Ўз-ўзидан учадиган самолётлар осмонни ўзгартирадими?
Автоном экинларга пуркаш самолётлари учувчисиз парвоз қилишда етакчилик қилмоқда.

## О'з-о'зидан учадиган самолётлар ҳаво қатновида инқилоб қиладими?
**Пйка автоном экин чангютгичлари ҳозирда АҚШ ва Бразилияда ишламоқда.**
Калифорниянинг Сан-Хоакин водийсида кичик, учувчисиз экин пуркагич самолёти беда даласида ерга жуда яқин учиб кетаётгани кузатилмоқда. Бу паст баландликдаги операция учувчи ё'қлиги сабабли одамлар учун минимал хавф туг'диради.
"Биз аслида инсон учувчисидан ҳам пастроққа туша оламиз", дейди Русс Маротзке самолёт экинни ко'здан кечираётганда. Унинг тушунтиришича, пастроқ баландликда учиш пуркагичнинг ҳаракатини камайтиради, натижада ан'анавий бошқариладиган экин чангини тозалаш усулларига қараганда камроқ кимёвий моддалар талаб қилинади.
Ушбу учувчисиз самолёт Маротзке парвоз синов муҳандиси бо'либ ишлайдиган Пйка маҳсулотидир. Сан-Франсиско ко'рфазига қараган Иккинчи Жаҳон уруши ангарида жойлашган стартап экин пуркаш ёки юкларни етказиб бериш учун мо'лжалланган кокпициз о'з-о'зидан учадиган самолётлар ишлаб чиқаришга ихтисослашган.
Пйка автоном қанотли самолётларни тижорат хизматига жорий этиш устида фаол иш олиб бораётган бир нечта компаниялардан биридир. Ко'пинча шаҳар ҳаво таксилари деб аталадиган электр вертикал учиш ва қо'ниш (эВТОЛ) самолётлари автоном авиация соҳасида катта э'тиборни жалб қилган бо'лса-да, о'з-о'зидан учадиган самолётларни жойлаштириш бо'йича камроқ э'лон қилинган ҳаракатлар ҳам амалга оширилмоқда. Дастлаб, бу самолётлар экинларни пуркаш ва юкларни етказиб бериш каби вазифалар учун мо'лжалланган бо'либ, ко'плаб ишлаб чиқарувчилар охир-оқибат ё'ловчилар ташишга кенгайишни умид қилмоқдалар.
"То'лиқ миқёсли, ҳамма жойда ё'ловчилар ташиш операцияси муқаддас қадамдир", дейди Пйка асосчиларидан бири ва бош директори Майкл Норсия. У АҚШнинг шарқий ва г'арбий қирг'оқлари бо'йлаб одамларни ташийдиган микроавтобус ҳажмидаги ё'ловчиларни ташишга қодир бо'лган Пйка самолётларининг катта флотини тасаввур қилади. Норсия "эВТОЛ саноатидан олдин бу нуқтага етиб бориш учун яхши имконият бор" деб ҳисоблайди.
" Компания заводидан тахминан 80 км (50 мил) шарқда жойлашган ва нотекис тупроқли ё'л орқали кириш мумкин бо'лган Пйка экин пуркагич синов майдончаларидан бирида Маротзке ва унинг ҳамкасби ҳозирда намойиш самолётида дастурий та'минот янгиланишини синовдан о'тказмоқдалар.
Бразилияда аллақачон о'нга яқин Пйка самолётлари жойлаштирилган бо'либ, улар пахта ва соя каби экинларни пуркаш учун ишлатилади, бу вазифани илгари инсон учувчилари бажарган. Ушбу то'лиқ электр экин пуркагич самолётларининг бурун қисмида тахминан 35 дақиқа парвоз вақтини та'минлайдиган батарея ва 300 литргача пуркагични сиг'дира оладиган марказий бак мавжуд. Ба'зан катта дронлар деб аталса-да, 11,5 метр қанотлари бо'лган Пйка самолётлари буни камситиш каби ко'рсатади.
