Қурилиш буми 300 000 кишини Ҳималай тоғларидаги эҳтимолий офатлар хавфи остида қолдирмоқда
Непалнинг баъзи ҳудудларида ва Ҳиндистоннинг Уттаракханд штатида туризм объектлари, уй-жойлар ва инфратузилма қурилиши кескин ошди.
Қурилиш кўлами кенгайиши 300 000 кишини Ҳималайдаги эҳтимолий офатлар хавфи остида қолдирмоқда
Непал ва Ҳиндистоннинг Уттаракханд штатларининг айрим қисмларида туризм ва уй-жой қурилиши жадаллашди
Янги тадқиқот шуни кўрсатадики, Ҳималай минтақасининг айрим қисмларида камида 300 000 киши эҳтимолий офатлар юз бериши мумкин бўлган ҳудудларда яшаётган бўлиши мумкин.
Тадқиқотчилар Непал шимолидаги хавф юқори бўлган ҳудудларда, Тибет жануб-шарқининг айрим қисмларида ва Ҳиндистоннинг Уттаракханд штатининг бир бўлимида қурилган ер майдонлари 2016 ва 2023 йиллар оралиғида тахминан 45 фоизга кўпайганини аниқладилар.
Scientific Reports журналида эълон қилинган тақриз қилинган тадқиқотга кўра, айниқса музлик кўлларининг тошиши оқибатидаги сув тошқинларига заиф бўлган жойларда ривожланиш янада кескин ошди ва шу давр ичида деярли 78 фоизга ўсди.
Тадқиқот ортида турган олимларнинг таъкидлашича, хавф остидаги одамларнинг ҳақиқий сони анча юқори бўлиши мумкин, чунки улар ўхшаш хавф-хатарларга дуч келаётган ён-атрофдаги ҳудудларни эмас, балки фақат муайян бир ҳудудни ўрганганлар.
Тадқиқот Непалда август ойида юз берган, 1 400 дан ортиқ одамнинг ёстиғини қуритган ва минглаб одамларни бедарак йўқотган ҳалокатли оммавий сув тошқинларидан олдин якунланган эди. Яқинда яна бир қанча кичик ҳодисалар юз берди, жумладан, 11 октябрь куни Будхи Гандаки дарёсида содир бўлган сув тошқини 200 та уйга зарар етказди, бешта кўприкни оқизиб кетди ва беш киши бедарак йўқолди.
Сўнгги йилларда йирик туристик марказ бўлмиш Покхарада кенг кўламли қурилишлар амалга оширилди
Буюк Британия, Непал ва Ҳиндистонлик тўққиз нафар тадқиқотчи Ҳималай дарёларидан оқим бўйлаб 50 км (30 миля) гача бўлган ҳудудларни, шунингдек, 1 360 га яқин музлик кўллари атрофини ўргандилар.
Улар ушбу ҳудудларда сезиларли ривожланишни, жумладан, туризм объектлари, инфратузилма ва кўчмас мулкнинг ўсишини аниқладилар.
Бу ҳолат Ҳималай этагидаги йирик туризм маркази бўлмиш Покхарада айниқса яққол кўринади, у сўнгги 30 йил ичида ташриф буюрувчиларнинг кескин ортишини қабул қилиш учун жуда кенгайган.
Шаҳар ҳокими Дхана Раж Ачарянинг айтишича, Аннапурна тоғ тизмасидан бошланиб, шаҳар ичидан оқиб ўтувчи Сети Гандаки дарёси соладиган хавфга қарши курашиш катта муаммодир. Унинг айтишича, каттароқ масофани талаб қилувчи янги қоидаларга қарамай, кўплаб эски бинолар дарё қирғоқларидан бор-yoғи 5 метр (16 футь) масофада жойлашган.
«Уларни қаерга ва қандай кўчиришимиз ҳақиқий муаммодир.»
Шимолда дунёга машҳур Аннапурна треккинг минтақаси жойлашган бўлиб, у ерда ҳам дарё қирғоқлари бўйлаб аҳоли пунктлари кескин кўпайган, уларнинг баъзилари яқинда сув тошқинлари ва кўчкилардан жабр кўрган.
