Абайга бўлган эҳтирослар

**Абай эҳтирослари**

Республика партияси етакчисининг яқинда Абайнинг шуҳрат қозониши "семиз ота подалари"га қарздор эканлиги ҳақидаги баёноти ва мамлакатда "кунанбайлар" сонини ко'пайтиришга чақируви Қозог'истон оммавий ахборот воситаларида кенг норозилик то'лқинини келтириб чиқарди. Айдарбек Ходжаназаров о'з фикрларини ёмон ифода этган ва ноо'рин мисол танлаган бо'лиши мумкин бо'лса-да, ота-оналарнинг бойлиги ва фарзандларининг интеллектуал ривожланиш имкониятлари о'ртасидаги то'г'ридан-то'г'ри бог'лиқликни инкор этиб бо'лмайди.

**Чеклов доирасидан ташқарида**

Табиат ҳар қандай оиладан, бой ёки камбаг'ал бо'лишидан қат'и назар, ажойиб интеллектуал салоҳиятга эга болаларни совг'а қилиши мумкин. Бироқ, бой ота-оналарга эга бо'лиш бу салоҳиятни билим, компетенция ва кенгайган уфқ орқали ривожлантиришда ажралмас устунлик беради. Бу, албатта, инсоннинг о'з меҳнацеварлиги ва о'зини такомиллаштиришга содиқлиги билан бог'лиқ.

Қозоқ миллий зиёлиларининг биринчи то'лқинининг деярли барча а'золари, жумладан, Абай, Шокан Валихонов, Ибрай Олтинсарин, Шакарим, шунингдек, Мустафо Шокай, Муҳаммаджан Тинишпаев, Алихон Бокейхонов, Ахмет Байтурсинов ва Алаш ҳаракатининг бошқа таниқли намояндалари бадавлат оилаларда о'сган. Фақатгина истисно Султонмаҳмут То'райгиров эди, аммо замонавий тадқиқотчилар унинг болалиги Совет дарсликларида тасвирланганидек қийин бо'лмаганини та'кидлайдилар.

О'ша пайтда фақат бадавлат ота-оналар фарзандларига муносиб та'лим олиш учун шароит яратиб беришлари мумкин эди. Биринчидан, улар уларни ёшлигидан чорва молларини боқиш ёки бошқа меҳнат билан шуг'улланиш заруратидан озод қилишди (шу жумладан, 19-асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб қозоқлар ва уларнинг фарзандларини тобора ко'проқ тирикчилик қилишга мажбур қилган ёлланма меҳнат), токи фарзандлари вақтларини о'қиш ва о'қишга баг'ишлашлари мумкин эди. Иккинчидан, улар о'г'илларини шаҳар рус мактаблари ва гимназияларига юборишлари, о'қиш ва овқатланиш учун пул то'лашлари мумкин эди.

Бироқ, аксарият қозоқлар бундай нарсани ҳатто орзу ҳам қила олишмасди. Агар уларнинг фарзандлари умуман о'қиган бо'лса, бу қишлоқ "мактеблари"да бо'либ, улар асосан Қур'онни ёдлаб, ко'пинча арабча матннинг ма'носини тушунмасдилар. Лекин ҳатто булар ҳам кам эди. Шунинг учун, 1920-йилларнинг о'рталарига келиб, қозоқлар орасида саводхонлик даражаси 7% дан ошмади. Биз биринчи Бутуниттифоқ аҳолини ро'йхатга олиш натижаларини келтирамиз, унда саводхонлик "босма со'зларни ҳеч бо'лмаганда бо'г'инма-бо'г'ин тушуна оладиган ва о'з она тилида ёки бошқа тилда ёза оладиган - фамилиясини имзолай оладиганлар" деб белгиланган ("Аҳолини ро'йхатга олувчилар учун ко'рсатмалар"дан).

Инқилобдан олдин 4 миллион қозоқдан атиги 120 нафари ёки умумий аҳолининг 0,003% олий ма'лумот олган ва булар фақат бадавлат, ко'пинча аристократик оилалардан бо'лган ёшлар эди. Шу билан бирга, Россия империясида университетни тугатиш даражаси умуман 1% атрофида эди. Бундан ташқари, талабаларнинг нисбатан юқори қисми оддий аҳоли, ищилар ва деҳқонлардан эди: Биринчи жаҳон уруши бошланишидан олдин бу университет талабаларининг тахминан 40% ни ва техник кадрлар тайёрлайдиган институтларнинг ярмидан ко'пини (кончилик, қишлоқ хо'жалиги, транспорт, о'рмон хо'жалиги ва бошқалар учун) ташкил этган. Бу, бошқа нарсалар қатори, камбаг'ал талабалар ко'пинча о'қиш то'ловларидан озод қилинганлиги, бой талабалар эса нисбатан кам ҳақ то'лаганлиги - Европадагига қараганда бир неча баравар кам ҳақ то'лаганлиги билан изоҳланган.

