Сербия феномени. Параллеллар ўринли

Серб феномени. Параллеллар ўринли

25 октябрь куни Александр Вучичнинг мамлакатни 14 йил давомида бошқарган Серб прогрессив партияси парламент сайловларида Нови-Саддаги вокзал пештоқи ўпирилиб тушганидан кейинги норозиликлардан келиб чиққан ҳаракат — «Талабалар рўйхати»га имкониятни бой берди. Ғолиблар ортида олигархлар ҳам, элитадан ўтган хоинлар ҳам, Ғарб ҳам тургани йўқ, ҳаракатнинг ўзида эса сифатли бошқарув талаби бирлаштирган либераклар ва националистлар бирга мавжуддир. Ушбу сайловлар кўча эски институционал тузилмани вайрон қилмай, балки уни тинч йўл билан эгаллаган дастлабки мисоллардан бири бўлди. Энди у норозилик кучи бошқарув кучига айланишга қодирлигини исботлаши керак.

25 октябрь оқшомида мағлубиятни тан олар экан, Александр Вучич муҳим бир жумлани айтди: «Талабалар рўйхати» ва унинг ўз коалициясидан ташқари, миллий озчиликлар партияларини ҳисобга олмаса, парламентга бошқа ҳеч ким ўтмади. Сайлов комиссиясининг дастлабки маълумотларига кўра, «Талабалар рўйхати» 52,5% овоз олди, Вучичнинг рўйхати эса — 39,3%. Слободан Милошевич томонидан тузилган Ивица Дачичнинг Социалистик партияси 2,2% овоз тўплаб, 3 фоизлик барьердан ўта олмади. Қолган рўйхатлар, шу жумладан эски мухолифатнинг «Европа Сербияси» коалицияси ҳатто 1% га ҳам етказа олмади.

Шунинг учун Сербиядаги энг асосий нарса — европапараст демократик мухолифатнинг шаклланаётган ноевропа автократияси устидан қозонган ғалабаси эмас. Моҳият бошқа нарсада: бу горизонталининг вертикали устидан қозонган ғалабасидир — сайловларга сиёсий ноунеймларни илгари сурган тармоқ ҳаракатининг 1990-йиллардан бери сиёсатда бўлган ва 2010-йиллар ўрталаридан бери мамлакатни бошқарган фахрий Вучич, шунингдек, эски мухолиф партиялар устидан қозонган ғалабасидир.

Бу айрим сиёсатчиларнинг бошқалари устидан қозонган ғалабасига эмас, балки умуман халқнинг сиёсатчилар устидан қозонган ғалабасига кўпроқ ўхшайди. Белград 26 октябрга ўтар кечаси Сербия жаҳон чемпионатида ғалаба тўпини киритгандек байрам қилди: бу парчалайдиган сиёсий байрам эмас, балки бирлаштирадиган халқ байрами эди. Шаҳар марказидаги ҳукуматпараст палаткалар лагерининг тақдири ҳам эътиборга лойиқдир. Овоз бериш куни оқшомда у ерга қора худи кийган эркаклар гуруҳлари ва янги палаткалар келтирилган эди. Аммо Вучич мағлубиятни тан олганидан сўнг, улар шунчаки лагерни тарк этиб қолмай, баъзилари, шоҳидларнинг сўзларига кўра, талабалар оломонига қўшилиб, улар билан бирга ғалаба шиорларини ҳайқира бошлашди. Вучич кетмоқда, у билан тузилган шартнома ўз кучини йўқотди.

Ҳукуматни қўллаб-қувватловчи бу гуруҳнинг кўпчилиги футбол атрофидаги муҳит билан боғлиқ, шу сабабли ғалаба тўпи билан қилинган аналогик таққослаш янада ишончли кўринади. Айтганча, ташлаб кетилган ҳукуматпараст палаткалар лагери ғалаба кечасида қисман ёқиб юборилди ва чамаси, бу кўчанинг кабинетлар устидан ғалабасига олиб келган икки йиллик норозиликлар давомидаги моддий зарарнинг ягона ҳолати бўлди.

