Мактаблар учун қайта кўриб чиқилган давлат стандартлари ва ўқув дастурларида қандай янгиликлар бор? 1-қисм

Мактаблар учун қайта ко'риб чиқилган давлат стандартлари ва о'қув дастурларида қандай янгиликлар бор? 1-қисм

Мактабгача ва мактаб та'лими вазирлиги қошидаги Республика та'лим маркази умумий та'лим тизими учун давлат та'лим стандартлари ва о'қув дастурлари лойиҳаларини жамоатчилик муҳокамасига тақдим этди. Муҳокама 20-августдан бошлаб 15 кун давом этади. Бошланг'ич (1-4-синфлар), асосий (5-9-синфлар) ва о'рта (10-11-синфлар) та'лим стандартлари лойиҳалари, о'қув дастури (барча фанлар ва синфлар учун соатлар жадвали) ва барча мактаб фанлари учун о'қув дастурлари махсус порталда мавжуд. Газета ушбу ҳужжатларни таҳлил қилди ва асосий о'згаришларни та'кидлади.

Бу умумий та'лим мактабларида та'лимнинг узлуксизлигини та'минлаш учун ягона дастурларни амалга оширишга қаратилган биринчи уриниш эмас. Миллий о'қув дастури 2021-йилда қабул қилинган ва уни амалга ошириш шу йили бошланган. Республика та'лим марказининг о'ша пайтдаги директори Шуҳрат Саттаров "Газета" нашрига берган интервюсида Миллий о'қув дастури ва аввалги стандартлар о'ртасидаги асосий фарқ унинг о'зида мужассам этган, о'қувчиларга ХХИ асрда муваффақият қозониш учун зарур бо'лган компетенсияларда эканлигини та'кидлади: танқидий ва ижодий фикрлаш, мулоқот қобилиятлари, ахборот билан ишлаш, о'зини о'зи ривожлантириш ко'никмалари ва фаол фуқаролик позицияси. О'қув дастурлари ва уларга асосланган дарсликларни ишлаб чиқишда иштирок этган УНИСЕФ дастурни ёдлашга асосланган о'қитишдан воз кечишга мо'лжалланган "О'збекистоннинг биринчи компетенсияга асосланган дастури" деб э'лон қилди.

Президент фармони билан тасдиқланган 2026-йилгача давлат та'лими тизимини ривожлантириш дастурида вазирликка 2024-йил 1-сентабргача мактабларнинг Миллий о'қув дастурига то'лиқ о'тишини та'минлаш вазифаси юклатилган эди. 1-3, 6, 7 ва 10-синфлар учун дарсликлар янги о'қув дастури бо'йича нашр этилди. Бироқ, 2023-йилда янги ўқув дастурини амалга ошириш режалари эълон қилинди: бошланғич синфлар учун янги дарсликлар жорий этилди, кейинчалик Сингапур математика ва фан дарсликлари 5-6-синфлар учун таржима қилинди ва баъзи ўрта мактаб дарсликлари янгиланди.

Шундай қилиб, мактабларда турли синфлар турли йилларда нашр этилган ва кўпинча бир-бирига мос келмайдиган дарсликлар ёрдамида ўқитиладиган вазият юзага келди (ва ҳали ҳам давом этмоқда).

2024-йилда Эрта болалик ва мактаб таълими вазирлиги вакиллари мактаблар учун таълим стандартлари ва ўқув дастурларини такомиллаштириш бўйича саъй-ҳаракатларни эълон қилишди. 2026-йил феврал ойида мактабгача таълим ва мактаб ўқув дастурларини тўлиқ кўриб чиқиш эълон қилинди, бу уларни юқори самарали глобал таълим тизимлари дастурлари ва баҳолашларига мослаштиришга қаратилган эди. 18-август куни махсус порталда кўриб чиқиш учун мавжуд бўлган Ўзбекистон мактаблари учун қайта кўриб чиқилган Миллий ўқув дастури тақдим этилди ва шарҳлар қолдирилиши мумкин. Республика та'лим маркази ма'лумотларига ко'ра, муҳокама 20-августдан бошлаб 15 кун давом этади.

Давлат та'лим стандартлари лойиҳасида улар о'қишга компетенцияга асосланган ёндашувга асосланганлиги ва нафақат о'қувчилар томонидан билим олишни, балки ушбу билимларни турли та'лим ва ҳаёт шароитларида амалий ко'никмалар, қадриятлар ва муносабатлар билан уйг'ун ҳолда мустақил, самарали ва онгли равишда қо'ллаш қобилиятини ҳам та'минлашга мо'лжалланганлиги та'кидланган. Стандартлар о'қувчиларнинг танқидий ва ижодий фикрлаш, муаммоларни ҳал қилиш ко'никмалари, ҳамкорлик, мулоқот, рақамли ва технологик саводхонлик ва ижтимоий-эмоционал компетенцияларни ривожлантиришга қаратилганлиги та'кидланган.