**Тенг имкониятлар**

Совет даврида, мактаб та'лими мажбурий, бепул ва шунинг учун ҳамма учун очиқ бо'лганида, болаларнинг имкониятлари тенглаштирилди. Бундан ташқари, ко'пчилик одамларнинг турмуш даражаси тахминан тенглашди. Хусусий мулк (шахсий мулк билан адаштирмаслик керак) бекор қилинди ва энди бой ер эгалари, савдогарлар ёки бошқа бой синф вакиллари қолмади. Кейинчалик, ҳеч қандай "ҳомо совиетисус" га айниқса бойиб кетишга рухсат берилмади - ҳеч бо'лмаганда қонуний жиҳатдан эмас. Албатта, ма'лум бир ижтимоий табақаланиш мавжуд эди, аммо бу инқилобдан олдинги ёки замонавий Қозог'истонда ко'рганимизга яқин эмас эди. Бугунги кунда ба'зилар буни қашшоқликда тенглик деб аташади, бошқалари эса буни тенг имкониятлар жамияти деб аташади.

СССРдаги барча умумта'лим муассасалари фақат давлат тасарруфида бо'лган ва тахминан бир хил даражадаги та'лим берган. Ҳа, ба'зи ихтисослаштирилган мактаблар очилган, аммо улар жуда кам эди. Масалан, Қозог'истонда бундай ягона мактаб Олмаота рус тиббиёт мактаби эди. Чет тилларини чуқур о'рганадиган ихтисослаштирилган мактабларга келсак (масалан, Олмаотадаги деярли ягона қозоқ мактаби бо'лган 12-сонли қозоқ мактаби), улар оддий мактаблардан унчалик фарқ қилмасди ва бугунги ихтисослаштирилган мактаблар ва "Билим-инновация" лицейлари билан таққосланмас эди. Бугунги кунда кенг тарқалган амалиёт ва ота-оналарнинг катта харажатлар манбаи бо'лган репетиторлик ноқонуний даромад ҳисобланарди. Тақиққа қарамай, ба'зи о'қитувчилар буни давом эттирдилар, лекин яширинча, уни оммага ошкор қилмасдан ёки хизматларини реклама қилмасдан ва уларнинг хизматларидан аҳолининг жуда оз қисми фойдаланган.

1956-йилдан бери СССРда олий та'лим бутунлай бепул қилинди ва у Иттифоқ қулагунга қадар шундай бо'либ қолди. Ота-оналарнинг даромад даражаси деярли фарқ қилмагани учун, уларнинг ёшларнинг университетга киришига та'сири минимал эди. Бироқ, ма'лум бир та'сир сақланиб қолди ва коррупция, афсуски, коррупцияга энг мойил бо'лган университет тизими, чакана савдо ва уй-жой тақсимоти билан бирга, айбдор эди.

Университетлар ва коллежлар ҳар йили о'рта мактаб битирувчиларининг учдан бир қисмидан ко'п бо'лмаган қисмини танлов асосида қабул қилганлиги сабабли, ко'п одамлар фарзандларини ноҳақ қабул қилишга ҳаракат қилишди. Ёки расмий мавқе ва алоқалардан (партия-совет, илмий ва ижодий элитанинг ваколати) фойдаланиш орқали ёки ректорлар ва деканларга пора бериш орқали, бу беш минг рублга ёки мамлакатдаги о'ртача ойлик иш ҳақининг 25-30 бараварига ёки ундан ҳам ко'проққа етиши мумкин эди.

Айтганча, бу бо'шлиқдан одатда оддий ищилар деб аталадиганлар ҳам фойдаланган. Масалан, ишлаб чиқариш ко'рсаткичларидан ошиб кетгани учун катта миқдорда бонуслар олган чо'понлар ва қишлоқ механизаторлари (ва ко'плаб чорвадорлар, совхоз подалари ва подаларини боқиб, юзлаб бош чорва молларига эгалик қилишган, бу "жонли товарлар" тури - Брежнев даврида тақиқланмаган нарса), бу пулни "катта имкониятлар" воситачилигида фарзандларининг университетларга киришини та'минлаш учун ишлатишган.

Бироқ, талабалар таркибининг 70-80% ҳали ҳам адолатли танлов жараёни орқали танлаб олинди ва чинакам иқтидорли ёшлар олий ма'лумот олиш учун барча имкониятларга эга эдилар. О'ша пайтларда иккинчиси одатда турли мутахассисликларни (муҳандислик, о'қитувчилик ва бошқалар) амалий о'злаштириш учун яхши тайёргарликни англатарди ва муҳим ижтимоий ко'тарилиш вазифасини бажарди - бугунги кунда, ҳатто энг паст ко'рсаткичли талабалар ҳам қабул қилинадиган ко'плаб Қозог'истон университетларида о'қишдан фарқли о'лароқ, на билим, на мартаба истиқболлари, на ҳатто дипломга мувофиқ иш билан та'минлашни кафолатламайди.