У ерда меҳмон уйини бошқарадиган Пхурпа Чхиринг Лама ўзини ожиз ҳис қилаётганини айтади. Одатда йилнинг ушбу вақтида, треккинг мавсумининг авжида, унинг барча 20 та хонаси тўла бўлар эди, аммо ҳозир фақат бештаси банд. «Биз бу бизнес билан 40 йилдан ортиқ вақтдан бери шуғулланамиз, лекин ҳеч қачон бундай офатни кўрмаганмиз.»
Меҳмонхонаси музликлардан озиқланадиган Моди дарёси яқинида жойлашган Кришна Гаучан ҳам хавотирда. «Агар музлик қуласа ёки музлик кўли тошиб кетса, бу дарё тошиб кетиши мумкин ва биз доимий қўрқувда яшамоқдамиз.»
Туризм инвесторлари хавф-хатарларни ҳисобга олмасдан ушбу жойларнинг баъзиларини сайёҳлик йўналишлари сифатида тарғиб қилмоқдалар, дейди Трибхуван университетининг маҳаллий кампуси географи Хагендра Поудел. Унинг айтишича, бу Ҳиндистон шимолидаги Ҳималай водийларининг оммавий зиёратларни жалб қиладиган қисмларида содир бўлаётган ҳодисаларга ўхшайди.
Покхара меҳмонхоналар уюшмаси президентининг айтишича, минтақада туризм бизнеси «ҳеч қандай тегишли режалаштиришсиз» кенгайган ва «тартибсиз равишда» тарғиб қилинган.
«Офатлар юз берганда, аллақачон кеч бўлади», дейди Лаксман Субеди. «Профессионал орган сифатида биз туризм тадбиркорлари ва инвесторлари ўртасида хабардорликни оширишга ҳаракат қилмоқдамиз.»
Туризм ягона муаммо эмас. Бхотекоши ва Тришули дарёлари атрофидаги ҳудудларда ҳам гидроэлектр станциялари қурилиши сезиларли даражада ошди.
«Дарё водийларида аҳоли сони ортиб бораётгани сабабли, бугун қабул қилинаётган ривожланиш қарорлари келгуси ўн йилликлар учун офат хавфини белгилаб беради», деб огоҳлантиради тадқиқотнинг етакчи муаллифи, Лидс университети гляциологи К Скотт Уотсон.
Ва хавф остидаги бинолар сони тадқиқотчилар аниқлаганидан ҳам кўпроқ бўлиши мумкин.
Тадқиқот хавф остидаги биноларни дарё ёки музлик кўли сатҳидан 50 вертикаль метр (164 футь) масофада жойлашган бинолар сифатида таърифлади.
Аммо 26 августдаги ҳалокатли сув тошқини пайтида Расува туманидаги одамлар дарё сатҳи баъзи жойларда 70 метрга (230 футь) кўтарилганини айтишди, бу эса ҳатто қирғоқдан нисбатан узоқда жойлашган бинолар ҳам вайронкаш лой-чиқиндилар остида қолганини англатади.
Ушбу ҳудудлардаги хавф-хатарлар асосан Ҳималай минтақасидаги исиш билан боғлиқ бўлиб, олимларнинг таъкидлашича, бу глобал кўрсаткичдан икки баравар юқори суръатда юз бермоқда. Бу музликлар, муз майдонлари, қор қатламлари ва одатда йил бўйи музлаб ётадиган ерларнинг эришини тезлаштирди.
Бу ўз навбатида, кўпинча зилзилалардан ларзага келадиган тоғ ёнбағирларининг беқарорлашишига олиб келиши ва оқим бўйлаб ҳалокатли офатларни келтириб чиқариши мумкин.
Тез эриш, шунингдек, музлик кўлларининг кенгайишига ва охир-оқибат портлаб, ҳалокатли сув тошқинларини келтириб чиқаришига сабаб бўлмоқда. Биргина Непалнинг ўзида 1940 йилдан бери шу каби 30 га яқин ҳодиса қайд этилган.
Яна бир муаммо шундаки, ҳароратнинг кўтарилиши илгари қор ёғадиган юқори баландликларда ёмғир ёғишига олиб келмоқда, бу эса ёнбағирларнинг ўпирилишига, тош ва муз кўчкиларига ҳамда бошқа офатларга сабаб бўлмоқда.
