Қулайлик зонаси абадий бўлмайди
Бишкекдаги экспертлар Марказий Осиё учун Учинчи жаҳон уруши хавфини баҳоладилар
**Қулайлик зонаси абадий бўлмайди**
Бишкекда «Ой Ордо» эксперт ташаббуслари маркази томонидан ташкил этилган «Минтақавий хавфсизлик трендлари 2026: Марказий Осиёдаги вазият мустақилликнинг 35 йилида қандай ўзгарди» мавзусида давра суҳбати бўлиб ўтди. Иштирокчилар Марказий Осиё учун долзарб чақириқлар, гибрид ва ахборот таҳдидлари, Афғонистон омилининг таъсири, шунингдек, глобал геосиёсий беқарорлик шароитида барқарорликни мустаҳкамлаш йўлларини муҳокама қилдилар.
«Ой Ордо» ЭТМ директори, политолог Игорь Шестаков минтақадаги умумий ҳарбий-сиёсий вазиятни тавсифлади ва ташқи низоларнинг Қирғизистонга таъсирини баҳолади. «Бошланган Учинчи жаҳон уруши шароитида Марказий Осиё барқарорлик ва хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳозирча юқори қулайлик зонасида бўлиб турибди. Аммо вазият ўзгариши мумкин ва воқеаларнинг ҳар қандай ривожланишига ва турли сценарийларга тайёр бўлиш зарур», — деб таъкидлади у.
Ҳарбий ҳаракатларнинг иқтисодиётга таъсирига яққол мисол тариқасида эксперт Wildberries компанияси билан боғлиқ вазиятни келтирди. «Кўргазмали мисоллардан бири Wildberries компанияси билан боғлиқ вазиятдир. Компания омборлари Украина томонидан зарбаларга учраганда, ушбу маркетплейсларда Россияда меҳнат миграцияси доирасида ишлаётган Қирғизистон фуқаролари ҳам жабр кўрди, миллионлаб долларлик товарлар йўқ қилингани сабабли жуда катта молиявий йўқотишларга учраганларни айтмаса ҳам бўлади. Шундай қилиб, ҳарбий ҳаракатлар иқтисодиётга ҳам, фуқароларимизнинг бевосита хавфсизлигига ҳам таъсир қилади», — деди у.
Шестаков, шунингдек, Афғонистон томонидан келаётган хавф-хатарларга ишора қилди ва Россия томонининг баёнотларига изоҳ берди. «Илгари Россия томонидан бунчалик юқори даражада Афғонистонга нисбатан бу каби баёнотларни эшитмаган эдим. Ахир айнан Россия дунёда биринчилардан бўлиб Толибонни террорчи ташкилот сифатида тан олишни тўхтатди», — деб эслатди у.
Политолог Марказий Осиё учун қайси тузилма реал хавфсизлик кафолати бўлиши мумкинлиги ҳақида фикр билдирди. «Афғонистон омили ва бошқа чақириқларни ҳисобга олган ҳолда, минтақамиз учун ким ташқи хавфсизлик кафолати бўлиши мумкин деган савол туғилади. Менинг назаримда, КХШТ ҳанузгача шундай кафолат бўлиб қолмоқда. Бугунги кунда на АҚШ, на Британия, на Туркия — ҳатто ТДТ форматида ҳам — минтақавий хавфсизлигимизни кафолатлай олмайди», — деди у.
Шестаков, шунингдек, замонавий минтақавий сиёсатда Туркия ва Озарбайжоннинг ролини таҳлил қилди. «Саудия Арабистонидаги вазият Анқара арсеналида сиёсий шиорлардан бошқа ҳеч нарса йўқлигини кўрсатмоқда. Шу муносабат билан Озарбайжон президенти Илҳом Алиевнинг Озарбайжон Қорабоғ бўйича тарихий масалани мустақил равишда ҳал қилгани ҳақидаги баёнотлари рамзий кўринади. Эҳтимол, Озарбайжон «кичик ука» ролида бўлишдан чарчагандир. Ҳозирда Боку ўз хавфсизлик кун тартибини, жумладан «Марказий Осиё» маслаҳатшунослик форматига қўшилиш доирасида шакллантирмоқда ва ТДТдан ташқарида биз учун янада салмоқли давлатга айланмоқда», — деб тушунтирди у.
Спикер, шунингдек, ахборот урушлари ва мигрантларнинг ҳарбий ҳаракатлардаги иштироки атрофидаги дезинформация мавзусига ҳам тўхталиб ўтди. «Ижтимоий тармоқларда Украинанинг «Яшашни хоҳлайман» лойиҳаси тақдимотини кўрдим, унда Россия томонидан махсус ҳарбий операциянинг деярли ҳар иккинчи иштирокчиси Марказий Осиё фуқароси экани таъкидланган. Миграция масалалари бўйича мутахассис сифатида ушбу маълумотнинг ҳаққонийлигини аниқлаштиришни зарур деб ҳисоблайман: гап айнан фуқаролар ҳақида кетмоқдами ёки Россия паспортини олиб бўлган, асли минтақадан бўлганлар ҳақидами? Буни бугун биз ичида бўлган ахборот урушлари контекстида ҳисобга олиш муҳимдир», — деб хулоса қилди у.
