Сербиялик Вучичнинг таназзули Венгриялик Орбанникини қандай акс эттирди
Сербиялик Александр Вучичнинг ўтган дам олиш кунларидаги сайловлардаги мағлубияти Виктор Орбаннинг Венгриядаги инқирозининг айнан ўзи бўлди.
Сербияда Вучичнинг ағдарилиши Венгриядаги Орбан тақдирини қандай акс эттирди
Ўтган йилнинг ноябрь ойида Сербия президенти Александар Вучич ва Венгрия бош вазири Виктор Орбан Сербия шимолида учрашганларида, иккаласи ҳам бир йил ичида ҳокимиятдан айрилишини хаёлларига ҳам келтирмаган эдилар.
Иккаласи ҳам халқ ҳаракатлари томонидан ҳокимиятдан четлатилди. Орбан биринчи бўлиб апрель ойида, Петер Мадьярнинг «Тиса» партияси уни мағлуб этганида кетди. Кейин ўтган якшанба куни икки йилдан камроқ вақт олдин тузилган талабалар ҳаракати Сербиядаги парламент сайловларида яққол устунлик билан ғалаба қозонди.
Венгриянинг «Тиса» партияси ва Сербиянинг «Талабалар рўйхати» бир-биридан жуда фарқ қилади. «Тиса» ўз етакчисининг шахсияти ва таъсири атрофида айланади, серб талабалари эса умуман ҳеч қандай етакчига эга эмасликларини таъкидлашади.
Шунга қарамай, иккала мамлакатда ҳам юқори даражадаги давомат — Венгрияда 79% ва Сербияда 69% — замонавий технологияларни яхши тушунадиган ёшлар томонидан таъминланди. Улар рақамларни қайта ишлаш, овоз беришга таҳдидларни аниқлаш ҳамда ҳукмрон партиялар томонидан қўрқитиш ва сайловдаги ғирромликларнинг олдини олиш учун ўн минглаб сайлов кузатувчиларини сафарбар қилишда сунъий интеллект воситаларидан фойдаландилар.
Венгриялик мухолифат фаоллари Сербиядаги натижани шакллантиришга ёрдам берган сайловни кузатиш усуллари билан ўртоқлашдилар.
Сайловчиларни сафарбар қилиш, сайлов кузатувчиларининг иши билан бир қаторда, иккала мамлакатда ҳам мухолифат ғалабасида муҳим роль ўйнади.
Ўтган дам олиш кунлари Венгриянинг «DE» фуқаролик ҳаракати гуруҳи Сербиянинг шимолий Воеводина провинциясидаги сайлов участкаларига ташриф буюриб, талабалар ҳаракати вакиллари билан ишлаш учун Сербияга 70 нафар сайлов кузатувчисини юборди.
Сайлов эълон қилинишидан олдин ҳам, улар ёз давомида Венгрия сайловларидаги тажриба ва усулларини сербиялик талабаларга ўргатиш учун семинарлар ўтказдилар.
Муҳим тактикалардан бири «юқумли» сайлов округларини олдиндан аниқлаш эди — бу аввалги сайловларда ҳукмрон партияга ноодатий даражада юқори хайрихоҳлик билдирилган, сайловчиларни қўрқитиш ёки «карусель усулида овоз бериш» қўлланилган бўлиши мумкин бўлган жойлардир.
«Сайлов куни соат 16:00 лар атрофида биз овоз бериш участкалари яқинида ниқобланган безорилар — Вучич тарафдорлари йиғилаётганини пайқадик», — деди Суботицалик талаба-фаол Петер Клемм BBC’га. «Шунинг учун биз мобил гуруҳларни юбордик ва ҳамма нарсани тасвирга ола бошладик».
Унинг ишонишича, жойлаштириб бўлинган «стационар» кузатувчилар билан бир қаторда, хавф остидаги ҳар бир сайлов участкасидаги 20-30 нафар кўнгилли қўрқитиш ёки ғирромликларнинг олдини олишга ёрдам берадиган кучли тўсиқ бўлиб хизмат қилди.
Венгрияда Орбан, Сербияда Вучич — иккаласи ҳам енгилмасдек туюларди. Иккаласи ҳам 16 ва 14 йил давомида ҳокимиятда бўлган, давлат муассасаларини эгаллаб олган ва икки мамлакатни қамраб олган бизнес империяларини қурган ҳукмрон етакчилар эди.
Деярли бир йил олдин Суботица шаҳар марказидаги кичик, оммабоп новвойхонада анъанавий бурек пироглари билан тезкор тушлик қилиш учун ўтиришганда, Орбан пишлоқлисини, Вучич эса гўштлисини танлаган эди.
