Розенберг: Россиядаги сайловлар кутилмаган совғалардан холи бўлади, аммо Кремль учун улар муҳим аҳамиятга эга
Бу овоз бериш натижаларига ҳеч қандай шубҳа йўқ, бироқ Кремл учун улар барибир муҳим палладир.
Розенберг: Россиядаги сайловлар камдан-кам кутилмаган ҳодисалар келтириб чиқаради, аммо Кремль учун улар муҳим аҳамиятга эга
Россиянинг ҳокимият тизими кўпинча «бошқариладиган демократия» деб таърифланади — бунда бошқарувни Кремль амалга оширади. Бу президентга улкан ваколатлар беради ва сиёсий ларзалар учун жуда кам жой қолдиради.
Шу дам олиш кунлари бўлиб ўтадиган овоз бериш натижасида яна бир бор ҳокимият партияси — «Единая Россия» устунлик қиладиган парламент ва Владимир Путинга ўта содиқ депутатлар палатаси шаклланиши кутилмоқда. Танқидчиларнинг таъкидлашича, сайловлар эркин ҳам, адолатли ҳам эмас.
Аммо Кремль танқидчиларнинг фикридан хавотирда эмас.
«Бизнинг ўз сиёсий тизимимиз, ўз сиёсий жараёнимиз бор», — деди яқинда Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков.
Демак, Кремль учун ҳеч қандай кутилмаган бурилишлар йўқ. Кутилмаган ҳодисалар йўқ. Сюжет йўқми?
Асло ундай эмас.
Кремль учун парламентнинг қуйи палатаси — Давлат думасига 450 нафар deputat сайланиши муҳим аҳамиятга эга. Бу Россияда Украинага кенг кўламли бостириб кириш бошланганидан бери ўтказилаётган илк парламент сайловидир.
Кремль ундан россияликларнинг аксарияти президент ва урушни қўллаб-қувватлашини исботлаш, шунингдек, Украинадан қайтган аскарларнинг сиёсий карьерасини ривожлантириш учун фойдаланади: расмийларнинг айтишича, сайловларда икки юзга яқин уруш фахрийси ўз номзодини кўрсатмоқда.
Бу сайловдан баъзи ҳарбий фахрийларнинг сиёсий карьерасини илгари суриш учун фойдаланилмоқда
Кампаниянинг ўзи уруш бошланганидан тўрт ярим йил ўтиб Россия жамиятининг ҳолатини кўриш имконини берди.
Мен кутилмаган ҳодисалар бўлмайди дегандим. Аммо баъзи кутилмаган ҳолатлар юз берди.
«Хайрли кеч ва Давлат думасининг 158-сайлов округи бўйича номзодларнинг бугунги сайловолди чиқишларига хуш келибсиз», — деди давлат телеканали бошловчиси.
Шундан сўнг студия режиссёри олтита бўш минбарни кўрсатувчи умумий планга ўтди.
«Номзодлар келишмади, — деб тан олди бошловчи. — Шунинг учун, мен сизлар билан хайрлашаман».
Сиёсатчилар иштирок этган бошқа бир телекўрсатувда эса қўшиқ айтувчи номзодлардан бири ўз дастурини шундай тақдим этди:
«Коммунистик партия, олға борамиз!
Биз халқ биланмиз, буни биласиз!»
Бу экзитполдан кўра кўпроқ «X Factor» шоусига ўхшарди.
Шундай бўлса-да, мусиқий манифест ғалати тарзда мос тушади. Аввалги Думада ҳамма бир овоздан гапираётгандек туюларди. Июль ойидаги якуний парламент йиғилишида депутатлар ўринларидан туриб, палата спикери қайта-қайта ҳайқирганида қарсак чалишди:
«Россия, Путин, Ғалаба! Россия, Путин, Ғалаба!»
Бу парламентдаги барча депутатлар Президент Путин ва урушни қўллаб-қувватлаши кераклиги ҳақидаги сигнал эди.
«Думадаги барча партиялар, истисносиз ҳар бири, махсус ҳарбий операцияни қўллаб-қувватлашга қаратилган 170 та қонун учун овоз берди», — деди Коммунистик партия етакчиси Геннадий Зюганов мен билан суҳбатда ўтган парламент билан фахрланиб.
«Бу маънода Думада 100 фоизлик бирдамлик бор».
Мен Зюганов билан Москва вилоятидаги нон ва қандолат маҳсулотлари заводида сайловолди ташвиқоти пайтида учрашдим. Конвейер тасмаси бўйлаб тез ҳаракатланаётган бир хил кўринишдаги нон қаторларини кузатиш менга Россия парламентини эслатди. Бу Думадаги ҳар бир партия бир хил дегани эмас: баъзилари кўпроқ миллатчи, бошқалари — Зюганов партияси каби — кўпроқ сўл қанот вакилларидир.
Аммо Кремлнинг қонунчилик кун тартибини қўллаб-қувватлаш ва «махсус ҳарбий операция»ни ёқлаш масаласига келганда, улар бир хил овоз беришади. Бундай «тизимли» партиялар Россиянинг Кремль атрофида марказлашган сиёсий машинасининг муҳим қисмларидир.
Урушни қўллаб-қувватламайдиган партия ҳақида нима дейиш мумкин?
