Қайта кўриб чиқилган ўқув дастури: Битирув орқали кимни кўришни хоҳлаймиз? 2-қисм

Қайта ко'риб чиқилган о'қув дастури: Битирувда кимни ко'ришни истаймиз? 2-қисм

О'збекистонда умумта'лим мактаблари учун янгиланган давлат та'лим стандартлари ва о'қув дастурлари бо'йича фаол муҳокамалар давом этмоқда. 1-қисмда ушбу о'згаришларнинг дастлабки шартлари ва о'зига хос хусусиятлари ко'риб чиқилди. Ушбу бо'лимда о'қув дастурларига киритилган та'лим фалсафаси, шунингдек, фан компетенсияларининг белгиланган мақсадлар ва педагогик тамойилларга мувофиқлиги таҳлил қилинади.

Муҳокама учун атиги 15 кун ажратилган, бу жуда қисқа, айниқса о'қув йили бошланиши яқинлашиб келаётганини ҳисобга олсак. Бу муддатни узайтириш ва барча манфаатдор томонларни: о'қитувчилар, мутахассислар ва ота-оналарни муҳокамага жалб қилиш о'ринли бо'лар эди. Муҳокама жараёнида шаффофлик ва жамоатчилик олдида ҳисобот бериш жуда муҳимдир. Бундан ташқари, та'лим стандартлари ва о'қув дастурларини амалга ошириш механизмларини ко'риб чиқиш муҳимдир.

Та'лим фалсафаси та'лимнинг асосий мақсадини белгилайди: биз қандай инсон, фуқаро ёки жамият а'зосини яратишга интиламиз ва энг муҳими, нима учун. Бу мазмун, о'қитиш усуллари ва баҳолаш ёндашувларини шакллантиради.

Ҳозирги вақтда та'лимга ко'плаб фалсафий ёндашувлар мавжуд бо'либ, уларни тахминан бир нечта асосий мактабларга бо'лиш мумкин.

Давлат стандартлари лойиҳасидаги асосий мақсадлар ва кутилган о'қув натижаларини (9 ва 16-бандлар) синчковлик билан о'рганиш ан'анавий ва прогрессив фалсафий мактабларнинг элементларини очиб беради.

Шундай қилиб, мактаб битирувчиларини мавжуд ижтимоий моделга интеграциялашга ург'у берилади. Бироқ, қуйида ко'рсатилганидек, прогрессив фалсафалар - шахсни ривожлантиришга қараганда ан'анавий фалсафаларга - билим ва қадриятларни узатишга ко'проқ э'тибор қаратилади. Мактаб жамиятни о'згартиришга қодир фуқароларни ривожлантирадиган муассаса сифатида қаралмайди.

ПИСА натижалари бо'йича энг яхши 10 таликка кирган Канада каби ко'плаб ривожланган мамлакатлар келажак авлодларнинг жамиятни такомиллаштиришдаги ролини тан оладилар ва о'з о'қув дастурларига реконструкцион фалсафа элементларини киритадилар.

Давлат та'лим стандартлари лойиҳасига иловалар ҳар бир босқич охирида барча фанлар бо'йича мақсадлар ва кутилган о'қув натижаларини тақдим этади (бошланг'ич - 4-синф, асосий - 9-синф ва о'рта - 11-синф). Фан о'қув дастурларига киритилган компетенциялар ушбу мақсад ва вазифаларга эришишни та'минлаши керак.

Бироқ, стандартларда э'лон қилинган улкан макро-мақсадлар (танқидий фикрлаш ва таҳлил, муаммоларни ҳал қилиш, рақамли ва медиа саводхонлиги ҳамда фуқаролик иштироки) турли фанларнинг о'қув дастурларида нотекис ишлаб чиқилган ва бир қатор фанлар бо'йича фан о'қув дастурларининг ҳақиқий дизайни ушбу мақсадларга эришишга то'сқинлик қилади.

