Роҳингя қочқинлари Малайзияда янги шафқациз адоват тўлқинига дуч келмоқда

Малайзиядаги роҳингя қочқинлари ҳозирда адоватнинг кескин о'сишини бошдан кечирмоқда.

Бу аёллар ва уларнинг фарзандлари Малайзиядаги уйларидан мажбуран чиқариб юборилган роҳингя қочқинлари орасида эди.

Яқинда Малайзиянинг о'ша пайтдаги бош вазири о'з мамлакатини о'нлаб йиллар давомида Мянмадаги зо'равонлик ва камситишдан қочиб келаётган давлациз озчилик бо'лган роҳингя мусулмонларини ҳимоя қилишга чақирган эди.

2017-йилда Нажиб Разак: "Биз уларни нафақат улар бир динда бо'лгани учун, балки [чунки] улар инсон бо'лгани учун, уларнинг ҳаёти қадрлидир", деб айтган эди.

То'ққиз йил о'тгач, роҳингяларга қарши янги шафқациз адоват то'лқини бутун мамлакатни қамраб олмоқда.

Шундай қилиб, "мактабга бориш хавфли нарсага айланди", дейди Малайзиянинг шимолий қисмида олти ёшдан 15 ёшгача бо'лган о'з жамоасидаги болалар учун мактаб ташкил этган роҳингя қочқини Ирҳан. Биз унинг шахсини ҳимоя қилиш учун унинг исмини о'згартирдик.

Роҳингя болалари Малайзия давлат мактабларига киришга рухсат берилмаганлиги сабабли, улар ко'пинча лицензиясиз, жамоатчилик томонидан бошқариладиган "о'қув марказлари"га боришади, улар ҳозир айниқса заиф.

О'тган ой Ирҳаннинг мактабига саккиз нафар форма кийган полиция ходими бостириб кирганида, о'қувчиларнинг суратларини олиб, ба'зиларига уйларига кетишни буюрганида, рейд уюштирилди.

"О'қувчилар шунчаки о'қиш учун келишган. Энди уларнинг оилалари қо'рқишади", дейди у.

Г'арбдаги Селангор шаҳридаги мактаб бир ойга дарсларни то'хтатди ва июл ойи охирида янги ко'рсатмалар билан қайта очилди: о'қувчилар мактабга форма киймасликлари ва дарсдан кейин дарҳол уйга қайтишлари керак, кечикмасдан ёки гуруҳ бо'либ вақт о'тказмасдан.

"Биз о'қувчиларимизни ҳужумлардан ҳимоя қилиш учун сир тутмоқдамиз", дейди роҳингялик о'қитувчи Фаруқ.

Қат'ий чоралар тартибсиз ва ко'пинча жамоатчилик кайфияти туфайли юзага келади. Ноаниқлик ва қо'рқув со'нгги ойларда ба'зи мактабларни ёпишга мажбур қилди. Мамлакатнинг ба'зи ҳудудларида роҳингяликлар йиллар давомида яшаб келган қишлоқларидан ҳам ҳайдаб чиқарилди. Ба'зи маҳаллий аҳоли Малайзия оммавий ахборот воситаларига уларнинг қолишларига рухсат бериш "ижтимоий муаммолар"га олиб келиши мумкинлигини айтишди.

Пенанг яқинидаги балиқчилар қишлог'идан ҳайдаб чиқарилгандан со'нг, 120 га яқин қочқин пойтахт Куала-Лумпурдаги БМТнинг қочқинлар агентлиги ташқарисида бошпана излаб, вақтинча ҳибсга олинди. Уларнинг ярмидан ко'пи болалар эди.

Буларнинг барчаси узоқ вақтдан бери қийналиб келган жамоани яна елкасидан қараб қо'йди.

"Дастлабки йилларда малайзияликлар бизнинг до'стларимиз эди. Улар бизнинг болаларимизга г'амхо'рлик қилишарди. Лекин бу о'згарди", дейди Ирҳан.