Сайловдаги халқ ғалабаси қиёфасига жуда юқори давомат ҳам хизмат қилмоқда — одатдагидан 10–15 фоиз бандига юқори. Участкалар ёпилишига келиб, диаспора овозларини ҳисобга олмагандаги кўрсаткич 70% га яқинлашди. Ўша куни қўшни Болгарияда президентлик сайловларига сайловчиларнинг 22,5% и келди — уч баравар кам. Яъни Сербияда ҳамма, ҳатто одатда дискотекада девор тагида оёқ силкитиб турадиганлар ҳам рақсга тушди.

Талабалар ҳаракатининг ўзи халқчил бўлиб қолиш ва партияга, айниқса довруқли етакчиси бор партияга айланмаслик учун ҳамма нарсани қилди. Франциядаги шу каби халқчил «сариқ жилетлилар» ўз сафларидан ҳукумат билан музокарачилар излай бошлашлари биланоқ ички ишонч инқирозига дуч келишган эди. 2018 йил ноябрида онлайн овоз бериш орқали танланган саккизта «эчи»дан бош вазир Эдуар Филипп билан учрашувга икки киши келди ва улардан бири тўғридан-тўғри трансляцияни талаб қилиб, дарҳол чиқиб кетди. Одамларни ҳаракатга келтирган ҳукуматга бўлган ишончсизлик, агар улар ҳукумат кабинети эшикларини ёпишса, зудлик билан ўз етакчиларига ҳам кўчар эди. Замонавий антиэлитизмнинг тўкилаётган воронкаси шундайдир.

Серб талабалари учун ўзлари учун ҳокимият учун курашмаётганликларини кўрсатиш принципиал жиҳатдан муҳим эди. 250 нафар номзоддан иборат рўйхатни улар бир йилдан ортиқ вақт давомида пленумларда йиғишди, шу билан бирга, талабаларнинг ўзлари ва норозилик ташкилотчилари унда йўқ: шу тариқа улар ҳокимиятга шахсий манфаатдор эмасликларини таъкидлайдилар ва «сариқ жилетлилар»даги каби ишонч инқирозидан қочишга ҳаракат қиладилар. Мезонларга қараганда, у ерда профессионал сиёсатчилар ҳам йўқ. Талабалар рўйхатдаги ўринларни ўзлари ишонган ўқитувчиларга ҳамда эркин касб эгалари, спорт, иқтисодиёт, тиббиёт оламидан бўлган турли даражадаги танилган инсонларга топширишди. Рўйхатга Нови-Саддаги тиббиёт факультети профессори Илия Срданович бошчилик қилди. Бундан ташқари, унга, масалан, кимёгар академик Радомир Саичич, социолог Йово Бакич, Миллий банкнинг собиқ раҳбари Деян Шошкич, баскетболчи Деян Бодирога, актёр Тихомир Станич, экофаол Златко Коканович, ўнкурашчи Михаил Дудаш кирди. Шу билан бирга, олинган мандатлар — улар 140 га яқин — аниқ рўйхат тартиби бўйича тақсимланадими ёки исмлар аралаштириб юбориладими ва ҳаракатнинг захира ўриндиғи бор-yo'қлиги ноаниқ.

Бу қисман Украинада 2019 йилда эски партияларни суриб чиқарган ноунеймларнинг «Халқ хизматчиси» партияси ғалабасини эслатади — аммо у ерда пойтахтда аллақачон амалдаги президент бор эди ва янги партия бошиданоқ «президентлик» партияси эди. 2004 йилги Украина Оранжевой революциясининг сафарбарлиги сиёсатчи номзодлар ва ўғирланган сайловлар ҳақидаги классик норозилик сюжети атрофида қурилган эди. Сербияда буларнинг ҳеч бири йўқ.

Номаълум янги келганлар эски тизимни ағдариб ташлайдиган бошқа ҳолатлардан фарқли ўлароқ, Сербия ҳолатида очиқдан-очиқ олигархик қўллаб-қувватлаш йўқ. Қатьий айтганда, Сербияда Украина ёки Россия олигархларига қиёсланадиган ҳеч нарса йўқ: маҳаллий йирик пуллар постсовет меъёрлари бўйича етарлича катта эмас, шу сабабли бу ердаги вазият Марказий ва Шарқий Европанинг бошқа мамлакатларига яқинроқдир. Белградда элиталарнинг машҳур парчаланиши ҳам кўринмайди. Венгрияда, апрель ойида Виктор Орбан 16 йиллик ҳокимиятдан сўнг сайловда мағлуб бўлган жойда, мухолифатга ҳукмрон «Фидес»дан чиққан Петер Мадьяр бошчилик қилди. Сербияда эса ҳаракат бошида ҳукмрон партиянинг ҳафсаласи пир бўлган функционерлари ҳам, эски, илгари ютқазган элита вакиллари ҳам йўқ.

