Рамзлар ортидан қувиб

Символлар ортидан қувиб

Ўзбекистон Ой, Марс ва бошқа самовий жисмларни тинч мақсадларда ўрганишда халқаро ҳамкорлик тамойилларини белгилаб берувчи «Артемида» Келишувларига қўшилди. Ҳужжат остига имзоларни Самарқандда ўтган кунларда бўлиб ўтган C5+1 форуми чоғида Ўзбекистон ТИВ раҳбари Бахтиёр Саидов ва АҚШ давлат котиби Марко Рубио қўйди.

«Артемида» — «Тинчлик кенгаши»нинг коинотдаги эгизаги

«Артемида» Келишувлари коинотни ўзлаштириш соҳасидаги халқаро ташаббус бўлиб, ўзининг сиёсий тузилиши ва бошқарув механизмлари бўйича АҚШнинг Тинчлик кенгашида (Board of Peace) гавдаланган ердаги геосиёсий стратегиясини бевосита акс эттиради. Иккала тузилма ҳам XXI аср Америка дипломатиясининг замонавий моделини намойиш этмоқда: БМТнинг анъанавий институтларини четлаб ўтган ҳолда садоқатли давлатлар учун ёпиқ клублар ташкил этиш.

Бир хил ташкилий схема («Таклифнома бўйича клуб»)

«Артемида» ва Трампнинг «Тинчлик кенгаши» ўртасидаги асосий ўхшашлик уларни ташкил этиш ва бошқариш тамойилларидадир:

• Бир қўлда ишлаб чиқилиши: «Артемида» Келишувлари матни дастлаб NASA ва АҚШ Давлат департаменти томонидан тайёрланган. Янги иштирокчилар ўзгартиришлар киритиш имкониятисиз тайёр ҳужжатни имзолайдилар, худди Тинчлик кенгашига аъзо мамлакатлар Вашингтонда тасдиқланган регламентни қабул қилгани каби.

• БМТ институтларини четлаб ўтиш: Тинчлик кенгаши фалажланган БМТ Хавфсизлик Кенгашини четлаб ўтиб, глобал тартибга солиш механизми сифатида яратилган эди. Худди шундай, АҚШ «Артемида»ни Россия, Хитой ва уларнинг иттифоқчилари вето ҳуқуқига эга бўлган БМТнинг Коинот бўйича қўмитасини (COPUOS) четлаб ўтиб, ҳукуматлараро пактлар орқали бевосита илгари сурмоқда.

• Кадрлар ва сиёсий кесишув: лойиҳаларни айнан бир хил одамлар мувофиқлаштиради. Масалан, Тинчлик кенгаши архитектурасида асосий фигура ҳисобланган АҚШ давлат котиби Марко Рубио янги ҳамкорлар, жумладан Ўзбекистон билан «Артемида» бўйича келишувларни шахсан имзоламоқда.

Асосий тамойиллар ва яширин маъно

Келишувлар тинчлик Декларацияси сифатида тақдим этилади, бироқ танқидчилар уларни АҚШнинг технологик устунлигини мустаҳкамлаш қуроли деб ҳисоблайдилар:

1. Тинчлик мақсадлари ва шаффофлик: имзо чеккан тарафлар ўзларининг илмий режалари ва маълумотларини очиқ нашр этиш мажбуриятини оладилар. Бу маълумотлар БМТнинг Венадаги Коинот масалалари бўйича бошқармасига (UNOOSA) юборилади ёки очиқ фойдаланишга жойлаштирилади — матнда Вашингтон олдида бевосита ҳисобот бериш мажбурияти йўқ, аммо бу очиқликнинг қоидаларининг ўзи АҚШ томонидан дикта қилинган. Мудофаа ва ҳарбий коинот дастурлари ҳужжат билан тартибга солинмайди.

2. Ойдаги «хавфсизлик ҳудудлари»: ҳужжат хавфсизлик ниқоби остида ишлаётган объектлар атрофида ҳудудлар тушунчасини киритади. Ушбу банднинг танқид қилиниши ҳуқуқий механизмнинг ўзи билан боғлиқ: Ойнинг у ёки бу танқис участкасини, масалан, сув музи конлари бўлган кратерни биринчи бўлиб эгаллаган ҳар қандай мамлакат унинг атрофида ўз «хавфсизлик ҳудуди»ни эълон қилиш ҳуқуқини олади ва рақобатчиларни асосий ресурслардан маҳрум қилади.

3. Ресурсларни қазиб олишни легаллаштириш: «Артемида» тижорат компанияларига коинот ресурсларини қазиб олиш ва сотишга рухсат беради. Бир қатор давлатлар буни коинотни хусусий хусусийлаштириш объекти эмас, балки бутун инсониятнинг мулки деб эълон қилувчи 1967 йилги Коинот ҳақидаги шартноманинг бузилиши деб ҳисоблайди.

Коинот блоки таркиби (77 иштирокчи)

• Асосчи мамлакатлар (2020): Австралия, Буюк Британия, Италия, Канада, Люксембург, БАА, АҚШ, Япония.

