайтиришдан иборат. Янги шериклик, деб қайд этди Арипов, бир қарамликни бошқаси билан алмаштиришга олиб келмаслиги керак.

**Ташқи ларзаларга чидамлилик.**

Марказий Осиё учун бу ҳатто янада парчаланган ва олдиндан айтиб бўлмайдиган дунёда ҳам ривожланиш суръатларини ва мустақилликни сақлаб қалиш қобилиятини англатади.

Мисоллардан бири қайта тикланадиган энергетика соҳасида ЕИ билан ҳамкорлик бўлиши мумкин, бу анъанавий энергия манбаларига қарамликни камайтириш имконини беради. Яна бир йўналиш Марказий Осиё фуқароларини Европа мамлакатларида ишга жойлаштириш учун қўшимча қонуний имкониятлар яратиш бўлиши мумкин, бу миграция оқимларини диверсификация қилишга ёрдам беради.

**Узоқ муддатлилик.**

Жорий геосиёсий жараёнлар Европанинг Марказий Осиёга бўлган қизиқишини сезиларли даражада оширди, бироқ, Ариповнинг фикрича, яқинлашув уни дастлаб тезлаштирган ҳолатлардан қатъи назар давом этиши муҳимдир.

«Шериклик унинг қиймати жорий лаҳзадаги сиёсий тенденцияларга боғлиқ бўлмаган тақдирдагина ҳақиқатан ҳам стратегик хусусиятга эга бўлади. Бизга кейинги сиёсий цикл учун эмас, балки ўн йилликлар олдинга мўлжалланган механизмлар ва лойиҳалар керак», — деб қайд этди у.

Арипов асосий йўналишлардан бири сифатида қўшилган қийматнинг қўшма занжирларини шакллантиришни атади.

ЕИнинг Марказий Осиёнинг муҳим минералларига ортиб бораётган қизиқиши фонида ҳамкорлик, унинг сўзларига кўра, минтақа хом ашё етказиб берадиган, қайта ишлаш эса Европада амалга ошириладиган модел билан чекланиб қолмаслиги керак.

Гап янада чуқурроқ кооперация ҳақида бориши керак: геологик қидирув ва экологик масъулиятли қазиб олишдан тортиб қайта ишлаш, ишлаб чиқариш, тадқиқотлар ва мутахассислар тайёрлашгача.

«Мақсад Европанинг иқтисодий хавфсизлигини Марказий Осиёнинг саноат ривожланиши билан уйғунлаштиришдан иборат бўлиши керак», — деди у.

Параллел равишда сертификатлаштириш, техник стандартларга мувофиқлик ва маҳаллий бизнеснинг рақобатбардошлигини оширишга кўмаклашиш орқали Марказий Осиё маҳсулотларининг Европа бозорига чиқишини енгиллаштириш зарур.

Яна бир муҳим йўналиш **сув ва иқлим** бўлиши керак.

Harоратнинг кўтарилиши, музликларнинг қисқариши ва сув ресурсларига босим аллақачон минтақанинг қишлоқ хўжалиги, энергетикаси ва ривожланишига таъсир кўрсатмоқда. ЕИ, Ариповнинг сўзларига кўра, ирригацияни модернизация қилиш, сув йўқотишларини камайтириш ва сув тежовчи технологияларни жорий этиш учун технологиялар, тажриба ва молиявий инструментларни таклиф қилиши мумкин.

**Транспорт боғлиқлиги** алоҳида аҳамиятга эга.

ЕИ аллақачон Транскаспий транспорт коридорини Global Gatewayънинг устувор йўналишларидан бири сифатида белгилаб олган, бироқ бундай лойиҳаларнинг самарадорлигини, деб таъкидлади Арипов, фақат темир йўллар километрма-километри ёки юк ҳажми билан баҳолаб бўлмайди.

«Якуний ҳисобда компаниялар товарларни тезроқ, арзонроқ ва олдиндан айтиб бўладиганроқ ташиш имкониятига эга ёки эмаслиги муҳимдир», — деди у.

Бунинг учун соддароқ чегара ва божхона тартиб-оидалари, тизимларнинг рақамли мослиги ва транспорт инфратузилмасининг яхшироқ мувофиқлаштирилиши зарур.

Ниҳоят, ҳамкорлик **инсон капиталини** қамраб олиши керак.

«Инфратузилмани бир неча йилда қуриш мумкин. Уни бошқариш ва ривожлантириш учун зарур бўлган кўникмалар эса анча узоқроқ вақтда шаклланади», — деб қайд этди Арипов.

Кейинги қадам қўшма таълим дастурлари, тадқиқот марказлари ва касбий тайёргарлик, шу жумладан рақамли технологиялар ва сунъий интеллект соҳасида бўлиши мумкин.

Меҳнат мобиллиги алоҳида йўналиш бўлиши мумкин. Бир қатор Европа тармоқларида ходимлар етишмовчилиги ва Марказий Осиёнинг ортиб бораётган меҳнат ресурслари фонида томонлар касбий таълим бериш, малакаларни тан олиш, тил тайёргарлиги ҳамда хавфсиз ва қонуний ишга жойлашиш каналларини яратишда ҳамкорликни ривожлантиришлари мумкин.

Марказий Осиёнинг келажаги ҳақида гапирганда, Арипов Афғонистонга алоҳида тўхталиб ўтди.

«Биз Афғонистонни ушбу манзарадан ташқарида қолдирган ҳолда Марказий Осиёнинг узоқ муддатли транспорт боғлиқлиги ва барқарор ривожланишини жиддий муҳокама қила олмаймиз», — деди у.

Минтақа мамлакатлари учун Афғонистон мавҳум ташқи хавфсизлик муаммоси эмас, балки бевосита атроф-муҳитнинг бир қисмидир. Мамлакатдаги вазият бутун Марказий Осиёнинг хавфсизлиги ва иқтисодий истиқболларига бевосита таъсир қилади.

Шу сабабли Ўзбекистон, деб қайд этди Арипов, хавфсизлик масалаларини иқтисодий ривожланиш, таълим ва Афғонистон аҳолиси учун амалий имкониятлар яратиш билан уйғунлаштирадиган ёндашувни изчил ҳимоя қилади. Унинг сўзларига кўра, узоқ муддатли барқарорликка фақат яккалаб қўйиш орқали эришиб бўлмайди. У қўшни мамлакатлар билан янада жипслироқ иқтисодий алоқаларни ҳам талаб қилади.

Марказий Осиё ва ЕИ муносабатларининг янги босқичи учун асосий синов баёнотлардан амалий амалга оширишга ўтиш бўлади.

«Марказий Осиё ва Европа Иттифоқида стратегиялар, декларациялар ёки сиёсий амбициялар танқислиги йўқ. Ҳозир асосийси — амалга оширишдир», — деб таъкидлади Арипов.

Марказий Осиё учун Европа Иттифоқи билан ҳамкорлик бошқа шериклар билан муносабатларни чекламаган ҳолда имкониятларни кенгайтириши керак. ЕИ учун ўзаро ҳамкорлик натижаси ўз устуворликларини янада самаралироқ амалга оширишга қодир бўлган янада барқарор ва иқтисодий жиҳатдан кучли Марказий Осиё бўлиши керак.

Агар ҳамкорлик савдо, саноат, транспорт, таълим ва инсон капиталида аниқ натижалар берса, муносабатларнинг стратегик хусусиятини, Ариповнинг сўзларига кўра, энди декларациялар билан тасдиқлашга ҳожат қолмайди. У амалиётда сезиларли бўлади.