Қонунчиликдаги камчиликлар туфайли бир оила квартирасидан айрилиш хавфи остида қолди. Ва бундай оилалар анчагина бўлиши мумкин

Қонунчиликдаги бўшлиқлар туфайли бир оила квартирасиз қолиш хавфи остида. Ва бундай оилалар анчагина бўлиши мумкин

38 ёшли тошкентлик

Антон Горяев рафиқаси ва икки фарзанди билан бирга, ўтган йили сотиб олинган квартирасидан айрилиб қолиши мумкин. Бунга қонуний равишда сотиб олинган уй-жойга тўсатдан тақиқ қўйилгани ва чет элда яшовчи меросхўр пайдо бўлгани сабаб бўлган. Бу бундай вазиятга дуч келаётган биринчи оила эмас ва хабарларга қараганда, бундай оилалар анчагина бўлиши мумкин.

Июн ойида Daryo нашри Тошкентнинг бошқа бир сокини — шаҳар марказидан квартира сотиб олиб, таъмирлаб, оиласи билан кўчиб ўтган Фурқат Нурмуҳаммедов ҳақида ёзган эди. Бироқ тез орада Россиядаги меросхўр номидан иш юритувчи риелтор пайдо бўлган ва суд меросхўрнинг квартирага бўлган ҳуқуқини тан олган.

Бу каби ишларнинг ҳолатлари ва уларда иштирок этувчи шахслар яхши ўйланган схемалар мавжудлигидан далолат бериши мумкин. Натижада, уй-жойни ҳалол ва юридик процедураларга тўлиқ мувофиқ равишда сотиб олган фуқаролар суд қарори билан унга нисбатан ҳуқуққа эга эмас деб топилмоқда ва кўчада қолиш хавфи остида қолмоқда. Ўз тарихини оммавий равишда айтиб беришга мажбур бўлган Антон Горяев давлат унинг ва шундай вазиятга тушиб қолганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қила олишидан умидвор.

Мен Ўзбекистон Республикаси фуқаросиман. Кўп йиллар чет элда ишладим, меҳнат мигранти бўлдим. Бўлажак рафиқамни ҳам чет элда учратдим, Ўзбекистонга келишга кўндирдим. Унга бу ер жуда ёқиб қолди. Мана саккиз йилдирки бирга яшаймиз, никоҳни шу ерда қайд этганмиз. Икки нафар вояга етмаган фарзандимиз бор.

Оилавий шароит туфайли бизда шахсий уй-жойга жуда катта эҳтиёж пайдо бўлди. Узоқ қидирдик, мен OLX сайтида имкониятларимиз ва жойлашувига мос келадиган вариантларни доимий равишда кузатиб бордим. 2025 йил июл ойининг бошида мос келадиган вариант топдим. Бу якшанба куни эди. Эълон жойлаштирган шахсга қўнғироқ қилдим ва душанба, 7 июл кунига келишиб олдик. Эрталаб, ишдан олдин, квартирани кўришга бордим. У ерда ўзини Сергей деб таништирган риелтор бор экан.

Квартира Дағистон (ҳозирги Муҳаммад Юсуф — таҳр.) кўчасида, «Горький» («Буюк ипак йўли») метроси яқинида жойлашган эди. У жуда аянчли аҳволда, халқ тили билан айтганда, «хароба» эди, таъмирсиз, ҳамма нарсани бошидан қилиш керак эди. Нархи — 56 минг доллар — бозордагидан бир оз юқори эди. Сергей нархни туширишни қатъиян рад этди.

Мен: «Яхши, ўйлаб кўраман, рафиқам билан маслаҳатлашаман», дедим. Ишдан хотинимга қўнғироқ қилдим. Узоқ муҳокама қилдик, ўйладик. Ҳаётий шароитлар сиқиб келаётгани сабабли сотиб олишга қарор қилдик. Бизга бир оз маблағ етмаётганди. Март ойида отамдан мерос қолган квартирани, ягона уйимни сотган эдим. Жамғармаларимизга бир оз қарз олиб, ушбу квартирани сотиб олишимиз мумкин эди.