Кейин улар нефть ва бошқа бизнес битимларини — шу жумладан Венгрия томонидан Сербиянинг «Nis» нефтьни қайта ишлаш заводини сотиб олиш режасини муҳокама қилиш учун маҳаллий вино заводига ўтдилар. Икки миллатчи етакчининг ҳам бизнесда, ҳам сиёсатда умумий жиҳатлари жуда кўп эди, шу жумладан уларнинг Россиядаги Владимир Путин ва Хитой президенти Си Цзиньпин билан дўстлиги, шунингдек, Босния сербларининг айирмачи етакчиси Милорад Додикни кучли қўллаб-қувватлаши шулар жумласидандир.
Белград ва Будапешт ўртасидаги тезюрар темир йўл Хитой молияси ва мутахассислиги асосида қурилмоқда.
Сербия президенти Александар Вучич ва унинг россиялик ҳамкасби Владимир Путин 2025 йилда Хитойга бир вақтда ташриф буюришди
Икки эркакнинг ҳокимиятдан кетиши ўртасидаги ўхшашликлар ҳайратланарли. Александар Вучич якшанба куни кечқурун роса соат 21:30 да мағлубиятини тан олди, худди Виктор Орбан 12 апрелда қилганидек. Камдан-кам кузатувчилар қайсидир етакчининг мағлубиятни тинч йўл билан тан олишини кутган эди.
Шу ҳафтада Вучич якшанба куни кечаси Орбанга маслаҳат сўраб икки марта қўнғироқ қилгани ҳақида тахминлар пайдо бўлди — бир марта мағлубиятни тан олишдан олдин ва яна соат 23:15 да. Шунингдек, Орбан ўз сербиялик иттифоқчисини куч ишлатишга аъзо бўлмасликка кўндиргани тахмин қилинмоқда.
Вучич баёнот беришдан олдин Орбан билан гаплашганини инкор этади, аммо кейинги қўнғироқни тасдиқлайди. Виктор Орбан BBC боғланганда изоҳ беришдан бош тортди.
Сербияда сайлов участкалари ёпилишидан бир соат олдин Белград марказида ниқобланган ва кийимли кучлар ўз позицияларини эгалладилар. Овоз бериш пайтида шунга ўхшаш гуруҳлар кўплаб сайлов участкаларида суратга олинди ва сайлов кузатувчилари томонидан тўсиб қўйилди.
Яна бир ҳайратланарли рақамли ўхшашлик бор. «Талабалар рўйхати» 250 ўринли Сербия парламентида 140 та ўринни эгаллайди, бу Петер Мадьярнинг «Тиса» партияси 199 ўринли Венгрия парламентида қўлга киритган ўринлар сони билан бир хилдир.
Мадьяр ўша куни кечқурун талабаларга табриклаш учун бевосита қўнғироқ қилган ягона Европа етакчиси эди — ва эҳтимол уларнинг рақамига эга бўлган ягона одам эди.
«„Тиса“ воқеаси бошқа миллатлар учун илҳом манбаи бўлиши мумкинлигини эшитиш ҳамиша ёқимли», — деди Венгрия бош вазири BBC’га.
«Венгриядаги сайлов натижалари бу ерда қилаётган ишимиз тўғри эканлигини бизга аниқ кўрсатди», — деди сайлов арафасида «Талабалар рўйхати» раҳбари Илия Срданович.
Срданович ўша якшанба куни кечқурун Петер Мадьяр гаплашганлар орасида эди.
Виктор Орбан сайлов куни телефон орқали сўзлашув чоғида Александар Вучични куч ишлатмасликка кўндиргани ҳақида тахминлар мавжуд.
63 ёшли Орбан ва 56 ёшли Вучич энди коррупция ва ҳокимиятни суиистеъмол қилганлик учун жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин.
Иккала мамлакатдаги ҳуқуқ тизимлари ўхшаш. Сербиянинг уюшган жиноятчилик бўйича махсус прокуратураси (JTOK) ва Венгриянинг NVVH номи билан танилган янги махсус прокурорлари қиёсий ваколатларга эга. Улар бир-бирлари учун фойдали бўлиши мумкин.
Орбанга яқин бўлган Венгрия компаниялари Нови-Сад темир йўл вокзали қурилиш лойиҳасида ҳам иштирок этган. 2024 йил 1 ноябрда вокзал соябонининг қулаши — бепарволик билан бир қаторда коррупцияда ҳам айбланган — 16 кишининг ҳаётига зомин бўлди ва Сербия талабалар ҳаракати учун катализатор бўлиб хизмат қилди.
«Европада Орбан ва Вучич режимлари лавозимда қанча узоқ қолса, шунчалик кучлироқ бўлади, деган қараш бор эди», — деди Венгриядаги «DE» фуқаролик ҳаракати гуруҳи асосчиси Арон Тимар BBC’га.
«Аслида улар заифлашиб бораётган эди. Ва жамият ўз овозини топиб, оёққа калққач, уни тўхтатишнинг ҳеч қандай иложи қолмади».