"Иложи бо'лса, кетардим, лекин бошқа қаерга боришим мумкин? Биз ҳеч қаерга керак эмасмиз."

Роҳингя болалари Малайзияда оддий мактабларга бора олмайдилар ва бунинг о'рнига Пенангдаги ушбу каби жамоалар ёки ташкилотлар томонидан бошқариладиган марказларга борадилар.

БМТнинг қочқинлар агентлиги ҳисоб-китобларига ко'ра, 126 000 дан ортиқ роҳингялар Малайзияга ко'чиб о'тган, бу эса уни роҳингя қочқинлари учун Бангладешдан кейин иккинчи энг катта мезбон мамлакатга айлантиради. Аммо ба'зи ҳуқуқни ҳимоя қилиш гуруҳлари ҳақиқий сон анча юқори деб ҳисоблашади.

Роҳингя мусулмонларига асосан буддистлар яшайдиган Мянма давлатида фуқаролик берилмайди. Роҳингялар о'з илдизларини асрлар оша ҳозирги Ракхайн штатида олиб юришган бо'лса-да, Мянма ҳукуматлари уларни ноқонуний мигрантлар деб да'во қилишган.

Маҳаллий буддист аҳолиси билан этник зиддиятлар бир неча бор авж олди ва о'н минглаб роҳингяларни ко'чирди. Улар Мянма ичидаги лагерларда қолишди ёки чегарадан қочиб кетишди.

Аммо энг катта ко'чиш 2017-йил август ойида, шафқациз ҳарбий бостиришдан со'нг бошланди. Мянма армияси минглаб одамларни қирг'ин қилди, роҳингя аёлларини зо'рлади ва қишлоқларини ёқиб юборди.

Бу БМТ томонидан "дарсликдаги этник тозалаш" деб аталган нарса эди ва АҚШнинг собиқ президенти Жо Байден ма'мурияти буни геноцид деб топди. Мянма энди Халқаро судда муҳим геноцид иши билан дуч келмоқда, унда аг'дарилган раҳбар ва Нобел тинчлик мукофоти совриндори Аунг Сан Су Чи гувоҳлик берди.

О'ша пайтда Мянма раҳбари сифатида у ҳукуматининг қотилликларга қандай муносабатда бо'лгани, жумладан, содир бо'лаётган воқеаларни юмшатиш ёки зо'равонликнинг жиддийлиги бо'рттирилганлигини та'кидлаш билан кескин танқид қилинди.

2017-йилда бир миллиондан ортиқ роҳингя Бангладешга қочиб кетди. Аммо лагерларнинг гавжумлиги, зо'равонлик ва ёрдамнинг камайиши ко'пчиликни Андаман денгизи орқали Малайзияга хавфли саёҳатларга уринишга ундади ва минглаб одамлар ё'лда ҳалок бо'лди.

Роҳингялар қирг'оқларига тобора ко'проқ келгани сайин, Малайзиянинг кутиб олиши камайиб борди.

Гарчи у ҳеч қачон бошпана изловчиларни расман тан олмаган бо'лса-да - бу қочқинларнинг уй-жой, иш ва та'лим олиш ҳуқуқига эга эмаслигини англатади - ко'плаб роҳингялар ҳали ҳам мусулмонлар ко'пчилиги бо'лган Малайзияни хавфсизлик ва иқтисодий имконият жойи сифатида ко'ришади.

Ёки ҳеч бо'лмаганда, Малайзия раҳбарлари о'з халқини ва мусулмон давлатларини жамиятни ҳимоя қилишга чақирганларида, бу узоқ вақтдан бери шундай бо'либ келган.

2017-йилдаги шафқациз қатаг'онлар бир миллиондан ортиқ роҳингяларни, кейинги йили Малайзиянинг шимолий қисмига келган бу одамлар сингари, қочишга мажбур қилди.

Малайзиянинг собиқ бош вазири Нажиб Разак 2016-йилда Куала-Лумпур стадионида қочқинларга "Роҳингяни қутқаринг" ёзувли шарфлар билан мурожаат қилди.