Биз аввал барча ҳужжатларни текшириб, кейингина закалат беришга қарор қилдик. Риелторга қўнғироқ қилдим, у ҳужжатлар жойида ва тайёр эканлигини айтди. Тушлик вақтида ишдан жавоб сўраб, квартирада Сергей билан учрашдим.

Квартира меросий бўлиб чиқди, кадастр меросхўр — исми Златослава — номига расмийлаштирилган эди. Нотариус томонидан берилган мерос ҳуқуқи тўғрисидаги гувоҳнома бор эди. Унда QR-код бор эди, у текширилди, ҳаммаси тасдиқланди. Риелторнинг айтишича, 2022 йилда мулкдор вафот этган, меросхўр эса чет эл фуқароси бўлиб, Россияда яшайди.

Ўша 2022 йилда бир гуруҳ шахслар Артем исмли шахс орқали, эгасининг вафоти ҳақидаги сохта ҳужжатлар билан квартирага мерос ҳуқуқини расмийлаштиришган, бироқ уни сотишга улгуришмаган. Бу гуруҳ аъзолари судланган.

Сергей менга 2025 йилдаги суд қарорини кўрсатди, унга кўра квартирага бўлган ҳуқуқ Златославага тегишли эди. Суд қароридан кейин нотариус унга мерос ҳуқуқи тўғрисида гувоҳнома берган.

Мен шундай хулосага келдим: модomики квартирани суд ҳам, нотариус ҳам текширган экан, демак, у билан содир бўлиши мумкин бўлган барча нарса содир бўлиб бўлган. Барча инстанциялар ва текширувлардан ўтилган. Биз закалат беришимга келишиб олдик. Тилхат имзоладик. Меросхўр Россияда яшагани сабабли, менинг шартим нотариус ҳузурида у билан видеоалоқа орқали боғланиш, ҳужжатларнинг ҳақиқийлигини текшириш, унинг ҳақиқатан ҳам борлигига, Сергейга берилган ишончномадан хабардорлигига, биз унинг квартирасини сотиб олишимизга ва ҳоказоларга ишонч ҳосил қилиш эди. У рози бўлди.

Мен ўзимиз яшайдиган жойга яқин бўлган нотариусга боришни таклиф қилдим. Аммо Сергей квартирани тарихини аллақачон текширган ва тегишли равишда сотишдан олдин уни яна бир бор текширадиган нотариусни таклиф қилди. Унинг гаплари ишонарли туюлди. Риелтор паспорти нусхасига 300 доллар закалат олганини ёзиб, квартиранинг умумий қийматини кўрсатди. Икки кундан кейин нотариусда учрашишга келишдик.

8 июл куни қўшнилар билан танишиш учун атайлаб квартирани ўзига бордим. Болаларимиз бор, шунинг учун жой хавфсиз, қўшнилар эса яхши эканлигига ишонч ҳосил қилмоқчи эдим. Қўшнилар, уй бошлиғи билан танишиб, квартиранинг тарихини сўрадим. У ва қўшнилар бу ерда Светлана исмли аёл яшаганини тасдиқлашди. Ва у ҳаётлик чоғида ҳақиқатан ҳам Россияда тоғаси ёки амакиваччаси борлигини айтганини билдиришди. Бу меросхўрнинг тарихига мос келарди, у аввал квартирага бўлган ҳуқуқ отасига, у вафот этгач эса ўзига ўтганини айтганди. Ҳамма нарса тасдиқланди, шубҳалар тарқади. Ҳовли ёпиқ, тинч, яшил ва болаларни қўрқмасдан сайр қилишга қўйиб юбориш мумкинлиги бизга жуда маъқул келди.

Сир эмаски, ҳар қандай мамлакатда аксарият одамлар етарлича ҳуқуқий саводхонликка эга эмас, шунинг учун давлат томонидан муайян ҳаракатлар ва ҳимоя тартиби белгиланган. Квартира сотиб олаётганингизда, нотариусга борасиз, барча ҳужжатларни олиб келасиз, у ҳаммасини текширади ва битим хавфсиз эканлиги, квартирада ҳеч қандай тақиқлар, чекловлар ва рўйхатда турган одамлар йўқлиги ҳақида қарор чиқаради. Агар улар бўлса, нотариус буни маълум қилади. Мен бу тизим ишлашига амин эдим.