• 2021–2024 йилларда қўшилганлар: Австрия, Ангола, Аргентина, Баҳрайн, Бельгия, Болгария, Бразилия, Венгрия, Германия, Греция, Дания, Доминикан Республикаси, Израиль, Ҳиндистон, Исландия, Испания, Кипр, Колумбия, Литва, Мексика, Нидерландия, Нигерия, Янги Зеландия, Панама, Перу, Польша, Руанда, Румыния, Саудия Арабистони, Сингапур, Словакия, Словения, Украина, Финляндия, Франция, Чехия, Швеция, Эквадор, Эстония, Жанубий Корея.

• 2025–2026 йилларда қўшилганлар: Албания, Бангладеш, Ботсвана, Жибути, Ирландия, Иордания, Кот-д’Ивуар, Хорватия, Латвия, Малайзия, Мальта, Марокаш, Маврикий, Оман, Парагвай, Португалия, Сан-Марино, Сербия, Таиланд, Туркия, Уругвай, Филиппин, Чили.

• 77-иштирокчи (2026 йил 19 октябрь): Ўзбекистон.

Геосиёсий бўлиниш: ХОЛС блоки

Трампнинг Тинчлик кенгаши глобал сиёсатни Америка таъсир доираси ва унинг рақибларига бўлгани каби, коинотда ҳам қатъий икки қутбли бўлиниш шаклланди.

«Артемида»га қарама-қарши ўлароқ, Россия ва Хитой ўзларининг муқобил лойиҳаси — Халқаро очиқ коинот Ой станциясини (ХОЛС) ривожлантирмоқда. Пекин ва Москва ўз блокларини классик халқаро ҳуқуқ шафелигидаги «ҳақиқатан ҳам тенг ҳуқуқли» лойиҳа сифатида тақдим этиб, Вашингтон шартлари билан келишувларни имзолашни истамаган мамлакатларни жалб қилмоқда.

Баъзи мамлакатлар қандай қилиб бир вақтнинг ўзида иккала коинот лойиҳасида иштирок этишга муваффақ бўлишмоқда

Ерда АҚШ ва Хитой ўртасидаги шафқатсиз қарама-қаршилик шароитида бундай «икки курсида ўтириш сиёсати» деярли имконсиз бўлиб туюлади. Бироқ коинотда ўйин қоидалари бир оз бошқача.

Бу геосиёсий деворни расман ёриб ўтган кашшоф Таиланд бўлди. У дунёда ҳам Американинг «Артемида» блокига, ҳам Хитой-Россиянинг ХОЛС лойиҳасига киришга муваффақ бўлган биринчи мамлакат бўлди. Кейинчалик бошқа давлатлар, масалан, Сербия ҳам шу каби қадамларни ташлай бошлади.

Бу ҳуқуқий ва сиёсий жиҳатдан қандай уддаланмоқда? Бунинг учта мантиқий изоҳи бор:

1. Ҳуқуқий тирқиш: ҳужжатларнинг турли форматлари

• «Артемида» — бу шунчаки тамойиллар ҳақидаги декларация: «Артемида» Келишувлари эксклюзив ҳарбий иттифоқ эмас. Бу «яхши хулқ-атвор қоидалари» рўйхатидир — тинчлик мақсадлари, очиқ фан, чиқиндиларга қарши кураш. Матнда бошқа биров билан ҳамкорлик қилишни тақиқловчи банд йўқ.

• ХОЛС — бу муайян илмий-техникавий лойиҳа: Хитой Ой станциясига қўшилиш орқали мамлакат амалий ҳамкорлик тўғрисида, масалан, Хитой ойаг Entire/ой юрар қурилмасига ўз датчигини ўрнатиш тўғрисида созлашув имзолайди.

Шу сабабли Таиланд ёки Сербия дипломатлари ўз позицияларини осонгина тушунтирадилар: «'Артемида' доирасида биз Американинг Ойдаги қоидаларига рози бўламиз, ХОЛС доирасида эса Пекин билан аниқ станция қурамиз».

2. Прагматик нейтраллик («Икки сават» стратегияси)

Кичик ва ўрта коинот давлатлари Вашингтон ва Пекин ўртасидаги совуқ уруш гаровига айланишни хоҳламайдилар. Уларнинг мантиғи оддий:

• Агар улар фақат АҚШ томонига ўтсалар, Хитой коинот технологияларининг улкан ва жадал ўсаётган бозорини ўзлари учун ёпиб қўйишади.

• Агар улар фақат Хитой томонига ўтсалар, NASA ва Европа агентликларининг улкан тажрибасидан маҳрум бўлишади.

Иккала блокда иштирок этиш уларга хавфларни диверсификация қилиш имконини беради. Агар супердавлатлардан бирида инқироз ёки дастурнинг кечикиши юз берса, миллий коинот иккинчи «сават» туфайли барибир ривожланишда давом этади.

3. Супердавлатларнинг реакцияси: АҚШ ва Хитой бунга чидашга мажбур

Энг қизиғи — Вашингтон ва Пекинда бунга қандай қарашлари.