Серб ғолиблари ортида сўзнинг одатий маъносидаги Ғарб ҳам тургани йўқ. Вучич Дональд Трампга ставка қилган эди — ҳали сентябрь ойида БМТ минбаридан серб етакчиси Сербия унинг маъмурияти ҳаракатларини қўллаб-қувватлашини айтган эди, — Оқ уй эса талабалар ғалабасига дарҳол муносабат билдирмади. Мағлубиятни тан олар экан, Вучич унда «турли Европа мамлакатлари» ва «Президент Трампга қарши чиқаётган Америка чуқур давлати»ни айблади.

Аммо Европа кўпроқ хайрихоҳ кузатувчи эди, энг аввало Балкандаги нозик барқарорликка манфаатдор эди. Тушунарли европапараст етакчиларнинг йўқлиги ҳаракатни Европа пойтахтлари учун ноқулай қилиб қўйди: қопламдаги мушукни — кимнинг овозлари билан танлангани номаълум бўлган 250 кишилик рўйхатни қўллаб-қувватлаш қийин.

Иккинчи Украина Майданидан фарқли ўлароқ, Сербияда Ғарбпараст ва, айтайлик, Москвапараст йўналиш ўртасидаги аниқ танлов сюжети ҳам йўқ эди. Сербия Вучич ҳокимиятга келгунига қадар ЕСга номзод мақомини олган эди, аммо унинг даврида ҳам Европа Иттифоқига аъзо бўлиш мамлакатнинг расмий мақсади бўлиб қолди: айнан Вучич ЕС билан бу мавзуда музокараларни очган эди. Россия эса ҳозирда шунчалик токсикки, унга бурилиш ғояси билан ҳатто Сербия каби мамлакатда ҳам сайловда ғалаба қозониш мумкин эмас. Мағлубиятни тан олар экан, Вучич тарафдорларини «март ёки апрелгача» янги ҳокимият Россияга қарши санкциялар киритиши билан қўрқитди — аммо ғолиб номзодлардан бири Йово Бакич санкциялар бўлмаслигига ишончи ҳомил қилди. Ва норозиликлар пайтида, собиқ социалистик лагернинг бошқа кўплаб пойтахтларидан фарқли ўлароқ, Москвага қарши шиорларнинг сезиларли мавжудлиги кузатилмади. Бу жиҳатдан серб норозиликлари Арманистондаги кўча сиёсий қарама-қаршилигининг авж олишини эслатар эди, у ерда «Москва билан ёки Москвага қарши» марказий сюжет эмас эди ва шу сабабли Европа пойтахтлари ва Ғарб медиаси томон танлашда қийналишган эди.

Ҳаракат кампанияни «Европа — Европа эмас» ёки «консерватизм — прогресс» дихотомияларида эмас, балки яхши бошқарувни ёмон бошқарувга қарама-қарши қўйишда қуришга муваффақ бўлди — худди Сиенадаги Амброджо Лоренцетти фрескаларидагидек.

Коррупцияга қарши, маблағларни самарали сарфлаш, иқтисодиётни натижали бошқариш, инфратузилма ва яшаш муҳити сифати (ҳаммаси 2024 йил 1 ноябрда Нови-Саддаги вокзалнинг бетон пештоқи ўпирилиб тушиб, 16 киши ҳалок бўлганидан бошланди) учун талаблар умуман сиёсий синфдан норози бўлганларни бирлаштирди. Бу Вучичдан бирдек норози бўлган, аммо ўзаро келиша олмайдиган либерал европаликлар ва консерватив националистлар ўртасидаги Серб мухолифатининг классик парчаланишини енгиб ўтишга имкон берди.