Нотариусга келдик, риелтор билан учрашдик, ҳаммасини муҳокама қилдик. Нарх масаласи келганда, Сергейнинг ўзи таклиф қилди: пулларни қандай санаётганимни видеога оласиз, мен тилхат ёзаман, Златославага видеоалоқа орқали қўнғироқ қиламиз. Нотариус ҳузурига кирдик. Мен видеоалоқа орқали қўнғироқ қилиш шартини айтдим. У эътироз билдирмади.

Мен нотариусдан яна бир бор сўрадим: «Квартирада ҳеч қандай чекловлар йўқми, у ерда 2022 йилда фирибгарлар уни эгаллаб олмоқчи бўлган, улар судланган деган тарих бор экан». У: «Йўқ, мен ҳаммасини текширдим», деб жавоб берди. Мерос иши бўйича ҳам худди шундай деди: «Ҳаммасини ўз зиммамизга оламиз, берилган ҳар бир ҳужжат учун бошимиз билан жавоб берамиз».

Бундан кейин ҳеч қандай шубҳа қолмади. Шартнома имзоланиши пайтида менинг назаримда квартира уч марта текширилган эди. Меросхўр билан видеоалоқа орқали гаплашдик. Риелтор пулларни видеоёзув остида санаб олди. Видеода мен пул олган банк чеки кўриниб турибди (300 доллар чегирилган ҳолда 56 минг доллар), улар вакуумли ўрамда эди.

Нотариус текширувидан ва меросхўрга қўнғироқ қилинганидан кейин, яъни барча текширувлардан сўнг, мен риелторнинг битимнинг кадастр қийматини 56 минг доллар эмас, балки 93 млн сўм деб кўрсатиш таклифига рози бўлдим. Ҳамма биладики, меросий квартиралар шундай сотилади, чунки тўлиқ қиймати кўрсатилса, сотувчи катта миқдорда солиқ тўлаши керак бўларди.

Шартнома имзоланганидан кўп ўтмай, квартирани кадастрда расмийлаштирдим, унга рўйхатга тушдик. Хуллас, барча давлат органлари барча рухсатномаларни беришди.

Мен битим якунланди, ҳаммаси тамом бўлди деб ҳисобладим. Квартира билан шуғулланишни бошладим.

Ҳовлида газ сизиб чиқиши бор экан, қўшнилар бу анчадан бери давом этаётганини айтишди. Биз бу сизиб чиқишни бартараф этдик. Кейин бевосита таъмирлашга киришдим.

Тахминан уч ҳафтадан сўнг коммунал хизматлар учун тўлов қилиш масаласи пайдо бўлди. Менга: «My.Gov.uz сайтига кир, у ерда ҳамма нарсани топасан», дейишди. Кирдим, бўлимларни — рўйхатдан ўтиш, тақиқ ва ҳоказоларни кўра бошладим. Ва тасодифан ушбу квартирага қўйилган тақиқни кўриб қолдим. Жуда ҳайрон бўлдим. Кимдир Азиз исмли шахс ушбу квартирага нотариал тақиқ қўйган экан.

Нима бўлаётганини аниқлаштира бошладим. Нотариусга бордим ва у Азиз бошқа нотариус орқали квартирага тақиқ қўйганини тасдиқлади. Янада чуқурроқ ўргана бошладим. Риелтор ҳеч нарса билмаслигини, унда ҳамма нарса тоза эканлигини айтди.

Тарихни ўрганиб, Азиз — ўша 2022 йилда квартирани сотиш мақсадида эгаллаб олмоқчи бўлган ишда иштирок этган, шубҳали обрўга эга (буни дадил айта оламан) риелтор эканлигини билдим.

Аввалига у учта гумонланувчидан бири бўлган (улар орасида квартира эгаси, марҳум Светлана Кузьминанинг гўёки ўғли сифатида сохта ҳужжатлар тайёрланган Артем ҳам бор эди). Кейин Азиз гувоҳга айланган.