• АҚШ позицияси: Америка дипломатлари буни ҳайратланарли даражада дипломатик тарзда кутиб олишди. «Артемида»нинг асосий муаллифларидан бири Майк Голд «ХОЛС мамлакати»нинг «Артемида» Келишувларида иштирок этиши Америка тамойилларининг универсаллиги ва соғлом фикрини исботлайди, деб расман баёнот берди. АҚШ учун бу: «Қаранг, ҳатто Хитойнинг дўстлари ҳам бизнинг қоидаларимизга рози бўлишмоқда», деб кўрсатиш усулидир.

• Хитой позицияси: Пекин ХОЛС бўйича Ҳамкорлик Ташкилотини (ILRSCO) фаол илгари сурмоқда ва шерикларнинг «Америка имзолари»га ҳам кўз юммоқда, чунки Хитой учун ҳозирда ўз лойиҳасининг глобал мақомини намойиш этиш учун имкон қадар кўпроқ халқаро иштирокчиларни жалб қилиш жуда муҳимдир.

Бу Ўзбекистон учун нимани англатади?

Ҳозирча Тошкент «Артемида» томонига аниқ курсни танлади ва технологик соҳада Вашингтон билан стратегик альянсни мустаҳкамлади. Аммо Таиланд мисоли шуни кўрсатадики, коинот дипломатияси жуда эгилувчан: бугун «Артемида»нинг имзоланиши, агар Тошкент учун манфаатли бўлиб чиқса, эртага Хитой ёки Россия билан прагматик илмий шартномалар учун йўлни ёпмайди.

***

Марказий Осиё ва МДҲ давлатларининг коинот борасидаги танлови Ой пойгаси минтақани қандай қилиб учта дипломатик лагерга бўлиб ташлаганини яққол кўрсатади: америкапараст («Артемида»), Хитой-Россия (ХОЛС) ва нейтрал (кутиш).

Ўзбекистоннинг қолган қўшнилари орасидаги вазият қуйидагича:

1. Хитой-Россиянинг ХОЛС блоки (Озарбайжон ва Белоруссия)

Бу мамлакатлар Америка ўйин қоидаларидан расман воз кечдилар ва шарқий Ой дастурига интеграциялашдилар:

• Белоруссия: Минск 2023 йил октябрь ойидаёқ Пекин ва Москванинг Ой блокига расман қўшилди. Белоруссиянинг Россия билан жуда яқин ҳарбий-сиёсий интеграциясини ҳисобга олганда, бу қадам тўлиқ кутилган эди.

• Озарбайжон: мамлакат Хитой билан технологик шерикликга тикиш қилди. «Азеркосмос» Миллий коинот агентлиги ўз сунъий йўлдош соҳасига Хитой инвестицияларига умид қилиб, расман ХОЛС иштирокчилари қаторига кирди.

2. Мувозанат сақловчи нейтраллик (Қозоғистон)

Қозоғистон минтақада энг мураккаб ва прагматик позицияни эгаллайди. Асосий коинот активи — Бойқоңыр космодромига эга бўлган Остана Вашингтон билан ҳам, Пекин билан ҳам келишувларни имзолашга шошилмаяпти.

• Хитой вектори: 2025 йил кузида Қозоғистон ХХР билан Ойни ва узоқ коинотни тадқиқ қилиш соҳасида ҳамкорлик тўғрисидаги ҳадли битимни имзолади. Қозоғистонлик олимлар бўлажак Хитой аппаратларидан бирига ўрнатиш учун илмий асбоб ишлаб чиқишни режалаштирмоқдалар. Бироқ Остана ҳуқуқий жиҳатдан тўлиқ ХОЛС блокига кирмади.

• АҚШ вектори: бир вақтнинг ўзида Қозоғистон NASA мутахассислари ва Америка коинот консультантлари билан фаол маслаҳатлашувлар олиб бормоқда. Қозоғистон мустақил Евросиё коинот хаби мақомини сақлаб қалишга ва блокларнинг очиқ қарама-қаршилигига киришмасдан «икки курсида ўтиришга» интилмоқда.

3. Кутиш позицияси (Туркманистон, Қирғизистон, Тожикистон)

Марказий Осиёнинг ушбу давлатлари ҳозирча Ой пойгасидан бутунлай узоқлашган.

• Сабаби: ушбу босқичда уларда ривожланган миллий коинот дастурлари, ўз ташувчи ракеталари ёки фундаментал фан учун катта бюджетлари йўқ.

• Позицияси: улар «Артемида»ни ҳам, ХОЛС бўйича ҳужжатларни ҳам имзоламаяптилар, чунки уларнинг Ой ёки Марсни ўзлаштиришдаги амалий иштироки ҳозирда имконсиз. Улар учун коинот хорижий операторлардан тайёр сунъий йўлдош алоқаси хизматларини ва Ер томонидан масофадан зондлашни харид қилиш билан чекланади.

Минтақа учун якун

Ўзбекистон томонидан 2026 йил 19 октябрда «Артемида» Келишувларининг имзоланиши Марказий Осиёдаги нисбий нейтралликни бузди. Тошкент анъанавий равишда Россия ва Хитой таъсири остида бўлган минтақага Америка коинот дипломатиясини бевосита олиб кириб, очиқчасига прецедент яратди.