Самолёт деразаларининг ўта мураккаб муҳандислиги
Ишлаб чиқарилиши тобора мураккаблашиб бораётган самолёт деразаларини тайёрлаш технологиясига эга компаниялар жуда камчиликни ташкил этади.
**Самолёт ойналарини ишлаб чиқаришнинг ўта мураккаб муҳандислиги**
Лос-Анжелес жанубида саноат фавқулодда вазияти юзага келди.
Май ойи охирида 7000 галлондан (тахминан 26 500 литр) ортиқ заҳарли модда сақланадиган кимёвий резервуар тез қизий бошлади. Резервуар авиация деталлари, жумладан, самолёт ойналари етказиб берувчи GKN Aerospace компаниясига тегишли эди.
Ялтироқ металл идиш ичидаги ҳарорат кўтарилар экан, ишчилар жиддий муаммо юзага келганини тушунишди. Резервуар портлаб кетиши ва атрофдаги маҳаллаларга пластик ишлаб чиқаришда қўлланиладиган, тери ва ўпкани зарарлаши мумкин бўлган метилметакрилат (ММА) бирикмасини сочиб юбориши мумкин эди.
Резервуар ичидаги ҳарорат 100°F (38°C) га етди — ва эҳтимол ундан ҳам юқорироқ бўлган, чунки 100°F ичкаридаги ҳарорат ўлчагич кўрсата оладиган энг юқори даража эди.
50 000 дан ортиқ Гарден Гроув аҳолиси эвакуация қилинди ва ўт ўчириш гуруҳлари ҳароратни пасайтириш учун резервуарга сув сепа бошлади. Маҳаллий ўт ўчириш хизмати бошлиғининг сўзларига кўра, бир босқичда идиш «ҳақиқатан ҳам шишиб кетган».
Хайриятки, портлаш юз бермади. Бир неча ой ўтгач, август ойида GKN ва маҳаллий расмийлар ҳодиса пайтида эвакуация қилинган аҳолига товон тўлаш учун 100 миллион долларлик (£74 миллион) дастурни эълон қилишди. Аммо ушбу ҳудудда тўхтатиб қўйилган самолёт ойналари ишлаб чиқариш ҳали ҳам тўлиқ тиклангани йўқ.
Бу узилиш самолётсозлик соҳасида кичик тўлқинланишни келтириб чиқарди, чунки GKN бутун дунё бўйлаб самолётлар учун юқори муҳандислик ва хавфсизлик жиҳатидан ўта муҳим бўлган ойналарни ишлаб чиқарадиган ҳайратланарли даражада кам сонли компаниялардан биридир.
Унинг Буюк Британиядаги бош компанияси Melrose Industries компаниясининг оммавий баёнотларига кўра, GKN’нинг Гарден Гроувдаги заводида ишлаб чиқариш ҳали ҳам одатий қувватнинг тахминан 50 фоизи билан чекланган. Мақсад — 28 сентябргача ишлаб чиқаришни тўлиқ тиклаш. GKN BBC’га интервью беришни рад этди.
«Улар ўта муҳим ойналарни етказиб берувчи саноқли — ҳақиқатан ҳам бармоқ билан санарли — компаниялардан биридир», дейди авиация соҳаси таҳлилчиси Мариса Гарсия. «Авиацияда таъминот занжирининг заиф нуқталаридан бири шундаки, сизда бирор ишни бажаришга қодир жуда кам сонли компаниялар бор ва бирор нарса нотўғри кетса, бу бутун тизимни издан чиқаради».
Boeing компанияси BBC’га «ҳар қандай потенциал таъсирни юмшатиш чораларини кўраётганини» маълум қилиб, ишлаб чиқаришдаги тақчилликни «бутун соҳага тегишли» муаммо деб атади.
«Биз етказиб берувчимизни қўллаб-қувватлаяпмиз», дея қўшимча қилди компания вакили. Airbus вакиласи эса: «Биз вазиятни диққат билан кузатиб боряпмиз ва нормал ҳолатга қайтиш борасида ижобий силжишларни кўряпмиз», деди.
Бу авиакомпаниялар «янги самолётларни етарлича тез ололмаётган» бир пайтда юз бермоқда, дейди AeroDynamic Advisory консалтинг компаниясидан Майк Стенгел. «Улар самолётлардан узоқроқ муддат фойдаланишга мажбур бўлишмоқда».
Самолёт ойналарини фақат бир нечта компания ишлаб чиқарса-да, янги рақобатчиларнинг бозорга кириши қийин, чунки бу соҳа жуда қаттиқ тартибга солинади, дея қўшимча қилади Стенгел. «Янги етказиб берувчига ўтиш учун вақт керак бўлиши мумкин».