Шундай партиялардан бири — «Яблоко» Украинада ўт очишни тўхтатишга чақирмоқда. Июль ойида бу Россияда сайлов учун рўйхатдан ўтган ягона урушга қарши партия эди. Бироқ, ўн икки кун ўтгач, Олий суд уни сайлов бюллетенидан чиқариб ташлади. Бу Кремлнинг урушга қарши шиорлар россиялик сайловчилар орасида акс-садо бериши мумкинлигидан хавотирланаётгани белгиси сифатида кенг талқин қилинди.
«Яблоко» партиявий рўйхатдан чиқариб ташланганидан кейин ҳам, унинг баъзи номзодлари якка тартибдаги сайлов округларида курашни давом эттирмоқда. Аммо сўнгги ҳафталарда «Яблоко» номзодларининг тобора кўпроқ қисми полиция томонидан ҳибсга олинди, турли ҳуқуқбузарликларда айбланиб, сайловдан четлаштирилди.
«Полиция сиёсий буюртмани бажармоқда. Бу сир эмас», — деди менга «Яблоко» номзоди Григорий Гришин.
«Шу йўл билан расмийлар сайловлар ўтиши керак бўлган чегараларни белгилаб олмоқда.
Украина билан бўлган ушбу можарода қон тўкилишини тўхтатиш талаби жуда оммабоп эканлиги яхши маълум. Менинг фикримча, ҳозирда Россиядаги аксарият одамлар тинчликни хоҳлайди ва «Яблоко» одамларга буни ифода этишга ёрдам бераётган эди. Шунинг учун у партия рўйхатидан чиқарилди ва алоҳида номзодлар тўсиқларга учрамоқда».
Ҳозирча Григорий ҳали ҳам номзод. Аммо яқинда унинг хонадонига полиция келди.
«Фуқаролик кийимидаги уч нафар полициячи мендан бўлимга боришни сўради ва мен уларга ҳамроҳлик қилдим. Полиция мени экстремистик рамз деб даъво қилинган нарсани — "Навальный" сўзини жойлаштирганликда ва шу орқали ўзимнинг Telegram-каналимда экстремизмни тарғиб қилганликда айблади».
Алексей Навальный Россиянинг энг таниқли мухолифат етакчиси ва Кремль танқидчиси бўлиб, у 2024 йилда қамоқда вафот этган эди. У бир нечта айбловлар, жумладан, экстремизм бўйича айбдор деб топилганди.
Россия расмийлари Дума сайловлари шаффоф ва адолатли эканини таъкидламоқда. Сайлов танқидчилари эса сургунга кетишга мажбур бўлган ёки қамоққа олинган мухолифат сиёсатчиларини кўрсатишмоқда. Ўтган йили Россиядаги мустақил сайловларни кузатиш гуруҳи раҳбарларидан бири беш йилга қамалди. Григорий Мельконьянц «номақбул ташкилот» билан ҳамкорлик қилганликда айбдор деб топилди. Унинг «Голос» сайловларни кузатиш гуруҳи ўз фаолиятини тўхтатди.
Москвадан эллик мил узоқликда жойлашган Дмитров шаҳрида сайлов белгилари деярли сезилмайди.
Шаҳар марказида «Махсус ҳарбий операция қаҳрамонлари» — Украинадаги жангларда ҳалок бўлган маҳаллий аҳоли вакиллари хотирасига бағишланган ёдгорлик ўрнатилган.
Бу ерда уруш одамлар хаёлининг марказида турибди.
«Биз буни ҳис қиляпмиз, — дейди куёви "махсус операция"да аскар бўлган Ольга. — Чунки у ерга жанг қилиш учун кетган одамлар ва у ерда ўғиллари, эрлари, фарзандлари ва набиралари бўлган оилалар бор. Аммо бу сайловлар нима содир бўлишига таъсир қила олмайди».
«Мен урушсиз, тинч мамлакатда яшашни хоҳлардим, — дейди Полина. — Токи олдингга дрон тушиб кетишидан хавотирланмасанг».
Россияликларнинг бошқа ташвишлари ҳам бор. Украинанинг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига дрон ҳужумлари кенг кўламли ёқилғи тақчиллигига сабаб бўлди, иқтисодий босим эса кучаймоқда.
«Мени ташвишга солаётган нарса, — дейди Иван исмли сартарош, — қанча пул топсанг ҳам етмаслигидир. Нархлар иш ҳақидан тезроқ кўтариляпти. Мен ўз ишим туфайли кўп одамлар билан гаплашаман. Уларнинг қанчалик қийналаётганини биламан».
Бу сайлов ниманидир ўзгартиришини кутаётганлар кам.
«Ғарбдаги сайловлар ва Россиядаги сайловлар бутунлай бошқа-бошқа нарсалардир, — деб тушунтиради Гришин. — Ғарбда сайловлар ҳукуматни шакллантириш усули бўлиб, агар сайловчилар қониқмаса, у кейинчалик алмаштирилади.
Россиядаги сайловлар эса ҳеч қачон ҳукумат ўзгаришига олиб келмайди. Энг яхши ҳолатда, улар ҳукуматга таъсир қилиш, сигнал юбориш усулидир. Аммо Россияда ҳокимият ҳеч қачон сайлов туфайли ўзгармаган. Россия шундай тузилган».