Асосий педагогик тамойиллар билим ва ко'никмалар кетма-кет ривожлантириладиган спирал ёндашувни ва о'қувчиларга о'қишга жалб қилиш, ма'лумотни о'злаштириш ва о'қув натижаларини тақдим этиш учун турли хил вариантларни тақдим этишни о'з ичига олган о'рганиш учун универсал дизайнни (УДЛ) э'лон қилади. Стандартлар шунингдек, гендер тенглиги, инклюзия ва иқлим о'згариши ва яшил та'лим, ижтимоий-эмоционал о'рганиш, сог'лиқ ва фаровонлик ҳамда ҳаёт ко'никмалари каби ко'п қиррали мавзуларнинг мавжудлигини э'лон қилади.

О'қувчиларнинг танқидий ва ижодий фикрлаши ва ҳаётий ко'никмаларини ривожлантириш билан бир қаторда, 11-синф охирига қадар кутилган натижалар сифатида қуйидагилар ко'рсатилган:

Та'лим стандартларига иловаларда 4, 9 ва 11-синфлар охирига қадар о'қув натижалари батафсил баён этилган. Шунингдек, фан ва синфлар бо'йича о'қув соатлари сонини белгиловчи асосий о'қув дастури доираси ҳам тақдим этилган. 2026-2027 о'қув йили учун о'қув дастури доираси билан таққослаганда, қуйидаги о'згаришлар сезиларли:

Барча фанлар бо'йича о'қув дастурлари бир хил тузилган. Биринчи бо'лимда, умумий о'қув мақсадлари ва тегишли та'лим даражаси (бошланг'ич, асосий ва о'рта) учун о'қув мақсадларидан со'нг, тегишли фан бо'йича о'қув мақсадлари келтирилган. Қуйидаги бо'лимларда қадриятлар ва умумий компетенсиялар, о'қув дастурининг хусусиятлари, о'заро бог'лиқ мавзулар, фан компетенсиялари, методологик ёндашувлар, баҳолаш тизимлари ва о'қув юкламалари баён этилган. Иккинчи бо'лимда синф даражаси бо'йича о'қув мақсадлари батафсил баён этилган ва уларнинг ҳар бир синф даражасида ривожланиши ко'рсатилган. Ҳужжатда ишлатилган атамалар луг'ати хулоса қилади.

Дастурларда "компетенсия" билим, ко'никма, муносабат ва қадриятларнинг уйг'ун комбинацияси асосида берилган контекстда то'г'ри ва самарали ҳаракат қилиш қобилияти сифатида та'рифланади. Шундай қилиб, концепция о'қув фаолиятини қадриятларга (шахсий, ижтимоий, фуқаролик, миллий ва умуминсоний) асосланган модел орқали, ҳаётий ("юмшоқ") ко'никмалар ҳалқаси билан о'ралган ва ташқи ҳалқада фанга хос ко'никмалар жойлашган модел орқали лойиҳалашни назарда тутади. Ушбу ёндашув ҳар қандай фанга асосланган фаолият (ташқи доира) охир-оқибат талабанинг ички қадриятлар базасини (марказини) шакллантириш учун ма'лум бир юмшоқ ко'никма (о'рта доира) орқали амалга оширилиши кераклигини назарда тутади. Натижаларни баҳолашда о'қитувчи нафақат талаба нима қарор қилганига ёки ёзганига, балки уларнинг гуруҳда қандай муносабатда бо'лганига, о'з позициясини қандай асослаганига ва қандай ахлоқий хулосалар чиқарганига ҳам э'тибор бериши керак.

"Биология" фанида уч ҳалқали моделга мисол.

"Она тили" фанида 2021-йилги о'қув дастурига киритилган коммуникатив ёндашув сақланиб қолган. Асосий мақсадлар мулоқот қобилиятларини (о'қиш, ёзиш, тинглаш, гапириш) ва бу ко'никмалардан кундалик ҳаётда самарали фойдаланиш, фикрларни аниқ ва изчил ифода этиш, адабий тил нормаларига мувофиқ, ог'заки ва ёзма равишда ривожлантиришдир. Бундан ташқари, ушбу мақсадларга мувофиқ, фанга хос компетенцияларни ривожлантириш талаблари батафсил баён этилган. Матнни тушуниш қобилиятларига қо'йиладиган талаблар халқаро баҳолаш дастурларида белгиланган о'қиш саводхонлиги моделининг барча босқичларини ҳисобга олади: аниқ ва яширин ма'ноларни тушуниш, структуравий таҳлил, матнни талқин қилиш, мулоҳаза юритиш ва баҳолаш (ПИСА баҳолаш ва таҳлилий тизимининг 33-моддасидаги ПИРЛСдаги о'қиш саводхонлиги тавсифига ва о'қиш саводхонлиги доирасига қаранг). Тил билимлари (луг'ат, грамматика, тиниш белгилари) алоҳида тақдим этилмайди ва о'з-о'зидан мақсад эмас, балки тил ко'никмаларига сингдирилган.

