Рассом Тимур Д’Ватц 17 йилдан сўнг ўзини англашга бағишланган кўргазмаси билан Тошкентга қайтди
**Рассом Тимур Д’Ватц 17 йилдан сўнг Тошкентга ўзини англаш ҳақидаги кўргазма билан қайтди**
Тошкентда ўсиб-улғайган ва кўп йиллардан бери Лондон ва Нормандия ўртасида яшаб келаётган рассом Тимур Д’Ватц 17 йилдан сўнг яна Ўзбекистон пойтахтига келди. У «Саёҳат» номли шахсий кўргазмасини намойиш этди, унда мифологик мотивлар, хаёлий образлар ва қадимий рамзлар ҳаёт йўли ва дунёда ўз ўрнини излаш ҳақидаги мушоҳадаларга айланади.
Экспозиция Ташкент Ситй Маллъдаги Андакулова Галлерйъда очилди.
Д’Ватц учун бу ташриф бирданига иккита Тошкент — хотирада қолгани ва биринчи марта кўргани билан учрашувга айланди. Рассом охирги марта Ўзбекистонда 2009 йилда бўлган эди. Ўшандан бери шаҳар жуда ўзгарди: кенг кўчалар ва янги бинолар пайдо бўлди, болаликдан таниш бўлган жойлар реконструкциядан сўнг қиёфасини ўзгартирди. Баъзи туманларни у дарҳол танийди, бошқаларида эса мўлжални олиш унчалик осон эмас. Шу билан бирга, Тошкент унинг ёшлигидан айниқса ёдида қолган нарсаларни — кўп сонли яшиллик ва ўзига хос муҳитни сақлаб қолган.
«Ўтмиш билан учрашув ва янгилик билан учрашув», — рассом қайтишдан олган таассуротларини шундай тасвирлади. У аввалги ва ҳозирги шаҳарни солиштиришга ёки қайси бири яхшироқ эканини ҳал қилишга интилмайди. У учун эски кўчалар ҳақидаги хотиралар уларнинг ўрнида пайдо бўлган нарсалардан олинган таассуротлар билан қандай ёнма-ён яшаётганини кузатиш жуда қизиқ. Д’Ватцнинг фикрича, айнан шундай уйғунлик ижод учун янги ғоялар бериши мумкин.
Кўргазма галерея асосчиси Наталья Андакулова учун ҳам муҳим воқеа бўлди. Очилиш маросимида у Дубайдаги Andakulova Gallery тарихи бундан 13 йил муқаддам айнан Тимур Д’Ватцнинг кўргазмаси билан бошланганини эслатди. Эндиликда уларнинг ҳамкорлиги рассомнинг шаклланишида муҳим роль ўйнаган Тошкентда давом этди. Шу тариқа, ҳозирги экспозиция нафақат асарлар муаллифи учун, балки маълум маънода галереянинг ўзи учун ҳам илдизларга қайтиш бўлди.
Д’Ватцнинг ижодий биографиясида Тошкент алоҳида ўрин тутади. Бу ерда у ўсиб-улғайди, дастлабки касбий кўникмаларни олди ва Павел Беньков номидаги Республика рассомлик билим юртини тугатди. Кейинчалик унинг йўли Москва ва Лондон орқали ўтди, у ерда Royal Academy Schools’да таҳсил олди. Ҳозирда рассом Лондон ва Нормандия ўртасида яшайди ва ижод қилади. Унинг асарлари шахсий коллекцияларда, жумладан, Британия қироллик оиласи аъзолари ва Яқин Шарқ қироллик хонадонлари вакилларида сақланмоқда.
