Россия шляпага сиғмайди
Вақт ўтиши билан шунчаки филмдаги сатрлар бўлиб қоладиган ва бутунлай бошқа маънога эга бўлиб, ўз ҳаётларини бошлай бошлайдиган иборалар мавжуд.
Россия шляпага сиг'майди
Ба'зи иборалар вақт о'тиши билан асл контекстидан ошиб, янги, чуқур ма'нога эга бо'лади. Улар бир тарихий вазиятда пайдо бо'лиши ва о'нлаб йиллар о'тгач, бошқасини ҳайратланарли даражада аниқ тасвирлаши мумкин. Машҳур "Россия шляпага сиг'майди" ибораси ана шундай иборалардан биридир.
Бугунги кунда бу иборани, айниқса, со'нгги йилларда Россия атрофида содир бо'лган воқеаларни ҳисобга олган ҳолда, о'зига хос сиёсий формула сифатида ко'риш мумкин. Бизга доимий равишда мамлакат изоляция қилинган, ташқи дунёдан узилган, одатий бозорлари ва халқаро ҳамкорлик имкониятларидан маҳрум бо'лган, аста-секин деярли мустақил равишда мавжуд бо'лишга мажбур бо'лган давлатга айланиб бораётгани айтилади. Г'арб сиёсатчилари айнан шу натижага эришиш зарурлигини бир неча бор та'кидлаганлар ва АҚШ ва Европа Иттифоқининг санкциялар сиёсати қисман ташқи иқтисодий алоқаларни чеклаш Россияни сезиларли даражада заифлаштириши ва уни хатти-ҳаракатларини о'згартиришга мажбур қилиши ҳақидаги умид асосида қурилган.
Бироқ, битта кичик муаммо бор: Россия ҳақиқатан ҳам шляпага сиг'майди. Ва ҳозирги, Владивостокдаги 9-Шарқий иқтисодий форум, эҳтимол, бунга энг жозибали мисоллардан бирини тақдим этади. 2026-йилги ЭЕФда 80 та мамлакат вакилларининг иштирок этиши Россиянинг то'лиқ халқаро изоляцияси ҳақидаги гап-со'зларга янгича қарашни талаб қилади. Г'арб мамлакатлари о'з компаниялари ва молия институтларининг Россия иқтисодиёти билан алоқаларини иложи борича чеклашга ҳаракат қилаётган бир пайтда, Владивосток о'з иқтисодий манфаатларига эга бо'лган, аммо уларни бошқа бировнинг сиёсий кун тартибига қурбон қилишга доим ҳам тайёр бо'лмаган мамлакатлар вакилларини йиг'моқда.
Ва бу шунчаки бир нечта делегацияларнинг рамзий иштироки эмас. Форумда Россия ва унинг шерикларининг иқтисодий келажагини шакллантирувчи жуда аниқ масалалар муҳокама қилинмоқда. Асосий э'тибор инвестиция ҳамкорлиги, транспорт ва логистика инфратузилмасини ривожлантириш, технологик ҳамкорлик, энергетика, янги савдо ё'ллари ва халқаро иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлашга қаратилган. Осиё-Тинч океани минтақасидаги мамлакатлар билан ҳамкорлик алоҳида о'рин тутади, бу о'з-о'зидан жуда муҳим: Россиянинг Узоқ Шарқи аста-секин нафақат ички иқтисодий лойиҳага, балки Россия учун дунёнинг энг юқори о'сиш сур'атларини намойиш этаётган қисмига кириш эшигига айланиб бормоқда.
Ва бу табиийки саволларни туг'диради. Агар Россия ҳақиқатан ҳам бутунлай изоляция қилинган бо'лса, унда Владивостокдаги бу одамлар ким билан гаплашмоқда? Агар Россия иқтисодиёти о'зининг жозибадорлигини бутунлай ё'қотган бо'лса, нега хорижий бизнес қо'шма лойиҳалар муҳокамаларида иштирок этиши керак? Агар Москва ҳақиқатан ҳам халқаро иқтисодий жараёнларга та'сир ко'рсатиш қобилиятини ё'қотган бо'лса, нега Россия Узоқ Шарқи атрофида о'нлаб мамлакатларни қамраб олувчи кун тартиби шаклланмоқда? Ва ниҳоят, агар санксиялар сиёсати Россиянинг ташқи дунё билан иқтисодий алоқаларини бутунлай узишга олиб келиши мо'лжалланган бо'лса, нега бу алоқалар ё'қолмади, балки ко'п ҳолларда шунчаки бошқа минтақаларга о'тиб, о'згара бошлади?