Та'лимнинг бошланг'ич босқичи учун давлат стандартлари лойиҳасида қуйидагилар ишлаб чиқилиши э'лон қилинади:

Она тили о'қув дастурлари (о'қитиш тиллари о'збек, рус ва қорақалпоқ тилларида олиб бориладиган мактаблар учун) 2021 йилги Миллий о'қув дастурида мужассамланган коммуникатив ёндашувни сақлаб қолади: тил қоидалари ва тушунчалари о'з-о'зидан эмас, балки тил ко'никмаларини (о'қиш, ёзиш, тинглаш ва гапириш) ривожлантириш учун о'рганилади. Бироқ, о'қиш ва тушуниш ко'никмалари - ҳам бадиий, ҳам бадиий бо'лмаган - "Она тили" курсининг асосий фан компетенсияларидан бири сифатида белгиланганига қарамай, яна бир фан - "О'қиш саводхонлиги" жорий этилди.

"О'қиш саводхонлиги" курсининг э'лон қилинган мақсади о'қувчиларнинг миллий ва халқаро болалар адабиёти асарлари билан танишиш орқали о'қишга қизиқишини, эстетик дидини ва о'қиш маданиятини ривожлантиришдир. Асосан, у фақат бадиий адабиётга қаратилган кириш адабиёт курси сифатида тузилган ва фан компетенсиялари (улардан бештаси бор) юқори синфларда о'қитиладиган "Адабиёт" курсига то'лиқ мос келади.

Бироқ, агар биз УНЕССОнинг 1-9-синфлар учун Глобал О'қиш Дастури, ПИРЛС О'қишни Баҳолаш Дастури ёки ПИСА О'қиш Дастури каби халқаро ҳужжатларда "о'қиш саводхонлиги" та'рифини таҳлил қилсак, о'қиш саводхонлиги турли хил матнларни, жумладан, бадиий бо'лмаган ва ҳатто чизиқли бо'лмаган матнларни (графикалар, жадваллар ва бошқалар) тушуниш қобилияти сифатида белгиланади. Бошланг'ич мактаб о'қувчиларининг о'қиш саводхонлиги ко'никмаларини баҳолайдиган халқаро ПИРЛС дастури ҳам бадиий, ҳам бадиий бо'лмаган матнларни о'з ичига олади. Айтганча, у О'збекистондаги о'қувчиларнинг бадиий бо'лмаган матнларни ёмонроқ тушунишини ҳам ко'рсатди.

Шунинг учун, "О'қиш саводхонлиги" фанида фақат бадиий адабиётга э'тибор қаратиш орқали дастур муаллифлари фанни унинг номига мос келмайдиган қилиб ко'рсатишади.

Агар ушбу фан бошланг'ич о'рта мактаб даражасида адабиётни янада о'рганиш учун асос бо'либ хизмат қилса ("О'қиш саводхонлиги" о'қув дастурининг 1.3-бо'лимида ко'рсатилганидек), унда унга унинг моҳиятини аниқроқ акс эттирадиган ном берилиши керак. Шу билан бир қаторда, одатда коммуникатив ёндашувда бо'лгани каби, она тилидаги барча турдаги матнларни о'қиш ко'никмаларини ривожлантириш, тушуниш ва таҳлил қилишга қайтиш мумкин.

"Ота-оналик" фанида дастурнинг декларатив доираси ва кутилган о'қув натижалари о'ртасида сезиларли фарқ мавжуд.

Бошланг'ич мактаб стандарти мустақил фикрлаш, мақсад қо'йиш ва о'зини о'зи баҳолаш ко'никмаларини ривожлантиришни талаб қилади, аммо мақсадларнинг аксарияти Блум таксономиясига мувофиқ паст когнитив фе'ллар ёрдамида шакллантирилган: "тушунтириш", "айтиб бериш" ва "ма'лумот бериш". Мисоллар: "табиатни муҳофаза қилиш ҳар бир инсоннинг бурчи эканлигини тушунтириш" (Т1.И.04), "раҳм-шафқат ко'рсатиш, ёрдам бериш ва бошқаларга раҳм-шафқатли бо'лиш зарурлиги ҳақида гапириш" (Т2.И.09), "до'стликнинг аҳамиятини тушунтириш" (Т3.И.06), "давлат тилини ҳурмат қилиш зарурлигини тушунтириш" (Т4.М.02).