Дала ёнидаги юк контейнери ичида муҳандислар самолёт пуркайдиган жойни белгилаш учун компютердан фойдаланадилар. Кейин дастурий та'минот яқин атрофдаги электр узатиш линиялари каби олдиндан хариталанган то'сиқларни о'з ичига олган парвоз ё'налишини яратади. Самолётнинг дала ёнидаги учиш-қо'ниш ё'лагидан учиши муаммосиз амалга оширилади. Тахминан 15 дақиқадан со'нг, паст даражадаги пуркашни аниқлагандан со'нг (ҳозирги намойиш учун сув), самолёт қо'лда то'лдириш ва намойиш батареясини алмаштириш учун автоном равишда қо'нади. Кейин у яна учиб кетади ва пуркашни то'хтаган жойидан давом эттиради.
**Пйка дронларидаги батареялар ярим соат ишлайди.**
Автоном парвоз автопилотдан сезиларли даражада фарқ қилади. Автопилот автомобилдаги круиз назорати ва ё'лакни сақлаш хусусиятларига о'хшаш ёрдам тизими сифатида ишлайди. Бироқ, автоном тизимлар сенсор ма'лумотларини қайта ишлаш ва самолётни бошқариш учун алгоритмлардан фойдаланган ҳолда, минимал ёки умуман инсон аралашувисиз бутун парвозни, жумладан, учиш ва қо'нишни бошқаришга қаратилган.
Одатда янада тузилган ва олдиндан айтиб бо'ладиган муҳитда ишлашига қарамай, о'з-о'зидан учадиган самолётлар о'з-о'зидан бошқариладиган автомобилларга қараганда секинроқ пайдо бо'лди. Стенфорд университетининг хавфсиз авиация автономияси бо'йича мутахассиси Мйкел Кочендерфер буни қисман йирик технологик компанияларнинг автомобилларга "икки баравар ко'пайиши" ва технологияга катта маблаг' сарфлаши билан бог'лайди. Бундан ташқари, самолётлар автомобилларга қараганда анча қаттиқроқ хавфсизлик стандартларига бо'йсунади, бу эса жойлаштириш учун анча юқори чегарани белгилайди. "Ҳаво ҳалокатларининг оқибатлари жуда жиддий бо'лиши мумкин", деб та'кидлайди Кочендерфер.
Ҳарбий қизиқиш технологиянинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи бо'либ келган. Ко'пгина компаниялар о'з тизимларини намойиш этиш ва синовдан о'тказиш учун мудофаа шартномаларига эга бо'либ, ко'пинча фуқаролик секторига қараганда камроқ тартибга солиш то'сиқларига дуч келишади ва ба'зилари аллақачон ҳарбий мижозларга хизмат ко'рсатмоқда. АҚШда о'тган йили рухсат олган Пйка'нинг экин пуркагичи ҳозирда тижорат фуқаролик мақсадларида фойдаланиш учун тасдиқланган энг катта автоном қанотли самолёт ҳисобланади. Бироқ, операциялар тор доирадаги қишлоқ хо'жалиги шароитлари билан чекланган ва ер усти оператори ва визуал кузатувчини талаб қилади. Шунга о'хшаш тасдиқ аввалроқ Бразилияда олинган эди, бу ерда қоидалар ко'проқ рухсат берувчи ҳисобланади.
Пйка 2030-йилга келиб ишлаб чиқаришни ҳозирги йилига тахминан йигирма самолётдан 1000 тагача оширишни режалаштирмоқда. Ҳар бир самолёт 550 000 долларга сотилади, мижозлар эса уларнинг ишлаши бо'йича тренингдан о'тмоқдалар.