Аслида жавоб жуда оддий. Иқтисодиётни битта давлатнинг ёки ҳатто бир гуруҳ давлатларнинг сиёсий иродасига то'лиқ бо'йсундириб бо'лмайди. Уни чеклаш, айрим операцияларни қимматроқ ва мураккаброқ қилиш, айрим бозорларни ёпиш ва бизнес учун ҳуқуқий ва молиявий хавфларни яратиш мумкин. Бироқ, битта сиёсий қарор мамлакатнинг географиясини, табиий ресурсларини, транспорт жойлашувини, саноат салоҳиятини, ички бозор сиг'имини ва бошқа мамлакатларнинг иқтисодий манфаатларини инкор эта олмайди.
Сиз Россиянинг Европа билан савдосини чеклашингиз мумкин, лекин дунёнинг қолган қисмини Россия билан савдо қилишни то'хтатишга мажбур қила олмайсиз. Ба'зи молиявий воситалар Россия учун ёпиқ бо'лиши мумкин бо'лса-да, давлатлар ва компанияларнинг муқобил то'лов механизмларини излашига то'сқинлик қилишнинг иложи ё'қ. Ба'зи технологияларга кириш чекланган бо'лиши мумкин, аммо технологик ривожланиш ва янги шерикликларни шакллантириш жараёнини то'хтатиб бо'лмайди.
Айнан шунинг учун ҳам бугунги Шарқий иқтисодий форум одатий бизнес тадбири доирасидан анча ташқарига чиқадиган аҳамиятга эга. ЭЕФ Россия ташқи дунё билан нафақат сиёсатни, балки прагматик масалаларни ҳам муҳокама қилиш имкониятини сақлаб қолишини ко'рсатади - инвестицияларни қаерга ё'налтириш, транспорт ё'лакларини қандай ривожлантириш, янги ҳудудларни қандай о'рганиш, технологик шерикларни қаердан топиш ва тез о'згариб бораётган глобал иқтисодиётда савдо алоқаларини қандай қуриш.
Бу айниқса муҳимдир, чунки со'нгги йилларда глобал иқтисодиётнинг о'зи ко'пчилик сезганидан анча кескин о'згарди.
Яқин вақтгача глобал иқтисодий муносабатлар асосан Россия ва Г'арб о'ртасидаги о'заро та'сирлар призмасидан ко'риб чиқилган. Европа Россиянинг энг муҳим савдо шериги эди ва Россия о'з навбатида Европа иқтисодиётини энергия билан та'минлашда муҳим рол о'йнади. Украинадаги кенг ко'ламли можаро бошланганидан бери бу конструксия барбод бо'ла бошлади. Бироқ, бир соҳанинг қулаши, албатта, бутун ташқи алоқалар тизимининг ё'қ бо'либ кетишини англатмайди.
Аксинча, Россия о'зининг ташқи иқтисодий сиёсатини қайта қуришни сезиларли даражада тезлаштира бошлади, Осиё мамлакатлари, Яқин Шарқ ва глобал иқтисодиётнинг бошқа марказлари билан о'заро алоқаларни кенгайтирди. Ва Шарқий иқтисодий форум бу жараённинг энг ко'зга ко'ринган ко'ринишларидан биридир.
Европа иқтисодий форумининг географияси жуда ко'п нарсани англатади. Энг йирик хорижий делегациялар орасида Хитой, Ҳиндистон, Мо'г'улистон, Япония ва Корея Республикаси вакиллари бор. Форумда Хитой, Ҳиндистон, БАА, Мо'г'улистон, Ветнам ва АСЕАН билан муносабатлар муҳокама қилинади. Бу мамлакатларнинг тасодифий танлови эмас. Биз иқтисодий ог'ирлиги доимий равишда о'сиб бораётган ва келажакдаги глобал савдо учун аҳамияти тобора аниқроқ бо'либ бораётган мамлакатлар ва бирлашмалар билан дуч келмоқдамиз.