Изоҳ: О'қув натижалари кодловчиларида фан кодидан кейинги биринчи рақам баҳони билдиради; масалан, Т4.М.02 коди 4-баҳога тегишли.

То'ртта фан ё'налишидан биринчи соҳадаги барча о'қув натижалари - "ватанпарварлик" (битта натижадан ташқари, Т4.В.04) - тушунтириш, ҳикоя қилиш, қайта ҳикоя қилиш ва ма'лумот бериш қобилиятини назарда тутади. Қолган фан ё'налишларида натижаларнинг аксарияти паст когнитив даражаларга ҳам тегишли.

Шундай қилиб, дастур мустақил фикрлашни раг'батлантириш ва о'қувчиларни турли ҳаётий вазиятлар ҳақида мулоҳаза юритишга ва стандартларда ко'рсатилган оддий мезонлар асосида о'з ҳаракатларини баҳолашга ундаш о'рнига, уларни олдиндан мавжуд бо'лган ижтимоий догмаларни ёдлашга ва такрорлашга мажбурлашга интилади.

"Та'лим" фанининг давлат стандартлари, шунингдек, "мақсад қо'йишга қодир шахсларни ривожлантириш" каби қизиқарли мақсадни ҳам о'з ичига олади, аммо о'қув натижалари бу мақсадга эришишни ко'рсатмайди. То'ртинчи синф о'қув дастурида "билим олиш орқали келажак учун белгиланган мақсадлар ва орзуларга эришиш ё'лларини ифодалаш" (Т4.Ф.02) компетенсияси мавжуд. Бироқ, "келажак учун белгиланган мақсадлар ва орзулар" то'ртинчи синф о'қувчилари учун жуда узоқ ва мавҳум тушунчалардир. Дастурда ҳар бир кун ёки ҳафта учун қисқа муддатли режалаштириш ва мақсадларни белгилаш учун амалий мақсадлар мутлақо ё'қ. О'қувчиларга уй вазифаси учун вақтларини режалаштириш, дарсга тайёргарлик жадвалини тузиш ёки шахсий жисмоний фаолият режасини ишлаб чиқиш каби оддий, о'лчанадиган мақсадларни қо'йиш ва уларга эришиш о'ргатилмайди.

Бошланг'ич мактаб учун математика бо'йича давлат стандарти о'зининг мақсадларидан бирини "оддий ҳаётий муаммоларни тушуниш, уларнинг моделларини яратиш, ечиш усулларини қо'ллаш ва натижаларни шарҳлаш орқали дастлабки муаммоларни ечиш ко'никмаларини ривожлантириш" деб белгилайди. Бошланг'ич мактаб математика о'қув дастурида бу мақсад "Математикадан масалаларни ечишга қо'ллаш" (М коди) фан соҳасини амалга ошириш орқали о'лчанадиган о'қув натижаларига айлантирилади. Муаммоларни ечиш бешта кетма-кет босқичга бо'линади: муаммони тушуниш, математик моделлаштириш, муаммоларни ечиш, муқобил ечимларни шарҳлаш ва баҳолаш ҳамда энг яхши ечимни тақдим этиш. Ушбу босқичларнинг ҳар бири доирасидаги компетенсиялар 1-синфдан 4-синфгача спирал шаклда ривожланади. Масалан, муаммони тушунишда биринчи синф о'қувчиси "об'эктлар, расмлар, диаграммалар ёки қисқа матн асосида ҳаётий вазиятдаги оддий со'з масаласини тушунади" (М1.М1.01). То'ртинчи синфга келиб, улар аллақачон "ҳаётий вазиятлардаги муаммоларни мустақил равишда аниқлайдилар ва уларни ечиш учун саволлар тузадилар" (М4.М1.01).

Бироқ, агар биз 1-4-синфлар учун бутун кодловчини таҳлил қилсак, о'қув натижаларининг аксарияти фақат техник арифметикага (қо'шиш ва айириш, ко'п хонали сонларни ко'пайтириш, касрлар билан ишлаш) баг'ишланганлигини ко'ришимиз мумкин. Ушбу тартибнинг ҳажми шунчалик каттаки, о'ртача о'қитувчи, гавжум синф хонаси ва 40 дақиқалик дарсни ҳисобга олган ҳолда, моделлаштиришнинг юқори босқичларини (масалан, М4 - муқобил ё'лларни баҳолаш ёки М5 - ечимни тақдим этиш ва ҳимоя қилиш) ишлаб чиқишга вақт топа олмаслиги мумкин.

