Қизлар учун пушти, ўғил болаларга эса кўк рангдаги кийимларни кийдириш қачон ва нима сабабдан бошланган?
Қизларга пушти, ўғил болаларга эса кўк рангли кийимларни кийдириш одати қачон ва нима сабабдан пайдо бўлган?
ХХ аср бошларига қадар, 6-7 ёшгача бўлган барча болаларга жинсидан қатъи назар, оқ рангли кўйлаклар кийдириш кенг тарқалган эди. Бу амалий сабабларга кўра қулай бўлган: оқ матони осонлик билан оқартириш мумкин эди, кенг этакли кийимлар эса йўргакларни алмаштиришни осонлаштирарди.
Боланинг жинсига қараб кийимларни рангларга ажратиш жараёни аста-секин, аммо изчил бўлмаган ҳолда ривожланди. Пушти ва ҳаворанг кийимлар ХИХ асрда пайдо бўла бошлаган бўлса-да, маълум бир рангнинг муайян жинсга хосланиши учун вақт талаб этилди.
Масалан, 1898-йилда Америка тиббиёт журналида Россиядаги етим болаларга ғамхўрлик ҳақида мақола чоп этилган. Унда етимхоналардаги ўғил болаларнинг исмлари ёзилган карточкалар ҳаворанг, қизларники эса пушти рангда эканлиги қайд этилган.
Шу билан бирга, 1918-йилги сотувчилар журналида пушти ранг ўғил болаларга кўпроқ мос келиши, чунки у аниқроқ ва тўйинганроқ эканлиги, ҳаворанг эса нозикроқ ва нафисроқ бўлгани боис қизларга тўғри келиши таъкидланган. Ўша даврдаги бошқа мақолаларда эса ҳаворанг сариқ сочли болаларга, пушти эса қора сочлиларга мос келиши; ҳаворанг кўк кўзли, пушти ранг эса жигарранг кўзли болалар учун тўғри келиши каби тавсиялар ҳам учрайди.
Пушти ва ҳаворанг рангларнинг кимга хос эканлиги ҳақида ўн йил ўтгач ҳам ягона фикр мавжуд эмас эди. 1927-йилда Тиме журнали Американинг етакчи дўконлари сотувчилари ўртасида ўтказилган сўров натижаларини эълон қилди. Фикрлар иккига бўлинган: сўралганларнинг тахминан ярми пушти қизларга, ҳаворанг ўғил болаларга хос деб ҳисоблаган бўлса, қолган ярми эса аксинча фикрда эди.
Белгия валиаҳд шаҳзодаси оиласида қиз фарзанд туғилиши Тиме мақоласига сабаб бўлган. Ушбу воқеа ҳақидаги хабарда беланчакни ўғил болалар учун мўлжалланган пушти рангда "оптимистик" тарзда безатишгани айтилган. Аслида, Европанинг католик мамлакатларида мовий ранг Биби Марямнинг ранги ҳисобланиб, қизлар учун ишлатилган.
Пантоне институти мутахассисларининг таъкидлашича, пушти ранг тарихан ўзининг "она" ранги – қизил билан боғлиқ. Турли даврларда у кўпроқ эҳтиросли, фаол ва тажовузкор сифатида тасвирланган. Ҳатто қизил ранг хиралаштирилиб, яъни амалда пушти рангга айлантирилганда ҳам, у барибир ўғил болалар билан боғлиқ бўлган.
Бугунги кунда кўплаб тадқиқотчилар, хусусан, социология ёки гендер назарияси соҳасидагилар, пушти рангнинг қизлар билан, мовий рангнинг эса ўғил болалар билан мустаҳкам алоқаси фақат ХХ асрнинг ўрталарида ўрнатилганига шубҳа қилмайди. Бунгача эса рангларнинг гендер боғлиқлиги ё тескари, ёки беқарор бўлган.
ХХ асрнинг иккинчи ярмида Ғарбда аёллар озодлиги ҳаракати авж олиб, унисекс услуби биринчи ўринга чиқади. 1970-йилларда АҚШдаги энг йирик чакана сотувчининг каталогларида камида икки йил давомида чақалоқлар учун бирорта ҳам пушти кийим-кечак бўлмаган.
1980-йилларгача бўлган совет нашрларида ҳам "ўғил болалар учун" ва "қизлар учун" рангларнинг қатъий тақсимланиши учрамайди. Кўк ва пушти ранглар асосан бир ёшгача бўлган чақалоқлар кийимларига бағишланган бўлимларда тилга олинган.
Нейтрал рангдаги болалар кийимлари тахминан 1985-йилгача оммалашган бўлиб, шундан сўнг дунё яна пушти ва кўк рангларга бўлиниб кетди. Кейинги ўзгариш туғуруқдан олдинги ултратовуш текширувининг кенг тарқалиши туфайли юз берди. Бўлажак фарзандининг жинсини билгач, ота-оналар қиз ёки ўғил бола учун маҳсулотлар харид қила бошлади. Сотувчилар эса ҳар бир жинс учун алоҳида кийимларни мамнуният билан таклиф қилишди, чунки бу усул орқали кўпроқ товар сотиш имконияти пайдо бўлди.
Гендерга асосланган кийимларнинг қайтишини боғлайдиган яна бир омил – болаларнинг ўз танлови. Уларнинг кўпчилиги тахминан икки ёшида ўз жинсини англайди ва тўрт ёшга келиб гендер идентификацияси ҳақида барқарор тасаввурга эга бўлади. Шу билан бирга, улар доимий равишда ижтимоий стереотипларни мустаҳкамлайдиган таъсирчан рекламаларни кўриб-эшитиб туради. Шунинг учун болалар аёллар узун сочли ва пушти кўйлакли бўлиши керак деб ўйлаши мумкин.
Сўнгги йилларда нейтрал ранглар яна урфга қайтди. Бу қисман жинс ва гендер тушунчалари доимий равишда қайта кўриб чиқилаётгани билан боғлиқ. Мода авлоднинг маданий ва сиёсий қарашларини акс эттиради, буларни кўпинча ёшлар белгилайди.