Ҳаракат ичида бу икки куч ҳалигача бирга яшамоқда. Вакцияларда бошиданоқ фақат Сербия байроқлари ва факультетлар эмблемаларига рухсат берилган эди. 2025 йил 28 июндаги митингда, Видовдан байрамида, саҳнадан националистик риторика ва Косово афсонаси янгради. Либерал тарафдорларга бу тегди, аммо ҳеч бир европапараст партия ёки сезиларли шахс ҳаракатдан юз ўгирмади. 2026 йилда талабалар Косовони Сербиянинг бир қисми сифатидаги меморандумни қабул қилишди — ва бир вақтнинг ўзида Страсбург ва Брюссельга намойишкорона велопоходлар ва югуришларни ташкил этишди, шунингдек, еврокомиссарлар билан учрашувларга боришди. Бу маънода серб ғолиблари посткоммунистик мамлакатларда — Польша ва Балкандан тортиб, 1991 йилги Россия, Грузия ва Украинагача сайловлар ва революцияларда ғалаба қозонган либераллар ва националистлар коалицияларига ўхшайди.

Айнан ушбу комбинация Европа ҳукуматларини масофа сақлашга мажбур қилди. Европа сайловларда ҳокимият алмашиши мумкин бўлмаган жойда бунинг юз бергани фактнинг ўзини олқишлайди: фон дер Ляйен ва Кошта ғолибларни рекорд даражадаги давомат билан табриклашди ва ислоҳотларни қўллаб-қувватлашга ваъда беришди. Россия эса, аксинча, ҳокимиятнинг алмашинишини, айниқса кўча сиёсатчилари фойдасига алмашинишини ёқтирмайди. Россия тузилмалари ноқулай саросимада ва хатти-ҳаракатлар чизиғини танлаш олдида қолишди. Хайриятки, Кремль танловини Сербиянинг географик узоқлиги чеклайди.

Фахрий Вучичнинг ютқазишини ва айниқса курашсиз таслим бўлишини камдан-кам одам кутган эди. Аммо у участкалар ёпилганидан тахминан бир ярим соат ўтгач мағлубиятни тан олди. Биринчидан, талабаларнинг ғалабаси уни куч ёки айёрлик билан баҳслашиш учун жуда ишончли эди: фарқ ярим миллиондан ортиқ овозни ташкил этди. Иккинчидан, ҳаракат жуда халқчил ва ранг-баранг эди — уни бир рангга бўяш ва унга «халқ»ни қарама-қарши қўйиш қийин эди. Ниҳоят, Европа истиқболи — Сербиянинг алоҳида шарқий сиёсатига қарамай — Вучич сиёсий стратегиясининг муҳим қисми бўлиб қолди. ЕСга аъзолик Венгрияда автократиядан ҳимояловчи мослама сифатида ишлади, у ерда Виктор Орбан апрелда ғолибга ўзи қўнғироқ қилиб табриклади, номзодлик мақоми эса — Сербияда.

Вучич учун ўзининг сиёсий келажаги ҳам муҳим эди, у унда сўзсиз бор. Сентябрь ойида у рўйхатни бошқариш ва бош вазир лавозимига даъвогарлик қилиш учун президентлик лавозимидан кетди, 2026 йил 27 декабргача эса Сербияни президентлик сайловлари кутмоқда. Мухолифатда у 2012 йилгача бўлган ва у ердан ҳокимиятга келган. Агар Вучич ҳозир ҳокимиятга ёпишиб олганида, у инерция бўйича Европадан Россияга улоқтирилар эди. Аммо Россия узоқда, уруш билан банд ва шу сабабли жуда жозибасиздир. Сербия 1990-йилларда фуқаролар урушидан ташқари барча урушларда урушган ва унга сабабчи бўлишни Вучич очиқчасига хоҳламайди. Бундан ташқари, сайлов пайтида ҳаракатни кучли қиладиган нарса ҳукуматни шакллантиришда ва бошқарувда унинг ожизлигига айланади. Бу ерда Вучичда тажриба ва кадрлар захирасининг барча устунликлари бор.