**Виндрасерс автоном юк ташиш хизматини ишга туширишни мақсад қилган.**
Буюк Британия ҳали бундай узоқ муддатли операцияларни тасдиқламаган, гарчи Британиянинг Виндрасерс фирмаси Шетланд ва Оркнейда автоном юк ташиш хизматини ишга тушириш учун рухсат со'рамоқда. Уларнинг чекка ҳудудларга юк ташиш учун мо'лжалланган самолётлари Украинада ҳам миссияларни амалга оширмоқда. "Бу, албатта, Буюк Британияда ва эҳтимол, бошқа жойда дрон ёрдамида амалга ошириладиган биринчи ог'ир юк ташувчи ҳаво юк хизмати бо'лади", дейди Виндрасерс асосчиси ва раиси Стивен Райт.
Тарафдорларнинг та'кидлашича, автоном самолётлар учувчилар етишмовчилигини камайтиришга, экинларга пуркаш каби хавфли ишлардан шахсларни четлаштиришга, самарадорликни оширишга (масалан, самолётларга ко'проқ юк ташиш имконини бериш орқали) ва агар битта оператор бир нечта самолётларни назорат қила олса, харажатларни камайтиришга ёрдам беради. Улар, шунингдек, автоматлаштириш парвозлар хавфсизлигини яхшилаши мумкин, деб та'кидлайдилар ва ко'проқ автоматлаштирилган тизимлар жорий этилиши билан аварияларнинг тарихий пасайишини та'кидлайдилар.
Бироқ, учувчилар гуруҳлари эҳтиёткор бо'либ қолмоқда. АҚШ ҳаво ё'ллари учувчилари ассоциацияси (АЛПА) учувчиларни ишдан бо'шатишни "хавфсизлик билан жиддий қимор ва жуда узоққа қадам" деб та'рифлайди. Ҳосилни чанглатувчи учувчиларни ифодаловчи АҚШ Миллий қишлоқ хо'жалиги авиацияси ассоциацияси учувчилар учун кичик экипажсиз самолётларни аниқлаш қийин бо'лиши мумкинлигини та'кидлайди. Улар шунингдек, бошқариладиган самолётлар анча катта майдонни тезроқ пуркаши мумкинлигини қо'шимча қилишади.
**Релиабле Роботисс самолётларни автоном технология билан модернизация қилмоқда.**
Пйка ва Виндрасерс самолётларни нолдан бошлаб қураётган бир пайтда, бу автономияни бошиданоқ интеграция қилиш ва самолётни муайян ишларга мослаштириш имконини беришини та'кидлаётган бир пайтда, бошқа компаниялар мавжуд каттароқ самолётларни модернизация қилмоқда.
Боеинг инвестиция бо'лими томонидан қо'ллаб-қувватланадиган АҚШда жойлашган Релиабле Роботисс компанияси ҳозирда о'з тизимини юзлаб километрларга тахминан 1360 кг фойдали юкни ташишга қодир бо'лган битта учувчили юк самолёти Сессна 208Б Гранд Сараван самолётида синовдан о'тказмоқда. Унинг асосчиларидан бири ва бош директори Роберт Роузнинг тушунтиришича, сертификатланган самолётларни модернизация қилиш компанияга янги самолёт учун рухсат олишни талаб қилиш о'рнига, фақат автоном тизимнинг хавфсизлигини исботлашга э'тибор қаратиш имконини беради.
АҚШда жойлашган Мерлин Лабс ҳам катта ҳарбий самолётлар орқали ишини босқичма-босқич кенгайтирди ва энди о'з тизимини икки учувчили Лоскҳеед Мартин С-130Ж ҳарбий транспорт самолётига қо'лламоқда, кейинги навбатда тижорат ко'п экипажли юк самолётлари мавжуд. "Бу турли самолётлар о'ртасида о'тишга қодир бо'лган умумий автоном мия", деб тушунтиради Мерлин асосчиси ва бош директори Метт Жорж.