МДҲ Террорга қарши кураш марказининг (ТҚКМ) Марказий Осиё минтақаси бўйича бўлими раҳбари Андрей Гузеев халқаро террорчилик таҳдидининг хусусияти ҳақида батафсил маълумот тақдим этди.
«Ўтган йили «Глобал терроризм индекси» дунё миқёсида таҳдидларнинг миқдорий кўрсаткичлари камайганини қайд этди, бироқ айрим минтақаларда уларнинг барқарор ўсиши кузатилмоқда. Терроризмнинг асосий сабабларидан бири бўлиб заифлашган давлат назорати туфайли гуруҳлар учун қулай шароитларни шакллантирувчи ҳал қилинмаган давлатлараро низолар қолмоқда», — деди у.
Гузеев Афғонистон-Покистон зонасидаги оператив вазиятга алоҳида тўхталди. «МДҲ ва МЎ давлатлари учун таҳдидларнинг асосий ташқи манбаи Афғонистон-Покистон зонаси бўлиб қолмоқда, бу ерда энг катта хавфни «Ислом давлати» туғдирмоқда. Жангариларнинг кадрлар тайёрлаш, Афғонистоннинг шимолий вилоятларида таянч пунктларини яратиш, чегаранинг заиф участкаларини разведка қилиш ва БПЛАдан фойдаланишни ўргатиш бўйича биргаликдаги фаолияти қайд этилмоқда. Меҳнат мигрантлари орасида даъватчилик қилиш ва Покистон ҳамда Афғонистон ўртасидаги чўзилиб кетган низо алоҳида хавотир уйғотмоқда», — деб таъкидлади у.
МДҲ ТҚКМ вакили ёлланувчилар томонидан рақамли технологиялар ва сунъий интеллектдан фаол фойдаланилаётгани ҳақида ҳам огоҳлантирди. «Сунъий интеллект технологиялари террорчиларга тарғибот материалларини тезкорлик билан таржима қилиш ва мослаштириш, рақамли бошловчиларни, синтез қилинган тасвирлар ва видеороликларни яратиш имконини беради. Мақсад — якка тартибдаги ижрочиларни излаш, «ухлаб ётган» ячейкаларни шакллантириш ва жадаллашган радикаллашув бўлиб, унинг муддати айрим ҳолларда бир неча ҳафтагача қисқарди», — деб якунлади у.
Сиёсий фанлар доктори, жамоат арбоби Токон Мамытов (Бишкек) Марказий Осиё давлатлари олдида турган концептуал вазифаларни белгилаб берди. «Қирғизистон ва бутун минтақа учун биринчи вазифа — манфаатларни келишиш ва низоларнинг олдини олиш орқали хавфсизликни қандай қилиб мустақил равишда ишлаб чиқаришимиз мумкинлигини аниқлашдир. Иккинчиси — кучли институтларга эга бўлган давлат ҳам ҳар доим ҳам фақат миллий даражада чақириқларни мустақил равишда енгишга қодир эмаслигини ҳисобга олишдир», — деб тушунтирди у.
Мамытов глобал рақобатдаги ўзгаришларни тасвирлаб берди ва ресурсларнинг аҳамиятини таъкидлади. «Макон учун геосиёсий рақобатдан қоидалар ва инфратузилма учун геоиқтисодий рақобатга ўтиш кузатилмоқда. Ушбу контекстда Қирғизистонни Марказий Осиёнинг сув мўриси сифатида кўриб чиқиш мумкин. Сув ресурсларидан фойдаланиш масалалари ва «боғлиқлик хавфсизлиги» — яъни ташқи бозорларга барқарор чиқиш имконияти — алоҳида эътиборни талаб қилади», — деб кўрсатиб ўтди у.
ҚР Президенти ҳузуридаги МСИТИ ташқи эксперти Марат Абдылдаев глобал қарама-қаршилик фонида минтақа мамлакатларининг ташқи сиёсий йўналишларига баҳо берди. «Содир бўлаётган воқеаларни тушуниш учун умумий манзарани кўриш керак. Ғарбнинг ташқи сиёсати кўп жиҳатдан изоляционистлар ва глобалистлар ўртасидаги кураш билан белгиланади. Йирик ўйинчилар орасида жойлашган Марказий Осиё мамлакатлари раҳбарияти буни англайди ва «С5+1», КХШТ, ЕОИИ ва ШҲТ форматлари орқали мувозанатли, мустаҳкамланган кўп векторли сиёсат юритишга интилмоқда», — деб изоҳ берди у.
Эксперт, шунингдек, ички жараёнлар ва Афғонистоннинг келажаги ҳақида ҳам фикр билдирди. «Марказий Осиё мамлакатлари ички жараёнларни изчил демократиялаштириши ва стратегик йўналишларни шакллантиришга жамоатчиликни жалб қилиши керак. Афғонистонга келсак, қуролли гуруҳлар мавжудлигига қарамай, у аста-секин тинч ривожланишга ўта олади ва минтақамиз ушбу жараёнда энг фаол иштирок этиши керак», — деб қўшимча қилди у.