Пандемия пайтида роҳингялар вирусни тарқатишда ва маҳаллий аҳоли билан иш о'ринлари учун рақобатлашишда айбланган. Уларнинг депортациясини талаб қилувчи петициялар ижтимоий тармоқларни қамраб олди ва расмийлар бир неча ҳафта давомида денгизда сузиб юрган юзлаб роҳингя бошпана изловчиларини қайтариб юборишди.

Бу йилги шов-шувлар янада кучайди ва яна ижтимоий тармоқлар томонидан авж олди.

Май ойида интернетда қочқинларни Қурбон ҳайити байрамида қурбон қилинган ҳайвонларни то'г'ри ташламаганликда айбловчи постлар пайдо бо'лди ва тезда вирусга айланди.

Бу постлар жамият автоматик фуқароликни талаб қилаётгани, сиёсий ҳокимият излаётгани ва Малайзияни "босиб олишга" уринаётгани ҳақидаги асоссиз ва муболаг'а да'воларга айланди.

Ҳукуматни "Роҳингяларни Малайзиядан чиқариб юбориш"га чақирувчи онлайн петиция ҳуқуқни ҳимоя қилиш гуруҳларининг танқидидан со'нг олиб ташланишидан олдин 420 000 дан ортиқ имзо то'плади.

О'тган ой расмийлар Куала-Лумпурдаги БМТнинг қочқинлар агентлиги олдида бошпана излаётган 120 нафар роҳингя қочқинини вақтинча ҳибсга олишди.

Роҳингя фаоли Карим, маҳаллий аҳолининг меҳмондо'стлиги 2003-йилда биринчи марта келганида "о'зини хавфсиз ҳис қилганини" айтади.

"Қочқин сифатида ҳаёт қийин. Шунча йиллар давомида қурилишда қолиб кетиш умидсизликка учратди. Бироқ, мен малайзияликларни жуда до'стона ва меҳрибон деб топдим, бу менга о'зимни хавфсиз ҳис қилишимга ёрдам берди", дейди ҳозирда Пенангда яшовчи 45 ёшли эркак.

"Бироқ, энди ҳаёт тобора қийинлашиб бормоқда. Мен ко'пинча ташқарига чиқишдан қо'рқаман. Ишга кетаётганимда мендан бир неча бор со'рашди: "Нега шаҳримизни бузяпсиз? Нега қайтиб бормайсиз?"

2001-йилда о'смирлик чог'ида Малайзияга бошпана изловчилар орасида келган Ирҳан ҳам худди шундай фикрда.

Иккаласи ҳам аксарият роҳингялар охир-оқибат Мянмага қайтишни хоҳлашларини айтишади, аммо бу вақтда улар қонли фуқаролар уруши гирдобида қолган мамлакатга қайтишади.

Уларнинг ватани бо'лган Ракхайн штати ҳарбий режим ва Аракан армияси о'ртасидаги шиддатли жанглар пайтида ҳалокатли вайронагарчиликка учради. Уйидан ко'чирилган роҳингяликлар учун уйга қайтиш, шунингдек, жанг қилаётган хунта учун курашиш учун мажбуран чақирилиш ёки Аракан армиясининг нишонига айланишни англатиши мумкин.

Малайзия ташқи ишлар вазири яқинда Мянма 5000 қочқинни ватанига қайтаришга тайёрлигини айтди.

БМТ бу ҳафта мустақил фактларни аниқлаш миссиясининг ҳисоботини э'лон қилди, унда Мянмада озчиликларнинг аҳволи қандай қилиб "янги энг паст даражага тушиб кетгани" батафсил баён этилган.

Сешанба куни БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бо'йича Олий комиссари Волкер Туркнинг со'зларига ко'ра, роҳингялар "турли даражаларда ва бутун мамлакат бо'йлаб азоб-уқубат ва шафқацизликдан азият чекмоқда, бу эса юракни эзади".

Ва Малайзия ҳам улар умид қилганидан камроқ бошпана бо'либ қолди.