Бу компаниялар шунингдек, сун'ий интеллектга турли ёндашувларни қо'ллайдилар. Релиабле сун'ий интеллектдан бутунлай қочиб, бу сертификатлашни мураккаблаштиради, деб та'кидламоқда. Мерлин эса, аксинча, анча сун'ий интеллектга асосланган стратегияни қо'лламоқда.
Бу тафовут уларнинг "аниқлаш ва олдини олиш" тизимларида яққол ко'риниб турибди. Автоном парвоздаги энг катта қийинчиликлардан бири учувчининг бошқа самолётлар ва то'сиқларни аниқлаш ва хавфсиз равишда бошқариш қобилиятини такрорлашдир, бунда хато қилиш учун деярли ҳеч қандай чегара ё'қ. Ҳозирда мукаммал ечим мавжуд бо'лмаганлиги сабабли, компаниялар қо'шимча захира та'минотини та'минлаш учун турли хил сенсор тизимларини жорий қилмоқдалар ва стандартларини нусхаламоқдалар.
Релиабле саккиз километрдан узоқроқ масофада бошқа самолётларни аниқлаш учун самолётнинг жавобини аниқлаш учун белгиланган қоидаларга амал қиладиган дастурий та'минотдан фойдаланган ҳолда олдинга ё'налтирилган ҳаво-ҳаво радарини қо'шди. Роузнинг та'кидлашича, бу "учувчининг ко'з қорачиг'идан яхшироқ". Шу билан бирга, Мерлин обьектларни аниқлаш ва таснифлаш учун сун'ий интеллектга асосланган камералардан фойдаланади. Пйка бошиданоқ дарахтлар, транспорт воситалари, катта қушлар ва рельефни аниқлаш учун лидардан фойдаланган. Бироқ, қисқа масофага учиши туфайли компания сун'ий интеллектга асосланган камераларни ҳам интеграция қилишни режалаштирмоқда, бу эса бортдаги сун'ий интеллектдан биринчи марта муҳим фойдаланишни англатади. "Ко'п нарсалар учун сун'ий интеллектдан фойдаланишнинг ҳожати ё'қ... лекин масофадаги олти пиксел бошқа бирон бир дог'га нисбатан самолёт эканлигини аниқлаш учун бу мукаммал ҳудуд", дейди Норсиа.
Сун'ий интеллект дилеммаси ҳаво ҳаракатини бошқариш билан алоқага ҳам тааллуқлидир. Умумий ҳаво майдонида самолётлар одатда ҳаво ҳаракатини бошқаришдан радио ко'рсатмаларини қабул қила олиши, шарҳлай олиши ва уларга жавоб бера олиши керак. Релиабле ечими алоқани бошқариш ва хавфсизликка оид муҳим қарорларни қабул қилиш учун дастлаб то'лиқ о'қитилган ердаги масофавий учувчини о'з ичига олади. Мерлин ко'рсатмаларни шарҳлаш ва автоном жавоб бериш учун минглаб соатлик ёзиб олинган алмашинувлар бо'йича о'қитилган генератив сун'ий интеллектдан фойдаланишни режалаштирмоқда. "Бизнинг муаммомиз қийинроқ... лекин биз масофавий учишдан ташқарига чиқмоқчимиз", дейди Жорж. Мерлин учувчилар сонини босқичма-босқич, иккитадан биттага ва охир-оқибат умуман камайтирмоқчи. Норсианинг та'кидлашича, Пйка умумий ҳаво майдонида ишлашнинг энг мақбул усулини аниқлашда бошқаларнинг "ё'лини ёқиб юборишига" рози.
Шу билан бирга, то'лиқ автоном ё'ловчи парвозлари ҳали ҳам мавжуд бо'лмаса ҳам, ко'пчилик кашшоф технология аста-секин тижорат авиациясига интеграциялашишини ва учувчи бошқарадиган парвозлар хавфсизлигини оширишини тахмин қилмоқда. АҚШ учувчилар уюшмаси АЛПА та'кидлаганидек, бу ёқимли воқеа бо'лади.