Табиий фанлар о'қув дастури табиий фанларни ягона, яхлит тушунишни э'лон қилади (1.7-бо'лим), аммо о'қув натижаларининг кодловчилари интизомий сегрегацияни очиб беради.

Барча натижалар алоҳида фанлар о'ртасида қат'ий тақсимланган: Б - Биология, К - Кимё (TF3.Kmt.01), Ф - Физика ва Г - География. О'қув дастурида табиий ҳодисалар ёки нақшларни бир вақтнинг о'зида бир нечта фанлар призмаси орқали о'рганиш имконини берувчи гибрид мавзулар ё'қ.

5-9 ва 10-11-синфлар учун давлат стандартлари лойиҳаси бошланг'ич мактабда ривожланган компетенсияларни ривожлантириш ва чуқурлаштиришни талаб қилади. Адабиёт, тарих, давлат ва ҳуқуқ асослари, иқтисодиёт ва бизнес каби янги фанлар киритилмоқда ва 7-синфдан бошлаб "Табиий фанлар" ягона фан алоҳида фанларга бо'линади: физика, кимё, биология ва география. Бу даражада стандартларда э'лон қилинган прогрессив мақсадлар (танқидий ва ижодий фикрлашни ривожлантириш, медиа саводхонлиги ва бошқалар) ва бир қатор фанлардаги фан даражасидаги о'қув натижалари о'ртасида номувофиқлик кузатилиши мумкин.

Бундай номувофиқликнинг ёрқин мисолларидан бири "Давлат ва ҳуқуқ асослари" фанидир. 5-9-синфлар учун давлат стандарти жамиятнинг фаол фуқаролик позициясига ва давлат ва жамиятни бошқаришда иштирок этиш ҳиссига эга танқидий фикрлайдиган а'золарини ривожлантириш мақсадини э'лон қилса-да, 8-9-синф о'қув дастуридаги о'лчанадиган о'қув натижаларининг аксарияти (52 тадан 45 таси) бир хил фе'л ёрдамида шакллантирилган: "изоҳлаш" (тушунтириш, талқин қилиш). О'қув дастурининг о'зи расман "изоҳлаш" ни "тушунча мазмунини аниқлаштириш" деб та'рифлайди, бу Блоом таксономиясида (тушуниш) иккинчи энг паст когнитив даражадир. 8-9-синф кодификация даражасида қонунни таҳлил қилиш, баҳолаш ёки реал ҳаётдаги ишларга қо'ллаш ко'никмалари деярли мавжуд эмас, бу эса танқидий фикрлаш, проактив муносабат ёки тегишлилик ҳиссини ривожлантириш каби белгиланган мақсадларга эришишни имконсиз қилади.

Ҳатто 10-11-синфларда ҳам, "таҳлил қилиш" ва "баҳолаш" каби юқори даражадаги фе'ллар пайдо бо'лган ва ба'зи амалий ва процедуравий институтлар, масалан, айбсизлик презумпцияси, омбудсман институти ёки меҳнат низолари жорий этилган жойларда ҳам, танқидий таҳлил ҳали ҳам қат'ий маҳаллийлаштирилган: о'қувчилар фақат фуқаролар ёки иш берувчилар томонидан қонунларнинг бузилишини баҳолайдилар (масалан, ДҲА.11.XH.08), лекин улар давлат идоралари қарорлари ёки ҳаракатларининг адолатлилиги ёки самарадорлигини баҳолаш вазифасини о'з зиммаларига олмайдилар.