Айнан шу шароитда Совет давридаги қозоқ миллий зиёлилари шаклланди. Бизга ма'лумки, уларнинг катта қисми қишлоқ жойларидан, оддий келиб чиқиши бо'лган болалардан келган - улар титул этник гуруҳини ифодаловчи олимлар, муҳандислар ва техникларнинг катта қисмини эгаллаган, ёзувчилар, бастакорлар ва бошқа ижодий касб эгаларини айтмаса ҳам бо'лади. Партия ва бизнес элитаси ҳақида ҳам шундай дейиш мумкин, айниқса, бу ҳолатларда коммунистик режимга ижтимоий жиҳатдан яқин деб ҳисобланган ищи синфининг келиб чиқиши ҳатто мартаба ко'тарилишида ҳам устунлик берганлиги сабабли.

**О'тмишга шарҳ**

Мустақиллик ва бозор иқтисодиёти қурилганидан 35 йил о'тгач, ҳозир вазият қандай? Ижтимоий табақаланиш яққол ко'риниб турибди: жуда бойлар, шунчаки бойлар, о'рта синф вакиллари, ойликдан ойликка яшайдиганлар, камбаг'аллар, қашшоқлик чегарасидан пастда яшайдиганлар бор... Оддий мактаблардан ташқари, энг иқтидорли о'қувчилар ва энг малакали о'қитувчиларни жалб қиладиган махсус турдаги давлат та'лим муассасалари мавжуд (НИС, "Билим Инноватион" лицейлари). Жуда бадавлат ота-оналарнинг фарзандлари учун мо'лжалланган хусусий муассасалар пайдо бо'лди, бу болаларнинг интеллектуал о'сиши учун анча яхши шароитлар яратди. Ва энди, о'тган асрнинг бошларида бо'лгани каби, айрим болалар томонидан олинадиган та'лим сифати бевосита уларнинг ота-оналарининг ижтимоий фаровонлигига бог'лиқ.

Кимдир э'тироз билдириши мумкин: ҳар қандай қобилиятли ва меҳнаткаш бола бир хил НИС ва "Билим Инноватион" лицейларига о'қишга кириши мумкин. Назарий жиҳатдан бу то'г'ри, лекин амалда... Бу мактабларга кириш қанчалик рақобатбардош эканлигини барчамиз биламиз. Масалан, о'тган йили мамлакат бо'йлаб о'ртача 11 о'қувчи НИСдаги ҳар бир о'рин учун курашди. Ва бундай шиддатли рақобатда ота-онаси та'лим ва тарбия учун пул то'лашга қодир бо'лганлар, аввал хусусий болалар бог'чаларида (ривожланиш марказларида), кейин эса ҳар бир синфда ко'пи билан 20 о'қувчи бо'лган, о'қувчилар билан индивидуал ишлаш учун ко'проқ имкониятлар мавжуд бо'лган ва уларга талаб қилинадиган стандартдан ташқари қо'шимча билимлар берилган хусусий мактабларнинг бошланг'ич синфларида аниқ устунликка эга бо'ладилар.

Бундан ташқари, "юқори сифатли" давлат мактабларига қабул қилиш ко'пинча пуллик дарсдан ташқари машг'улотларни ва хизматлари қиммат бо'лган профессионал репетиторларни (турли фанлар бо'йича) жалб қилишни талаб қилади. Шубҳасиз, ота-оналар қанчалик камбаг'ал бо'лса, та'лимга шунча кам маблаг' сарфлашади ва натижада фарзандларининг бу мусобақада г'олиб чиқиш эҳтимоли шунчалик паст бо'лади.

НИС ёки юқори даражадаги о'қитишга эга "Билим Инноватион" лицейларида о'қиганлар кейинчалик давлат ёки университет грантларини ютиб олиш ва энг нуфузли соҳаларда о'қиш учун энг яхши маҳаллий (Назарбоев университети, КИМЕП) ёки кучли хорижий олий та'лим муассасаларига о'қишга киришни анча осонлаштирадилар. Шуни эсда тутиш керакки, йигирма йил олдин, НИС ва НУ мавжуд бо'лишидан олдин, о'ша пайтда мамлакатнинг энг нуфузли университети ҳисобланган КБТУ грантларининг асосий қисми қозоқ-турк лицейлари битирувчиларига берилган эди.

Айни пайтда, оддий мактабларни битирган абитуриентлар анча қийин вазиятга дуч келишади. Улар содда университетларда ва унчалик нуфузли бо'лмаган соҳаларда бепул олий та'лим олиш учун бир-бири билан рақобатлашишлари керак бо'лади. Ва яна, бошқа барча нарсалар тенг бо'лганда, ота-оналари УНТга тайёргарлик марказларида репетиторлик ёки дарсларга пул то'лай оладиган йигит-қизлар устунликка эга бо'ладилар.

Қозог'истоннинг сифатли та'лимга киришнинг ҳозирги тизими қанчалик адолатли ва етарли эканлиги ҳақида узоқ баҳслашиш мумкин. Аммо ко'пчилик бу имконият ко'п жиҳатдан ота-оналар орасида етарли молиявий ресурсларнинг мавжудлиги ёки ё'қлигига бог'лиқлигига қо'шилади (худди аждодларимиз даврида чорва моллари сонига бог'лиқ бо'лгани каби). Аммо вазиятни қандай о'згартириш керак, уни о'згартириш керакми ёки ё'қми ва агар шундай бо'лса, қандай қилиб - бу алоҳида муҳокама мавзулари...

Жалдос Асйнбеков