Артем терговда ёлғиз бўлмаганини ва ундан фойдаланишганини яширмаган бўлса-да, ҳаммасини ўз бўйнига олишга рози бўлгани сабабли, у олдиндан тил бириктирган бир гуруҳ шахслар моддаси билан судланмаган — бу оғир модда бўлиб, жазо муддатлари ҳам юқори бўларди. У ўз айбига иқрор бўлгани ва тергов билан ҳамкорлик қилганини ҳисобга олиб, анча енгилроқ, жазо муддатлари анча паст бўлган модда бўйича ўтган.

Азизда бир нечта судланганлик бор бўлиб чиқди: 2017 йилда — фирибгарлик ва пора бериш айблови билан, кейинроқ — яна фирибгарлик, шунингдек, ҳужжатларни сохталаштириш, эгаллаш ёки йўқ қилиш, компьютер ахборотини модификация қилиш бўйича. Биз квартирани сотиб олишимиздан олдин у қамоқда бўлган — 2023 йил апрелидан бошлаб. У 2025 йил 1 июлда озодликка чиққан, тақиқни эса 29 июлда, мен сотиб олганимдан 20 кун ўтиб қўйган.

2022 йилга қайтадиган бўлсак, Артем номига ҳужжатлар сохталаштирилган пайт. Бу август ойида содир бўлган, декабрда эса суд қарори билан у сохта меросхўр, ҳақиқийси эса — у ҳам РФда яшовчи Андрей деб топилган. 2023 йил январида Андрей номидан адвокат квартирадан тақиқни олиб ташлаш тўғрисида судга даъво аризаси киритган. Февралда у тақиқни олиб ташлаш тўғрисида суд қарорини олган. Бироқ кейинчалик Андрей ҳуқуқни ўз номига расмийлаштириш учун ҳеч қандай ҳаракат қилмаган. Қарор белгиланган тартибда рўйхатдан ўтказилмаган, кадастр расмийлаштирилмаган. Буни на ишончнома асосида иш юритувчи риелтор Азиз, на уларнинг адвокати — яъни бунга ҳуқуқи бўлган уччала шахс ҳам қилмаган.

Азиз Андрейдан квартира учун бош ишончнома сотиб олганини (яъни унинг номидан иш юритиши ва квартирани ўз хоҳишига кўра тасарруф этиши мумкинлигини) маълум қилди. Шу билан бирга, судда иккаласи бош ишончномани сотиб олиш бўйича турли хил суммаларни айтишди. Сотиб олинганлиги ҳақида бирор бир тилхат тақдим этишмади.

Квартира амалда 2025 йил май ойигача, Златослава квартира эгаси билан қариндошлигини исботловчи ҳужжатларни тақдим этиб, судга мурожаат қилгунига қадар Артем номида қолаверган. Суд қарорини олгач, у нотариусда мерос ҳуқуқини расмийлаштирган ва квартирани мерос ҳуқуқи асосида ўз номига рўйхатдан ўтказган.

Судлардан бирида Азизга нима учун 2022 йилдан бери квартирани сотиш ҳуқуқини амалга оширмагани ҳақида савол берилганда, у 2023 йилдан бери бошқа давлатда бизнес-хизмат сафарида бўлганини айтди. Биз адвокат билан ЖИЭДга сўров юбордик ва унинг ҳуқуқ-тартибот идоралари томонидан ушланиб, аввалги ишлар бўйича судлангани ҳақида жавоб олдик. Унинг исм-шарифини ОАВларимиз сайтларидан топиш мумкин.

Шу ёзда бўлиб ўтган биринчи инстанция судида ютқаздик. Андрей номидан риелтор Азиз адвокат билан бирга Златославанинг мерос ҳуқуқини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисида даъво аризаси киритишди. Натижада суд олди-сотди шартномасини, демак, менинг квартирага бўлган мулк ҳуқуқимни ҳам ҳақиқий эмас деб топди.