Дастур шунингдек, "инсон ва шахс тушунчаси" (ДҲА.8.OH.01), "жамият тушунчаси" (ДҲА.8.OH.02), "давлат хусусиятлари" (ДҲА.8.OH.03) каби мавҳум та'рифлар ва ҳуқуқнинг турли соҳаларининг асослари ва манбалари билан то'либ тошган. Бу мавҳум тушунчалар о'смирларнинг ҳаёт тажрибасидан ажралиб туради, бу эса билимларни реал дунё контекстига о'тказишни жуда қийинлаштиради. Дастур тақиқлар ва жавобгарлик, жиноятлар, ноқонуний хатти-ҳаракатлар, ҳуқуқбузарлик элементлари ва вояга етмаганларнинг жиноий жавобгарлигига катта э'тибор қаратади, аммо ҳуқуқий чоралар (масалан, давлат идораларига қандай шикоят қилиш, ёзги иш вақтида иш ҳақи то'ланмаганлиги ҳақида қаерга шикоят қилиш ёки болалар омбудсмани амалда қандай ишлаши) тушунтирилмаганлигича қолмоқда.

“Таълим” фанида талабадан “тайёр” ҳақиқатларни “тушунтириш”, “тушуниш” ва “асослаш”ни талаб қилувчи мавҳум шиорлар ҳам мавжуд: масалан, “табиатни муҳофаза қилиш ҳар бир инсоннинг бурчи эканлигини тушунтириш” (Т5.И.06), “оилада уйғунлик ва ўзаро ёрдамнинг аҳамиятини тушунтириш” (Т5.В.08), “инсонда соф туйғулар асосан оилада ривожлантирилишини тушуниш” (Т8.В.02), “билим олиш инсонни тарбиялайдиган ва уни юксак мақсадлар сари йўналтирадиган куч эканлигини асослаш” (Т8.И.04) ёки “жамоат жойларида маданий хулқ-атвор фуқаролик бурчи эканлигини асослаш” (Т9.И.08). Юқори синфларда (10 ва 11-синфлар) ҳам фан асосан ма'рузаларга асосланган ва пассив бо'либ, "ахлоқий" ё'налишга эга: о'қувчилардан "оилада мас'улиятли бо'лиш" (Т10.И.01), "миллий ва умуминсоний қадриятлар ва урф-одатлар" (Т11.М.01) ёки "барқарор ривожланиш учун ҳамкорлик" (Т11.И.06) нинг аҳамиятини "тушунтириш" ва "тушуниш" кутилмоқда.

Тарих о'қув дастури қизиқарли тарзда тузилган. Давлат стандартлари "тарихий манбалар билан ишлаш, тарихий воқеалар ва жараёнларни таққослаш ва уларнинг о'заро бог'лиқлигини аниқлаш орқали танқидий ва ижодий фикрлашни ривожлантириш" ёки "таҳлилий фикрлашга қодир онгли фуқарони тарбиялаш" каби мақсадларни э'лон қилади. О'қув дастури танқидий фикрлашнинг икки томонлама стандартини намойиш этади: ташқи тарихий жараёнлар чуқур танқидий ко'з билан о'рганилади (масалан, деколонизация, империя экспансияси, тоталитар усуллар). Бироқ, мақсадлар О'збекистон тарихига о'тганда, о'қувчилар аждодларининг ҳаракатларини (масалан, давлат бошқаруви ёки истилолар) "тарихий эмпатия" нуқтаи назаридан таҳлил қилишлари керак. Масалан, талабалар "Темурий давлат арбобларининг халқ фаровонлиги ва адолатга бо'лган муносабатини, "Адолат давлатнинг пойдеворидир" тамойилига асосланган тарихий ҳамдардликка таяниб баҳолашлари" (О'Т8.ИИ5.02) ва "Амир Темурнинг босиб олган ерларида тартиб о'рнатиш ва бинолар қуриш ҳақидаги қарорларининг о'ша давр қадриятлари ва сиёсатига мослигини баҳолашлари" керак (О'Т8.С6.03).