Тадқиқотда иштирок этмагани Колорадо университети тоғ географи Элтон Байерснинг айтишича, ушбу тадқиқот янада самарали эрта огоҳлантириш тизимлари ва бошқа эҳтиёт чоралари учун «трамплин» бўлиб хизмат қилиши керак.
Аммо бунга эришиш қийин бўлади. Фаолларнинг айтишича, қурилиш қоидалари жойларда бажарилмаяпти ва йиллар давомида жуда кўп жойларда ривожланиш тартибсиз бўлган.
Йўллар, гидроэнергетика лойиҳалари, меҳмонхоналар ва бозор шаҳарчалари дарёлар ёнидаги, қурилиш учун қулай ва мос бўлган паст, текис ерларда тарқалган, дейди шаҳарсозлик бўйича мутахассис ва Непал университети проректори, профессор Суря Раж Ачаря.
Масъул шахслар кўпинча хавфсизлик чораларини, жумладан, дарё қирғоғидан узоқроқда бўлиш талабини эътиборсиз қолдирганлар, дея қўшимча қилади у.
«Ҳималай каби нозик экотизим бошқа жойларга қарагандаเข้มроқ режалаштириш ва қурилиш қоидаларини талаб қилади, аммо бу қоидалар ожиз ва ёмон ижро этилган.»
Непал расмийлари ушбу муаммоларни ҳал қилишга ҳаракат қилаётганликларини айтмоқдалар. Миллий офатлар агентлигига кўра, яқинда вайрон бўлган Расува-Бхотекоши йўлаги бўйлаб дарё қирғоғидан 15 метр (49 футь) масофада жойлашган аҳоли пунктлари тез орада тақиқланади. Шунга ўхшаш қоидалар тез орада бошқа дарё йўлакларида ҳам жорий этилиши кутилмоқда.
«Бу жуда қийин иш, чунки кўп жойларда одамлар ўз ерлари ва мулкларига меҳр қўйганлар, аммо биз ортиб бораётган хавф-хатарларни эътиборсиз қолдира олмаймиз», дейди ижрочи директор Дхарам Раж Упрети.
Ҳиндистоннинг Уттаракханд штатида сув тошқини хавфи бўлган ҳудудларда «тартибсиз қурилишлар» авж олган, дейди фаоллар
Шунга ўхшаш манзара Непалнинг ғарбий чегараси ортида, Ҳиндистоннинг Уттаракханд штатида ҳам пайдо бўлди, у ерда иқтисодий ўсиш номи билан максимал туризм чекловлари ва атроф-муҳит қоидалари четлаб ўтилган, дейди фаол Ануп Наутиял.
Қоғозда, ҳудудлаштириш қоидалари дарё қирғоқларига жуда яқин жойда уйлар ва инфратузилма қуришни тақиқлайди, «аммо амалда биз бундай қоидаларнинг ижросини кўрмаяпмиз.
«Ҳамма жойда тартибсиз қурилишларни кўришингиз мумкин.»
12 октябрь куни Уттаракханд ҳукумати ердан фойдаланиш ва ривожланишни назорат қилиш учун янги дарё бўйи ҳудудлаштириш қоидаларини тасдиқлади. «Унинг мақсади сув тошқини сувларининг табиий оқимини сақлаб қолган ҳолда, ҳаётни, мулкни ва муҳим инфратузилмани эҳтимолий сув тошқини зарарларидан ҳимоя қилишдир», дейилади штат кабинети қарорида.
Аммо Трибуван университетининг Офатларни ўрганиш маркази директори Басанта Раж Адхикари бундай хавфларни бутунлай йўқ қилишнинг имкони бўлмайди, деб ҳисоблайди.
Унинг таъкидлашича, суғурта даражалари одамларни хавфи камроқ жойларда қурилиш қилишга ундашнинг яна бир усули бўлиши мумкин. Агар ҳукумат ҳудудларни юқори, ўртача ва паст хавфли деб харитага туширса, суғурта қопламаси «шунга мос равишда амал қилади» ва хавфсизроқ ҳудудларда уй қурган одамлар яхшироқ ҳимояланади.
Аммо ҳозирча, минтақа бўйлаб қурилиш ишлари секинлашиш белгиларини кўрсатмаяпти.