Бу самолёт ишлаб чиқарувчилар ва улар турли деталлар бўйича қарам бўлган компаниялар ўртасида «мувозанат сақлаш ўйини»ни юзага келтиради, дейди Стенгел.
Самолёт ойнасини ишлаб чиқариш жараёни қандай кечишини билиш учун мен Франциянинг Saint-Gobain Aerospace компанияси бош менежери Жан-Эрик Вермонт билан суҳбатлашдим.
«Биз асосан тижорат самолётлари, минтақавий самолётлар ва вертолётларга эътибор қаратамиз», дейди у. Бироқ, Вермонт ўз компанияси самолёт ойналари — ёки соҳада айтилишича, «шаффоф деталлар» бозорининг қанча улушига эгалик қилишини айтишни рад этди.
Йўловчилар ўриндиқлари ёнидаги овалсимон кабина ойналари одатда пластик асосидаги материаллардан тайёрланади, дейди Вермонт. «Сиз акрил варағидан бошлайсиз», деб тушунтиради у. «Кейин уни керакли ўлчамда кесиб, шакл берасиз».
Saint-Gobain вакили BBC’га компания GKN каби ММА моддасини сақламаслиги ёки қайта ишламаслигини, балки тайёр полимерланган ММА ёки акрил варақларини сотиб олишини тасдиқлади.
Самолёт ишлаб чиқарувчилар тобора каттароқ кабина ойналарига буюртма беришмоқда, дейди Вермонт, токи йўловчилар ташқарини кенгроқ кузата олсинлар. Бу ўзига хос жозибадор хусусиятдир, аммо бу каттароқ ойналарнинг кичикроқлари каби чидамли эканлигини аниқлаш учун қўшимча синовларни талаб қилади.
Saint-Gobain ўз ойналарини самолёт юқори баландликда учганда одатда дуч келадиганидан бир неча баробар кўпроқ босимга дучор қилиш орқали синовдан ўтказади.
Ушбу акрил кабина ойналари одатда икки қатламдан иборат бўлади ва Saint-Gobain ушбу қатламлардан бири шикастланган тақдирда ҳам ойна бутун қолишини текшириш учун синовлар ўтказади.
Учувчилар кабинаси (кокпит) ойналари эса, Вермонтнинг сўзларига кўра, «бутунлай бошқача».
Улар одатда калий қўшиш орқали кимёвий жиҳатдан мустаҳкамланган шишадан тайёрланади. Бу кичикроқ натрий ионларини каттароқ калий ионлари билан алмаштиришни англатади, бу шишанинг молекуляр тузилишини тўлдиришга ёрдам беради ва ишлаб чиқариш жараёнида совиши билан уни ўта мустаҳкам, зич шаклланган материалга айлантиради.
Баъзи энг янги самолётларнинг учувчилар кабинаси ойналари эгилган шаклга эга бўлиб, бу самолётнинг аэродинамикасини яхшилашга ва ёқилғи тежамкорлигини оширишга ёрдам беради. Аммо эгилган кокпит ойналарини ишлаб чиқариш қийин — ҳатто энг кичик бузилиш ёки нуқсон ҳам учувчига яққол кўриниб туради.
Тайёр маҳсулотда бундай нуқсонлар қолмаслигини таъминлаш учун сифат назорати текширувларидан фойдаланилади.
Барча самолёт ойналари зарбаларга бардош бериши керак, аммо самолётнинг олд қисмидаги кокпит ойналари айниқса қушлар билан тўқнашув хавфига дучор бўлади, дейди Вермонт: «Муаммо қушнинг тезлигида эмас, муаммо самолётнинг тезлигида».
Saint-Gobain ўз ойналарини ушбу хавфга қарши баҳолаш учун рақамли симуляциялар ва «катта қуш зарбасини ифодаловчи жисмоний синовлар»дан фойдаланади.
«Одатда, агар сиз дўл бўронидан ўтсангиз ёки етарлича катта қушга урилсангиз, ташқи қатлам ёрилади», дейди Вермонт. «Кокпит ойнаси айнан шунинг учун лойиҳаланган».
Гарчи ҳавода фавқулодда вазият эълон қилинган бўлса-да, самолёт хавфсиз қўнди. «Бундай ҳолатлар бўлиши мумкин», дейди Вермонт, гарчи у Saint-Gobain ойналари яқин орада бундай ҳодисаларда иштирок этмаганини қўшимча қилса-да.
«Сиз икки хил муҳит билан тўқнашадиган юза билан ишлаяпсиз», дейди Стенгел. «Шунинг учун ҳам булар юқори муҳандислик талаб қиладиган маҳсулотлардир».