Коммуникатив ёндашув "О'збек тили" (бошқа тилларда о'қитиладиган мактаблар учун) ва "Чет тили" (инглиз, немис, франсуз) фанларида ҳам сақланиб қолган: асосий мақсадлар мулоқот қобилиятларини ривожлантириш ва турли вазиятларда тилдан фойдаланишдир. Она тили бо'лмаган тиллар (о'збек тили, хорижий тиллар) учун 11-синф охирига келиб, о'қувчилар СЕФР Б1 даражасига тенг келадиган даражага эришишлари кутилмоқда, бу уларга тилни асосий ҳаётий вазиятларда қо'ллаш, кундалик вазиятларнинг аксарият қисмида равон мулоқот қилиш ва кенгайтирилган гапларнинг асосий моҳияти ва тафсилотларини тушуниш имконини беради.

Бошланг'ич синфлардаги "О'қиш саводхонлиги" фани асосан адабиётга кириш курсига айлантирилди: у миллий ва халқаро болалар адабиёти асарлари билан танишиш орқали эстетик дид ва о'қиш маданиятини ривожлантиришга мо'лжалланган. Эслатиб о'тамиз, бошланг'ич синфлардаги 2021-йилги о'қув дастурида о'қиш она тили билан бирлаштирилиб, "Она тили ва о'қиш саводхонлиги" ягона дарсликлари жорий этилди. Бу икки фан 2023-йилда ажратилди.

Тарих фани чизиқли, хронологик ёндашувни сақлаб қолади: 5-синфда тарих ҳақидаги "умумий ма'лумот" ҳикояларидан со'нг, о'қувчилар 6-синфда қадимги цивилизацияларни о'рганишдан 7-синфда О'рта асрларга, 8 ва 9-синфларда Янги Дунёга о'тадилар ва юқори синфларда 20-аср тарихи ва замонавий ривожланиш билан якунлайдилар. Фан компетенсиялари сиёсий тарих, ижтимоий-иқтисодий ҳаёт, маданият ва сан'ат, фан ва кашфиётлар каби соҳаларга бо'линади.

"Тарихий эмпатия" деган қизиқарли тушунча жорий этилди - ма'лум бир тарихий даврда одамларнинг ҳаёти, ҳис-туйг'улари, қадриятлари ва ҳаракатларининг мантиг'ини тушуниш.

Математикада математикадан фойдаланиб муаммоларни ечишга беш босқичли ёндашув э'лон қилинди: муаммони тушуниш, математик моделлаштириш, муаммони математикадан фойдаланиб ечиш, муқобил ечимларни таққослаш ва таҳлил қилиш ва энг яхши ечимни танлаш. Бу ёндашув ПИСАда қабул қилинган математик саводхонлик моделига яқин.

Математика о'қув дастурида қабул қилинган математик моделлаштиришдан фойдаланиб муаммоларни ечиш модели.

Амалдаги ёндашув табиий фанлар блокида ҳам сақланиб қолди: 1-6-синфларда табиий ҳодисалар ва қонунлар ҳақида асосий билимларни берадиган "табиацҳунослик" қо'шма фанидан со'нг, 7-синфдан бошлаб о'қувчилар алоҳида фанларга бо'линади: физика, кимё, биология ва география. Астрономия 7 ва 11-синфларда физикага интеграциялашган.

Энг қизиқарли о'згаришлар "Иқтисодиёт ва бизнес" қо'шма фанида кузатилмоқда. Асосан, бу фан учта соҳани бирлаштиради: молиявий саводхонлик — шахсий молия бошқаруви (9-синф); иқтисодий назария — талаб ва таклиф қонунлари, микро ва макроиқтисодиёт (10-синф); ва тадбиркорлик ва меҳнат бозорига тайёргарлик — тадбиркорлик, стартаплар, менежмент, маркетинг ва бизнес молиялаштириш (11-синф).

"Иқтисодиёт ва бизнес" фан соҳалари.

Дастурларга киритилган та'лим фалсафаси, шунингдек, фан компетенсияларининг белгиланган мақсадлар ва педагогик тамойилларга мос келиши ҳақида материалнинг кейинги қисмида о'қинг.