Ҳозирги вазият шундайки, биз оиламиз билан у ерда яшаяпмиз, рўйхатдан ўтганмиз, имкониятимиз даражасида таъмирладик. Борадиган жойимиз йўқ, бошқа мулкимиз ҳам йўқ. Табиийки, бошқа уй сотиб олишга имкониятимиз ҳам йўқ.

Яна бир муҳим жиҳат бор: оддий фуқаролар билмайдиган, аммо кўп йиллик тажрибага эга адвокатлар биладиган процессуал нормалар мавжуд. Сизга нисбатан олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисида даъво аризаси киритилганда, сизда ўзингизни ҳалол сотиб олувчи деб топиш тўғрисида қарши даъво аризаси киритиш учун фақат битта имконият бўлади — биринчи инстанция судида.

Мен иккита адвокат ёллаган эдим. Иккаласи ҳам обрўли, тажрибали, яъни бу тизимда янги эмас. Ва бу адвокатлар жуда ғалати тарзда ушбу қарши даъво аризасини киритишмади, балки буни кейинчалик алоҳида даъво аризаси билан қилиш мумкинлигини айтишди.

Кейинчалик бир нечта бошқа адвокатларга маслаҳат сўраб мурожаат қилганимда, уларнинг ҳар бири: «Нима учун биринчи инстанция судининг охирги мажлисида қарши даъво аризаси киритмадингиз? Сизда ягона имконият бор эди ва сиз уни қўлдан бой бердингиз», дейишди.

Фурқат Нурмуҳаммедовнинг вазияти билан солиштирганда, унда ҳам худди шундай ғалати тарзда адвокат биринчи инстанция судида қарши даъво аризаси киритмаган. Яна бир қизиқ жиҳати, меросхўрлар томонининг адвокати — бизники билан бир хил шахс. Мен, албатта, ҳеч кимни айблай олмайман, лекин рози бўлинг, ҳар қандай одамда шубҳа пайдо бўлади.

Бугунги кунда мен янги адвокат ёлладим, биз ўз ҳуқуқимизни ҳимоя қилишга ҳаракат қиляпмиз, лекин адвокат имкониятлар жуда камлигини очиқ айтмоқда.

Квартира сотиб олиш учун қарз олганимиздан ташқари, таъмирлаш учун ҳам қарзга ботдик. Ҳозир эса, ушбу суд жараёнлари давом этаётган бир пайтда, қўшимча харажатларга ҳам кўп вақт ва пул кетмоқда. Мен пулларни қайтариш бўйича шахсий мажбурият билан аста-секин қарз оляпман.

Ҳозир ўғлимнинг спорт тўгарагини, сузишни қисқартирдик, чунки тўғрисини айтганда, қийин бўляпти. Мактабга тайёргарлик кўряпмиз. Хонада у учун шароит яратиш керак — жавонли стол, бу ҳам пул талаб қилади.

Тўғрисини айтсам, шундай вазиятдаманки, баъзида уйга келиб, болаларнинг кўзига қарай олмайман, чунки эртага, худо кўрсатмасин, уйдан чиқариб юборишади деб ўйлайман. Хотинимнинг ҳам кўзига қарай олмайман: у менга ишониб, мен билан Ўзбекистонга келди. Мен уни суд адолатни тиклаши кераклигига, қонунлар ишлашига ишонтиряпман. Мен охиригача курашиш ниятидаман, лекин якунда нима бўлишини билмайман.

Хулоса қилиб айтганда, ҳатто пулларни нақд эмас, балки янги тизим бўйича эскроу-ҳисобварақ орқали ўтказиш факти ҳам ушбу схемада сотиб олувчини қутқара олмайди — сотиб олингандан сўнг, квартира сотилган ҳужжатлар суд орқали ҳақиқий эмас деб топилади ва у олиб қўйилади. Қонунчиликда инсофсиз одамлар фойдаланиши мумкин бўлган тизимли муаммолар ва бўшлиқлар мавжуд бўлиб, турли вазиятларда ҳалол сотиб олувчиларни ҳимоя қилишнинг етарли, етук ва долзарб таҳдидларга мос келадиган усули мавжуд эмас.