Тарих о'қув дастури чизиқли-хронологик ва фактларга асосланган бо'либ қолмоқда: о'қув натижалари қат'ий равишда аниқ тарихий воқеаларга бог'лиқ. Бу билим узатишни - талабанинг ма'лум бир тарихий ривоятдан универсал нақшларни ажратиб олиш ва уларни бошқа вазиятларни, тарихий ёки замонавий вазиятларни таҳлил қилишда қо'ллаш қобилиятини имконсиз қилади. Масалан, талаба Россия империяси томонидан Туркистонда темир ё'л қурилишини мустамлакачилик манфаатлари нуқтаи назаридан таҳлил қилади (О'Т10.ИК4.01). Улардан умумий мавҳум моделни ("инфратузилма империализми" ёки "экстраксион иқтисодиёт") аниқлаш кутилмаганлиги сабабли, улар Туркистондаги темир ё'лни алоҳида тарихий факт сифатида қабул қилишади ва о'з мустамлакаларида ёки ривожланаётган мамлакатларда йирик давлатларнинг бошқа, шунга о'хшаш инфратузилма мегалойиҳалари билан о'хшашликларни чиза олмайдилар.

Яна бир мисол. Кодификатор Михаил Горбачёвнинг ислоҳотлари ва Европадаги геосиёсий о'згаришларнинг амалий тадқиқотини о'з ичига олади (ЖТ10.ИИ1.02). Бироқ, о'қув натижаси ма'лум бир давр ва шахсга бог'лиқлиги сабабли, талаба қайта қуриш муваффақияцизлиги мантиг'ини дунё бо'йлаб бошқа муваффақияциз юқоридан пастга қараб давлат ислоҳотларини таҳлил қилишга қо'ллашни о'рганмайди.

"Иқтисодиёт ва бизнес" о'қув дастури ЕС (Ёшларни иш билан та'минлаш ко'никмалари) лойиҳаси томонидан белгиланган фан соҳаларини о'з ичига олган: молиявий саводхонлик, иқтисодий саводхонлик, тадбиркорлик ва иш билан та'минлаш ко'никмалари. 2025-йилгача бир нечта минтақалардаги пилот мактабларда фаолият юритган ЕС лойиҳаси 9-синфдан 11-синфгача ушбу учта ё'налиш параллел равишда модул форматда о'қитиладиган кенг қамровли, о'қув дастурлари о'ртасидаги дастурни амалга оширди. Бу билим алмашинувини осонлаштирди: масалан, талаб назариясини (иқтисодий назария) о'рганаётганда, о'қувчилар о'з эҳтиёжларига (молиявий саводхонлик) асосланган шахсий бюджетни ҳисоблашлари ва о'з жамоаларининг қондирилмаган эҳтиёжларини о'рганиб, ушбу эҳтиёжларга асосланган бизнес г'оясини ишлаб чиқишлари мумкин эди (тадбиркорлик).

Янгиланган о'қув дастури синфга асосланган сегментацияга қайтди: 9-синф молиявий саводхонликка баг'ишланган, 10-синф о'қувчилари иқтисодий назарияни ва 11-синф о'қувчилари тадбиркорликни о'рганадилар. Конструктивистик нуқтаи назардан, бу билим алмашинувини қийинлаштиради: масалан, 10-синфда назарий иқтисодий қонунларни о'рганаётганда, о'қувчи уларни дарҳол о'з бизнес г'оясини ривожлантиришга қо'ллай олмайди. Бундан ташқари, фан номларига "меҳнат бозори рақобат ко'никмалари" киритилганига қарамай, ЕС лойиҳаси о'қув дастурига киритилган ишга жойлашиш билан бог'лиқ компетенсиялар, масалан, резюме ёзиш, ишга жойлашиш таҳлили, ишга жойлашиш бо'йича суҳбат ко'никмалари ва бошқалар о'қув натижаларидан олиб ташланди.

Янги стандартлар о'рганиш учун универсал дизайн (УДЛ) деб номланувчи илг'ор, конструктивистик консепсияни жорий этади. УДЛ талабаларга о'рганишда иштирок этиш, ма'лумотни о'злаштириш ва о'рганиш натижаларини тақдим этиш учун турли хил имкониятларни тақдим этишни о'з ичига олади.