Ҳаёти ва ижодининг кенг географиясига қарамай, Д’Ватц ўзининг бадиий идрокини кўп жиҳатдан Ўзбекистонда ўтказган йиллари билан боғлайди. Бу илк муҳит ҳақида очилиш маросимида рассомнинг оиласи билан узоқ вақтдан бери таниш бўлган санъатшунос Наталья Мусина гапириб берди. У унинг отаси, рассом Энгель Исхаковнинг устахонасини эслади. У ерда Тошкент ижодкор зиёлилари йиғилишар, рангтасвирни муҳокама қилишар, санъат ҳақида баҳслашишар ва бир қадаҳ қуруқ вино устида суҳбатлашишарди. Ушбу суҳбатлар орасида бўлажак рассом расм чизар, катталарни кузатар ва ҳатто қўғирчоқ спектаклларини саҳналаштирарди.
Д’Ватцнинг ўзи ота-онасининг иккаласи ҳам санъат билан шуғулланган оилада туғилганидан бахти чопганини таъкидлайди. Унинг сўзларига кўра, улар унинг келажагини олдиндан белгилаб беришга ҳаракат қилишмаган. Унга рангтасвирга ўзи қизиқиб қолишига имкон беришган ва шундан кейингина касбни эгаллашга ёрдам беришни бошлашган. Шунга кўра, рассомнинг танлови оилавий кутишларнинг ижроси бўлмаган. Санъат аста-секин усиз ҳаётини тасаввур қила олмайдиган ишга айланган.
### Ҳаёт чашмасига элтувчи йўл
«Саёҳат» экспозициясида шахсий таассуротлар мифологик сюжетлар билан чирмашиб кетган. Матоларда хаёлий образлар, ҳайвонлар, орнаментал элементлар ва узун инсон қиёфалари пайдо бўлади. Тилларанг, қизил ва тўқ тўйинган соялар қадимий деворий расмлар ва матоларни эслатади. Бироқ, бу тасвирларни муайян бир афсонага сўзма-сўз иллюстрация сифатида қабул қилмаслик керак: рассом таниш рамзлардан йўл, синовлар ва маъно излаш ҳақидаги ўз ҳикоясини йиғади.
Д’Ватцнинг сўзларига кўра, мифологияга қизиқиш унда тўсатдан — тилларни ва уларнинг келиб чиқишини ўрганиш орқали пайдо бўлган. У қадимий тил илдизлари ўртасидаги ўхшашликни пайқаган, кейин эса нега турли халқларнинг мифлари ҳам бир-бирига ҳамоҳанг экани ҳақида ўйланиб қолган.
Унинг асарларида такрорланадиган мотивлардан бири — ҳаёт чашмасига элтувчи йўлдир. Баъзан рассом уни фаввора шаклида тасвирлайди. Овчилар унга томон юришади, лекин уларда қурол йўқ: улар ҳайвонларни ўлжа учун қувишмайди, балки уларни йўлбошчи сифатида кўриб, ортларидан эргашишади. Оқ кийик алоҳида аҳамиятга эга — унинг пайдо бўлиши мақсадга яқин қолганини англатади. Қаҳрамонлар манбага етиб боришдан олдин ўрмон ёки бошқа рамзий макон орқали ўтишлари керак.
Д’Ватц тушунтиришича, аста-секин ташқи мақсадни излаш ўзига юзланишга айланади. Инсон шунча вақт давомида ўз ичида бўлган нарсани кашф этиш учун маълум бир йўлни босиб ўтади.
«Ўзингни топиш учун қандайдир йўлни босиб ўтишинг керак», — деб таъкидлади рассом.
Шу билан бирга, Д’Ватц томошабинларга кўргазманинг ягона талқинини таклиф қилмайди. Баъзилар учун «Саёҳат» аниқ бир сафар ҳақидаги ҳикояга айланиши мумкин, бошқалар учун — унинг рангтасвири билан танишув ёки ўз тажрибаси ҳақида ўйлаб кўриш учун баҳона бўлиши мумкин.
