Самолётда нималарни гапириш мумкин эмас ва бортдаги "ҳазиллар" нима билан таҳдид солади?

Самолетда нималарни гапириш мумкин эмас ва бортдаги "ҳазиллар" нима билан тугайди?

Сентябрь бошида Олмаота — Оқтау рейси йўловчиси сумкасида гўёки бомба борлиги ҳақидаги гапидан кейин парвоз олдидан бортдан тушириб юборилди. Текширув давомида ҳеч қандай портловчи қурилма топилмади, бироқ эҳтиётсизлик билан айтилган гап рейснинг кечикишига, йўловчиларнинг қайта текширилишига ва транспорт полициясининг аралашишига олиб келди.

Podrobno.uz мухбири Ўзбекистонда бомба ҳақида ҳазиллашишга қарор қилган йўловчини нима кутаётганини, у қандай жавобгарликка тортилиши мумкинлигини ва рейс кечикиши сабабли кўп миллионлик зарарни қоплашига тўғри келадими-йўқми, шуни аниқлади.

### Осмонда ҳазилга ўрин йўқ

Фуқаро авиациясида таҳдид йўловчида якунда хавфли буюм топилган-топилмаганлигига қараб баҳоланмайди. Хавфсизликка таҳдид сифатида қабул қилиниши мумкин бўлган ҳар қандай гап ёки ҳаракат текширишни талаб қилади. Шу боис, ҳатто ҳазил тариқасида айтилган гап ҳам рейснинг кечикишига ва қўшимча текширувларга сабаб бўлиши мумкин. Аэропорт ходимлари учун йўловчининг нияти фақат потенциал таҳдид истисно қилинганидан кейингина аён бўлади.

Uzbekistan Airways бундай вазиятларда хавфсизлик ҳамиша биринчи ўринда туришини таъкидлади:

"Йўловчининг хавфсизликка потенциал таҳдид сифатида баҳоланиши мумкин бўлган ҳар қандай гапи ёки ҳаракати эътиборсиз қолдирилиши мумкин эмас, ҳатто кейинчалик бу ҳазил бўлгани ва реал таҳдид мавжуд эмаслиги аниқланса ҳам".

Бироқ бомба ҳақида ҳазиллашишга қарор қилган йўловчи учун иш фақат битта текширув билан чекланиб қолмаслиги мумкин. Агар унинг сўзлари туфайли рейс кечиктирилса ва фавқулодда текширувлар бошланса, барча харажатлар айнан айбдорнинг зиммасига тушади. Uzbekistan Airways компаниясидан Podrobno.uz'га маълум қилишларича, агар харажатлар ҳужжат билан тасдиқланса, ташувчи "ҳазилкаш"га нисбатан регресс даъво қўзғатиш ва суд орқали зарарнинг тўлиқ суммасини ундириш ҳуқуқига эга.

### Бундай хавфсизлик тизими қаердан пайдо бўлган

Бундай қатъий реакция бежиз пайдо бўлмаган. Замонавий авиация хавфсизлиги қоидалари давлатларни йўловчилар ва багажни назорат қилиш ёндашувларини қайта кўриб чиқишга мажбур қилган йирик ҳодисалардан кейин шаклланган. Энг муҳим бурилиш нуқталаридан бири АҚШда 2001 йил 11 сентябрда содир этилган ва уч мингга яқин одамнинг ҳаётига зомин бўлган террорчилик хуружлари бўлди.

Унгача ҳам хавфсизлик тизими йўловчилар ва багажни текшириш, металлодетекторлар ва рентген қурилмаларини ўз ичига олар эди. Аммо террорчилик хуружларидан кейинги терговлар бир қатор жиддий заиф жиҳатларни аниқлади, аэропортларда ва бортда назорат талаблари сезиларли даражада кучайтирилди.

Бугунги кунда хавфсизлик бир неча ҳимоя даражаси тамойили асосида қурилган. Йўловчилар ва багаж текширилади, аэропортнинг турли ҳудудларига кириш назорат қилинади, экипаж эса бевосита бортдаги потенциал таҳдидга муносабат билдиришга мажбур.

### Ўзбекистонда бундай "ҳазил" учун нима хавф солади

Ўзбекистонда ҳаво кемасида хулқ-атвор қоидаларини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик назарда тутилган. Uzbekistan Airways Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 117-моддасига — "Ҳаво кемасида хулқ-атвор қоидаларини бузиш"га ҳавола қилди.