Вучич рақобатбардош автократия деб аташ мумкин бўлган тизимни бошқарган. Бундай тизимлардаги амалдаги ҳокимият мавжуд бўлган барча маъмурий, медиа ва ҳатто куч манбаларидан фойдаланади, аммо — ташқи назорат ёки жамиятнинг кейинги автократиялашувга рози эмаслиги сабабли — тўғридан-тўғри сохталаштиришлар ва оппонентларни жисмоний йўқ қилишга ўтмайди. Мисол — 2023 йил декабридаги муддатидан олдинги сайловлар. ЕҲХТ кузатувчилари сайловчиларга босим ва ҳукмрон партиянинг ҳал қилувчи устунлигини, хизмат мавқеини ва давлат ресурсларини суиистеъмол қилишни, мустақил ННТ CRTA эса сайловчиларни Белградга уюшган ҳолда ўтказишни қайд этишди. Ва шунга қарамай, ўша кузатувчилар тан олишганидек, сайловлар сайловчига муқобиллар ўртасида ҳақиқий танлов берди. Бундай тизимда сиёсатчи учун ҳалол курашчи репутацияси муҳимдир — муайян вақтгача, масалан, Венесуэла етакчиси Уго Чавес шундай йўл тутган, — ва ҳатто кучайтирилган ҳокимият ресурси, ҳокимият томонидан ўз фойдасига максимално кенгайтирилган бўлса ҳам, институционал чегараларга бориб тақалади.

Ва яна бир бор: серб сюжетидаги энг асосий нарса — мухолифатнинг автократ устидан қозонган ғалабаси эмас, балки институционал қоидалар бўйича ўйнашга рози бўлган кўчанинг умуман сиёсий тизим устидан — горизонталининг вертикали устидан қозонган ғалабасидир.

Икки йил давомида биз ушбу жараённинг сифат босқичларини кўрдик. Нови-Садда одамлар ҳалок бўлганидан кейинги маънавий шок хафачиликлар (grievances) ва талаблар (demands) шаклланишини бошлади. Норозилар шикоятлар ва ҳаракат ўртасидаги бўсағани енгиб ўтишди. Кетин ҳаракат фавқулодда барқарор бўлиб чиқди — у икки йил давом этди. Горизонтал норозиликларнинг кўпинча ярим емирилиш даври қисқа бўлади (Болотная майдони ёки ўша «сариқ жилетлилар»ни эсланг), ва серб норозилигига барқарор шакл беришга муваффақ бўлингани — бунинг ўзи ютуқдир.

Аммо кейин энг асосийси юз берди: барқарор норозилик ҳаракати мавжуд институционал рамкани синдирмасдан, ўзи билан тўлдириш ва ундан фойдаланиш йўлини топди.

Белградда ҳокимиятнинг топширилиши революция ёки куч билан эгаллаб олиш қўрқувидан (1222 йилда Бенито Муссолинининг Римга юришидан кейингидек) юз бергани йўқ. Ташқи босим остида (Филиппин диктатори Маркосда Вашингтондан бўлган қўнғироқдан кейингидек) эмас. Ҳукмдорнинг ўзи учун қўрқувидан (Виктор Януковичнинг ва ундан олдин бошқа кўплаб одамларнинг қочиши ҳолатидагидек) эмас. Ва умуман, оддий одам ҳар қандай эвазига — ҳатто ҳокимиятнинг кетиши эвазига бўлса ҳам, нормал ҳаёт қайтиши учун тартибни хоҳлаган кўча зўравонлиги олдида эмас («қизил май»дан бир йилдан камроқ вақт ўтгач Шарль де Голлнинг кетиши).

Белградда, айтиш мумкинки, бирорта ҳам бутик жабрланмади. Олдимизда янги горизонтал сиёсат томонидан эски вертикал рамканинг тинч йўл билан тўлдирилишининг дастлабки соф ҳолатларидан бири турибди. Бу худди 1968 йилги талабалар ҳаракатлари сайловга бориб, ғалаба қозонгандек гап. Кейинчалик, ўн йиллар ўтиб ҳокимиятда «68 йил авлоди» кўринишида эмас, балки дарҳол. Сербиядагидек, бу ерда талабалар бошқа сиёсатчиларга қарши айрим сиёсатчиларни қўллаб-қувватламадилар, балки ўзлари келишди, ва қўйлар ҳам омон қолди, витриналар ҳам ҳозирча бутун қолди.