Бироқ, таҳлиллар УДЛ тамойилларини фанлар бо'йича амалга оширишда сезиларли номутаносибликни ко'рсатади. Компютер фанлари ва математика каби фанларда УДЛ интеграциясининг юқори даражасини, масалан, "уланмаган" консепсия - рақамли қурилмаларсиз о'рганиш алгоритмлари - жисмоний флешкарталар, рол о'йнаш ва ҳаракат орқали ёки визуал 3Д моделлар билан ишлаш ва муаммоларни ечишда математик моделларни танлаш эркинлиги орқали кузатиш мумкин. Бироқ, ба'зи бошқа фанларда (масалан, ҳуқуқ ва тарих) УДЛ интеграцияси даражаси номинал бо'либ қолмоқда: дастурлар қат'ий матнга асосланган бо'либ қолмоқда ва кодловчилар турли когнитив қобилиятларга эга талабалар учун мақсадга эришишни намойиш этишнинг муқобил усулларини о'з ичига олмайди.

Умуман олганда, болаларнинг кейинги о'н йилликда мамлакат мактабларида нимани ва қандай о'қишини ҳамда мустақил ҳаётга қадам қо'йганларида қандай шахс бо'либ етишишини белгилайдиган та'лим стандартлари ва о'қув дастурлари лойиҳаларининг аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда, ушбу ҳужжатларни барча манфаатдор томонлар: о'қитувчилар, ота-оналар ва мутахассислар билан кенгроқ ва ҳар томонлама муҳокама қилиш зарур.

Фан компетенсияларини стандартларда э'лон қилинган мақсадларга мослаштиришни ҳам, дастурларнинг умумий фалсафаси ва методологиясини таҳлил қилишни ҳам чуқурроқ таҳлил қилиш керак. Республика та'лим маркази томонидан ажратилган 15 кун бунинг учун етарли эмас. О'қув йили аллақачон бошланганини ва янги дастурлар шу вақтгача амалга оширилмаслигини ҳисобга олсак (шунчаки вақт етарли эмас), муҳокама муддатини узайтиришга ҳеч нарса то'сқинлик қилмайди.

Шунингдек, о'қув дастурларини касб-ҳунар та'лими тизимидаги ислоҳотлар нуқтаи назаридан таҳлил қилиш керак: агар барча умумий фанлар бо'йича асосий тушунчаларнинг асосий минимуми 11-синфга узайтирилса, техник мактабларга о'қишга кирган 9-синф битирувчиларининг 50 фоизи парчаланиб кетган билимларга эга бо'лиш хавфи остида қоладиган вазиятга тушиб қолмаймизми? Бундай вазиятнинг олдини олиш учун о'рта мактаб стандартлари техник мактабларнинг умумий та'лим блокига қандай интеграция қилинади?

Юқоридагилар о'рта та'лимнинг илг'ор даражаси (3+) учун ҳам то'г'ри келади. 10-11-синфлар учун стандартлар фанларни ҳам стандарт, ҳам илг'ор даражаларда о'рганишни талаб қилади, аммо илг'ор даражадаги о'қув дастурлари ҳали муҳокамага қо'йилмаган. Қиёсий таҳлил зарур: фан о'қув дастурларининг стандарт ва илг'ор даражалари бир-бири билан қандай таққосланади? Агар 10-11-синфларда айрим фанларни чуқур о'рганиш учун вақт ажратиш учун бошқа фанлар, танлов дарсларида бо'лгани каби, жадвалдан олиб ташланса, бу 11-синф илг'ор даражасида кескин номутаносибликка олиб келмайдими: ба'зи фанларни чуқур билиш ва бошқаларини минимал даражада билишнинг ё'қлиги?

Муҳокамаларда шаффофликни ва давлат идораларининг жамоатчилик олдида ҳисобдорлигини та'минлаш учун махсус порталга юборилган барча шарҳлар қонунчилик муҳокамаларида бо'лгани каби ко'ринадиган бо'лиши керак. Шу тарзда, жамоатчилик қайси шарҳлар лойиҳа муаллифлари томонидан қабул қилинганини, қайсилари қабул қилинмаганини ва нима учун эканлигини кузатиши мумкин.

Шунингдек, тушунтиришсиз то'хтатилган аввалги дастурларнинг такрорланишига ё'л қо'ймаслик учун уларни қайта ко'риб чиқиш ва тасдиқлашдан кейин амалга ошириш механизмларини, шунингдек, та'лим стандартлари ва о'қув дастурлари лойиҳаларини муҳокама қилиш муҳимдир.