Шу билан бирга, йўловчиларнинг хулқ-атвор қоидаларининг ўзи Ҳаво кодексининг 92-1-моддасида мустаҳкамланган. Йўловчи ҳаво кемаси командири ва экипаж аъзоларининг парвоз, одамлар ва мол-мулк хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ буйруқларини бажаришга мажбур.

Бироқ бортдаги ҳаракатлар учун жавобгарлик фақат битта маъмурий модда билан чекланмайди. Авиакомпанияда тушунтиришларича, содир бўлган воқеанинг хусусияти ва оқибатларига қараб, у маъмурий, қонунда назарда тутилган ҳолларда эса жиноий бўлиши мумкин.

Агар содир бўлган воқеада бошқа ҳуқуқбузарлик ёки жиноят аломатлари кўринса ёхуд ҳаво кемаси ёки одамларга таҳдид юзага келса, якуний ҳуқуқий баҳони муайян ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда ваколатли давлат органлари беради.

Авиакомпания харажатларини қоплашдан ташқари, йўловчи парвозни давом эттириш имкониятидан маҳрум бўлиши мумкин.

Uzbekistan Airports қўшимча қилишича, бундай ҳодисаларнинг оқибатлари нафақат қоидабузарнинг ўзига, балки рейснинг барча йўловчиларига ҳам таъсир қилиши мумкин.

"Кейинги ҳаракатлар кўлами таҳдидни баҳолаш натижаларига боғлиқ. Агар йўловчи Олмаотадаги каби аллақачон самолёт бортида бўлса, нафақат айбдорнинг ўзи, унинг қўл юки ва багажи, балки, қоида тариқасида, барча йўловчилар қўшимча текширувдан ўтказилади. Бутун борт ва бошқа йўловчиларнинг багажи тўлиқ кўздан кечирилади. Яъни, бу рейснинг бутун парвоз вақтига кечикиши демакдир. Йўриқномалар шундай. Шунинг учун бундай "ҳазилли" вазиятда якунда нафақат ҳазилкашнинг ўзи, балки қолган барча йўловчилар ҳам жабр кўради", – дея изоҳ берди Узбекистан Аирпорц.

### Бортдаги сўзларнинг қора рўйхати

Ва кўпчилик шу каби мақолаларни ўқишига сабаб бўладиган асосий савол: қайси сўзлар йўловчига муаммо туғдириши мумкин?

Uzbekistan Airports маълум қилишича, Ўзбекистонда айтилгани учун йўловчи автоматик равишда жазоланадиган сўзларнинг расмий рўйхати йўқ. Шунинг учун "бу сўзни айтди — жазо олди" қабилидаги рўйхатни тузиб бўлмайди: гапнинг маъноси ва муайян ҳолатлар аҳамиятга эга.

Шу билан бирга, халқаро амалиётда муайян тавсиялар учрайди. Масалан, Туркиянинг Pegasus Airlines авиакомпанияси халқаро рейслар йўловчиларига "террорчи", "бомба", "ракета" ва "қурол" сўзларини ишлатмасликни тўғридан-тўғри маслаҳат беради. Авиакомпания буни бундай сўзлар йўловчилар ва экипаж ўртасида ваҳима келтириб чиқариши мумкинлиги билан изоҳлайди ва алоҳида таъкидлайди: нозик иборалар тўплами мамлакатга қараб фарқ қилиши мумкин.

Бундан ташқари, Uzbekistan Airports қайд этишича, аэропорт ходими йўловчи "шунчаки ҳазиллашди" деб мустақил қарор қабул қила олмайди ва бундай гапни эътиборсиз қолдира олмайди. Агар киши бомба, портловчи модда, қурол, тайёрланаётган портлаш, террорчилик хуружи ёки самолётни эгаллаб олиш ҳақида гапирса, ходимлар акси исботланмагунча, потенциал таҳдид реал бўлиши мумкинлигидан келиб чиқиб иш тутишга мажбур.

Бошқача айтганда, муаммони муайян "тақиқланган сўз" эмас, балки муайян вазиятда таҳдид сифатида баҳоланиши мумкин бўлган гап туғдириши мумкин. Шундан кейингина мутахассислар ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари содир бўлган воқеа ҳолатларини баҳолайди ва кейинги ҳаракатлар учун асослар бор-йўқлигини ҳал қилади.

"Шунинг учун йўловчиларга энг яхши маслаҳат жуда оддий: бомбалар, қуроллар, портлашлар ва террорчилик таҳдидлари билан боғлиқ мавзуларда ҳазиллашманг. Рўйхатдан ўтишда ҳам, текширувда ҳам, самолётда ҳам", – дея таъкидлади Узбекистан Аирпорц.