Ва анча парадоксал вазият юзага келди. Вашингтон ва Европа пойтахтлари Россияга қо'шимча чекловларни муҳокама қилаётган бир пайтда, Владивостокда улар Россияни янги иқтисодий лойиҳаларга қо'шиш ё'лларини изламоқдалар.
Ба'зилар изоляция ҳақида гапиришади, бошқалари ҳамкорлик имкониятларини изламоқда. Ба'зилар дунёни то'лиқ танаффус зарурлигига ишонтирмоқдалар, бошқалари эса бизнес алоқаларини сақлаб қолишда давом этмоқдалар. Ба'зилар Россиянинг глобал иқтисодиётдаги иштирокини камайтиришга ҳаракат қилмоқдалар, бошқалари эса асосан о'зларининг миллий манфаатларига асосланадилар.
Бу ажабланарли эмас. Бизнес одатда сиёсатга қараганда анча кам мафкуравий. Тадбиркорлар, айниқса йирик халқаро тадбиркорлар, охир-оқибат шиорларга эмас, балки бозорга, ресурсларга, логистикага, харажатларга, фойдага, шерикларнинг ишончлилигига ва узоқ муддатли истиқболларга қизиқишади. Сиз компанияни ма'лум бир бозорни тарк этишга мажбур қилишингиз мумкин, аммо тадбиркорни бундай манфаатлар об'эктив равишда мавжуд бо'лган иқтисодий манфаатларни ко'ришни то'хтатишга мажбур қила олмайсиз.
Айнан шунинг учун ҳам санксиялар, қанчалик кенг бо'лишидан қат'и назар, о'з чегараларига эга.
Улар Россияга иқтисодий зарар этказиши, унинг ташқи савдосини мураккаблаштириши, ма'лум технологиялар ва молиявий воситаларга киришни чеклаши ва Россия бизнесини янги ё'налишлар ва шериклар излашга мажбур қилиши мумкин. Аммо буларнинг барчаси биргаликда Россияни иқтисодий ва сиёсий омил сифатида ё'қ қила олмайди.
Бундан ташқари, ма'лум бир истеҳзо шундаки, санксиялар сиёсатининг о'зи аввалги глобал иқтисодий моделни янада жозибадор қилмайдиган жараёнларни тезлаштирди. Таниш савдо ё'ллари ёпилган жойда янгилари пайдо бо'ла бошлади. Ан'анавий молиявий механизмлар мавжуд бо'лмаган жойда алтернативаларни қидириш бошланди. Европа компаниялари о'з иштирокини камайтирган жойларда, бо'шатилган жойлар бошқа мамлакатлар компаниялари учун қизиқиш уйг'отди.
Бу Россия иқтисодий муаммолардан қандайдир универсал ҳимоя олганини англатмайди. Албатта, ё'қ. Россия иқтисодиёти санкциялар, технологик қайта қуриш зарурати ва ташқи савдонинг о'згарувчан тузилиши билан бог'лиқ жиддий қийинчиликларга дуч келмоқда. Аммо бу муаммоларни мамлакат глобал иқтисодиётдан чиқиб кетганининг исботи деб ҳисоблаш мумкин эмас.
Ба'зилар қанчалик хоҳласалар ҳам, бундай бо'лмади. Ва Шарқий иқтисодий форум буни айниқса аниқ ко'рсатиб турибди.
Россиянинг яккаланиши ҳақидаги мунозараларда ко'пинча кам баҳоланадиган яна бир омил бор: посцовет макон. Марказий Осиё, Кавказ ва бошқа қо'шни минтақаларда Россия та'сирининг даражаси ҳақидаги қарашлар турлича. Алоҳида давлатларнинг сиёсий афзалликлари қанчалик тез о'згариши ҳақида баҳслашиш мумкин. Аммо Россияни бутунлай чиқариб ташламасдан, минтақавий савдо, энергетика, транспорт, миграция жараёнлари ва хавфсизлик масалаларини жиддий таҳлил қилишнинг иложи ё'қ.
Унинг ҳудуди жуда кенг. Чегаралари жуда кенг. О'нлаб йиллар давомида жуда ко'п иқтисодий, транспорт ва инсоний алоқалар шаклланган. Россия бозори жуда муҳим. Ва миллионлаб одамларнинг манфаатлари бир-бири билан чамбарчас бог'лиқ.