### Византия иконасидан тортиб прерафаэлитларгача
Рассомнинг илҳом манбалари орасида Византия иконалари бор, уларда уни тилла, қизил ранг ва фигураларнинг ўзига хос пропорциялари ўзига жалб қилади. Ўрта аср усталари одамларни атайлаб узунроқ тасвирлаб, уларнинг руҳий дунёга интилишини урғулашган. Бу усулни Д’Ватцнинг ўз асарларида ҳам кўриш мумкин. У учун яна бир йўналтирувчи восита ўрта аср сюжетларига мурожаат қилган прерафаэлитлар бўлди.
Рассом лойиҳаларининг миқёси Тошкент галереясида намойиш этилган суратлар билан чекланмайди. Д’Ватц сўзлаб берганидек, Ўзбекистонга келишидан бироз олдин у Лондон атрофидаги француз католик черкови учун тўртга уч метр ўлчамдаги катта паннони якунлади. Бу иш учун материаллар тайёрлаш бир неча йил вақт олди, яратишнинг ўзига эса икки ойга яқин вақт кетди.
Тошкентдаги кўргазмада муаллиф асарларининг галерея майдонини ҳисобга олган ҳолда танлаб олинган бир қисмигина тақдим этилган. Шу билан бирга, экспозициянинг ўзи рассом учун асарларни жамоатчиликка кўрсатиш имкониятидан кам муҳим эмас. Устахонада у одатда алоҳида матоларни кўради ва ҳар бир суратнинг ривожланишини баҳолайди. Галереяда эса уларни бир вақтнинг ўзида кўриш, кутилмаган ҳамоҳангликларни пайқаш ва келажакда нимани ўзгартириш ёки давом эттириш кераклигини тушуниш имконияти пайдо бўлади.
### Тошкент ўғлининг нигоҳи билан
Д’Ватц Ўзбекистонга оиласи билан келди. Ўғли учун мамлакат билан танишув биринчиси бўлди ва рассом учун боланинг Тошкентни қандай кашф этаётганини кузатиш қизиқ. Унинг сўзларига кўра, ҳатто оддий кечки сайр ва шаҳар фавворалари ҳам ҳамма нарсани биринчи марта кўраётган одамнинг кўзи билан қараганингизда бошқача қабул қилинади.
Оиланинг режаларида Самарқанд ва Бухорога саёҳатлар бор. Бироқ, ушбу ташриф доирасида бу шаҳарларда кўргазмалар ўтказиш режалаштирилмаган: рассом таниш жойларни яна бир бор кўришни ва уларни ўғлига кўрсатишни хоҳлайди.
Д’Ватц сафар таассуротлари янги асарларда ўз аксини топишига амин. Унинг айтишича, рассом ҳатто мольберт олдида турмаган пайтда ҳам ишлашда давом этади: ранглар комбинациясини, ёруғлик ҳаракатини, кўчалар композициясини ва макон хусусиятини пайқайди. Унинг фикрича, илҳом шунчаки тўсатдан мўйқаламни қўлга олиш истаги билан чекланмайди. Ҳар бир сурат ортида доимий кузатувлар, таассуротлар тўпланиши ва катта меҳнат ётади.
Д’Ватц ёш муаллифлар ҳақида гапирганда бу фикрни алоҳида таъкидлайди. Қироллик академиясидаги ўқиш йилларида, эслайди рассом, гуруҳида 16 киши бўлган, аммо кейинчалик улардан фақат уч киши танланган йўлга содиқ қолган.
Қийинчиликлар, пул топиш зарурати ва тезда тан олиниш истаги инсонни санъатдан воз кечишга мажбур қилиши мумкин. Шунга кўра, бошловчи рассомларга Д’Ватц муваффақиятни битта кўргазма ёки сотув билан баҳоламасликни маслаҳат беради. Унинг сўзларига кўра, касбий асос аста-секин — алоҳида асарлардан, тўпланган тажрибадан ва изланишларни давом эттиришга тайёрликдан шаклланади.
Кўргазма 18 ноябргача давом этади.