Ба'зиларнинг айтишича, улар яшаш нархининг ошиб бориши учун осон қурбон сифатида фойдаланилмоқда, душманлик уларга қаратилган, чунки улар бошпана изловчиларнинг энг катта гуруҳини ташкил қилади.

"Мен барча роҳингялар яхши деб айтмаяпман. Ҳар бир жамоада яхши ва ёмон одамлар бор. Хо'ш, нега бир нечта одамларнинг ҳаракатларидан бутун жамоани тақлид қилиш учун фойдаланиш керак?", дейди Фаруқ.

"Мен Мянмадаги геноциддан хавфсизлик топиш умидида қочиб қутулдим. Бунинг о'рнига, бугунги кунда ко'плаб роҳингялар шунчаки о'зимиз бо'лишдан қо'рқиб яшашда давом этмоқдалар", деб қо'шимча қилади у.

Ко'пгина роҳингяликлар Малайзияда муносабатлар о'згариши билан душманликка дуч келаётганини та'рифлайдилар.

Бош вазир Анвар Иброҳимнинг айтишича, Мянма икки мамлакат о'ртасидаги "яхши муносабатлар" туфайли Малайзиядан 5000 роҳингя қочқинини қайтариб олишга рози бо'лган.

Анвар қо'шимча қилдики, у роҳингяларни малайзияликларнинг ҳаётини бузмаслик ҳақида огоҳлантирган. "Бу бизнинг мамлакатимиз. Малайзия бизнинг мамлакатимиз. Бошқа ҳеч ким аралашмасин", деди у.

Бу, эҳтимол, Роҳингяга қарши асосий риторика қанчалик ривожланганининг белгисидир.

Масалан, Бош вазир о'ринбосари Аҳмад Зоҳид Ҳамидийнинг қизи Нурулҳидаяҳ Зоҳид жамоани "о'рмондаги маймунлар" билан таққослади.

"Диний ва гуманитар ҳис-туйг'уларни ишлатишнинг о'зи етарли. Яхшиликни ме'ёрида қилинг. О'рмондаги маймунларни овқатлантиришга ё'л қо'йманг, [уйдаги] болалар очликдан о'лмоқда", деб ёзган у Тҳреадсъдаги постида, Роҳингяларнинг суратини о'з ичига олган постда.

Собиқ полиция бошлиг'и о'ринбосари Аёб Хон Мйдин Питчай роҳингялар оқимини шошилинч чоралар ко'ришни талаб қиладиган "саратон" касаллиги деб атади.

ББС Малайзия бош вазири идораси ва ташқи ишлар вазирлигига изоҳ бериш учун мурожаат қилди.

Ба'зиларнинг фикрича, Малайзия 2028-йил февралидан олдин о'тказилиши керак бо'лган умумий сайловларга яқинлашган сари роҳингяларга қарши адоват янада кучаяди.

"[Қочқинлар ва мигрантлар] яна бир бор чуқур ички муаммолардан э'тиборни чалг'итиш учун қулай сиёсий қурбонларга айланмоқда", дейди Фортифй Ригҳц инсон ҳуқуқлари гуруҳи тадқиқотчиси Яп Лай Шенг.

"Йиллар давомида Малайзия ҳукумати мамлакатни халқаро миқёсда инсонпарвар ва раҳмдил мусулмон миллати сифатида ко'рсатишга ҳаракат қилиб келган. Роҳингяларга нисбатан муносабати бу да'вонинг бема'нилигини фош қилади", дейди Малайзияда яшовчи Яп.

Бир неча ой давомида унинг синфхонаси бо'либ хизмат қилган саноат биносида Ирҳан о'згарувчан сиёсат ҳақида эмас, балки о'қувчилари учун кейинги воқеалар ҳақида қайг'уради.

"Қаердан ёрдам олишни ёки бизни мактаб сифатида ро'йхатдан о'тказишни ким амалга ошириши мумкинлигини билмайман", дейди у. "Умид қиламанки, малайзияликлар болалар шунчаки о'рганиш имкониятини хоҳлашларини тушунишади."