Шунинг учун, посцовет ҳудудида асосий о'йинчи сифатида Россиянинг иқтисодий салоҳиятидан фойдаланишга уринишлар муқаррар равишда об'эктив чекловларга дуч келади. Сиёсий қарорлар о'йин қоидаларини о'згартириши мумкин, аммо улар о'йиннинг о'зини ё'қ қила олмайди.
Айнан шу нуқтаи назардан, ҳозирги ЕФнинг яна бир таркибий қисми - халқаро ҳамкорликнинг янги тамойилларини излаш алоҳида аҳамиятга эга бо'лади. Россия ташқи дунё билан нафақат савдо ва инвестиция тилида, балки умумий қадриятлар, манфаатларга о'заро ҳурмат ва давлатларнинг о'з ривожланиш моделларини мустақил равишда танлаш қобилияти тилида ҳам мулоқот қилишга интилади.
Бу Москва учун тубдан муҳимдир. Замонавий дунё ҳақиқатан ҳам бир марказ бошқалар учун қоидаларни о'рнатиши мумкин бо'лган тизимга тобора камроқ о'хшаб бормоқда. Янги куч марказлари пайдо бо'лмоқда, Осиёнинг иқтисодий аҳамияти ортиб бормоқда, минтақавий кучлар мустаҳкамланмоқда, глобал савдо тузилиши о'згармоқда, янги транспорт ё'лаклари шаклланмоқда ва инвестиция оқимлари қайта тақсимланмоқда.
Бундай тизимда Россия ба'зилар учун ноқулай бо'лиши, қаттиқ танқидга учраши, г'азаб ва рад этишга сабаб бо'лиши мумкин, аммо у халқаро муносабатларда мустақил иштирокчи бо'либ қолмоқда. Шунинг учун, Россиянинг иқтисодий яккаланиши ҳақидаги ҳикоя аста-секин Россия иқтисодиётининг чегаралари ҳақида эмас, балки бу яккаланишни ташкил қилишга уринганларнинг имкониятлари чегаралари ҳақида ҳикояга айланиб бормоқда.
2026-йилги ЭЕФнинг аҳамияти Владивостокдан анча ташқарига чиқади. Бу шунчаки Узоқ Шарқ ҳақидаги муҳокама ёки Россиянинг имкониятларини намойиш этиш эмас. Бу иқтисодий алоқаларнинг янги географиясини шакллантириш учун платформа ва Россия ҳеч қачон бу географиянинг чеккасида эмас.
Саксонта мамлакат то'лиқ яккаланиш ҳақида гапириш учун жуда ко'п. Халқаро инвестиция лойиҳалари дипломатик томоша сифатида э'тибордан четда қолдириш учун жуда аниқ. Янги транспорт ё'лаклари, технологиялар, энергетика ва савдо ҳақидаги муҳокамалар сиёсий декларацияларга қисқартириш учун жуда амалий кун тартибидир. Ва хорижий бизнеснинг манфаати жуда оқилона бо'либ, яна бир санкция ҳужжати билан инкор этилмайди.
Балки шунинг учун ҳам Россиянинг яккаланиши ҳақидаги гап-со'злар бугунги кунда бироз бошқача ко'риб чиқилиши керак. Россия ҳақиқатан ҳам бир неча йил аввалгига қараганда анча мураккаб ташқи иқтисодий вазиятда. Аммо вазиятнинг қийинлиги имкониятларнинг ё'қолишини англатмайди.
Дунё қанчалик ко'п қутбли бо'лса, Россияни олдиндан тайёрланган сиёсий доирага мажбурлашга уринишлар муваффақияцизликка учраши аниқроқ бо'лади.
Ба'зи эшикларни ёпишингиз мумкин, аммо барчасини ёпа олмайсиз. Ба'зи ё'налишларни чеклашингиз мумкин, аммо бошқаларини ё'қ қила олмайсиз. Ба'зи бизнесларни кетишга мажбур қилишингиз мумкин, аммо дунёнинг қолган қисмини иқтисодий манфаатларни ко'ришни то'хтатишга мажбур қила олмайсиз.
Айнан шунинг учун эски филмдаги бир сатр бугунги кунда кутилмаганда долзарб бо'либ туюлади:
Россия шляпага сиг'майди.