Қадимий ғор суратларининг кашф этилиши Ирландиядаги илк маълум бўлган одамлар у ерга Уэльсдан пиёда ўтиб келганини кўрсатмоқда
Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, сўнгги Музлик даврида Уэльс ва Ирландия ўртасида «йўқотилган қуруқлик кўприги» бўлган.
Қадимий ғор санъати топилмаси Ирландиядаги илк маълум одамлар Уэльсдан пиёда ўтиб келганига ишора қилмоқда
Тадқиқотчилар Ирландияда инсон мавжудлигининг энг қадимги маълум далилларини аниқлашга ёрдам беришди
Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, бундан минглаб йиллар аввал Ирландияга етиб келган илк маълум одамлар, катта эҳтимол билан, Уэльсдан бўлган. Бунга қадимий ғор санъатининг «ҳаяжонли» кашфиёти ишора қилмоқда.
Сўнгги Музлик даврида, Британия оролларининг катта қисми улкан қитъа музлиги остида бўлган пайтда, денгиз сатҳининг пасайиши ҳозирги Пембрукширни Ирландиянинг жанубий-шарқий чеккаси, Рослэр яқини билан боғловчи «йўқотилган қуруқлик кўприги»ни юзага чиқарган.
Ливерпуль университетининг тоғ жинслари бўйича мутахассиси, доктор Жорж Нэшнинг айтишича, ушбу йўналиш тақдим этган имкониятлар овчи-йиғувчилар учун рад этиб бўлмайдиган даражада жозибали бўлган.
Халқаро экспертлар гуруҳи билан ҳамкорликда Нэш Ирландиянинг жанубий-ғарбида камида 15 000 йил аввалги даврга оид қоя тош санъати намуналари бўлган саккизта ғорни аниқлади. Бу Ирландиядаги инсон мавжудлигига доир бундан олдинги энг қадимги далилдан тахминан 5 000 йил эртароқдир.
«Йўқотилган қуруқлик кўприги» (Lost Land Bridge) лойиҳасига раҳбарлик қилган Нэшнинг сўзларига кўра, бу йўналиш соҳилдан соҳилгача тахминан 46 миль (76 км) масофадаги ўрмон ва ўтлоқлардан иборат яссилик орқали ўтган.
Ёзги ҳарорат одатда -10°C дан -20°C гача бўлган шароитда, Нэшнинг таъкидлашича, бу йўлак унумдор, аммо деярли музлаган тупроқда ўсувчи чидамли қамишсимон ўсимликлар, мохлар ва лишайниклар билан озиқланувчи ёввойи отлар, мамонтлар, бизонлар, шимол буғулари ва бошқа йирик ўтхўр ҳайвонларнинг яшаши учун хизмат қилган.
Нэш ўз фаолияти давомида ўша даврдаги инсонлар миграцияси ҳақида орттирган билимларига таяниб, одамлар ушбу йўналишдан фойдаланмаган бўлиши мумкинлигини тасаввур ҳам қилиб бўлмаслигига доим ишонганини айтди.
Бу уни Дублин университет коллежи ва Аделаида университетининг турли соҳа мутахассисларидан иборат жамоасини, шунингдек, Дубай, Уэльс ва Португалиядан келган олимларни бирлаштиришга ундади.
«Шу пайтгача археологлар тасодифан топган энг қадимги далиллар тахминан 10 500 йил аввалги даврга тегишли эди, аммо нафақат мен, балки ҳамма бу шунчаки ҳақиқат бўлиши мумкин эмаслигини биларди.
Биз шунчаки етарлича синчковлик билан ва тўғри жойлардан қидирмаган эдик. Биз амал қилган тамойил шундай эди: „исботнинг йўқлиги, йўқликнинг исботи эмас“».
Унинг сўзларига кўра, сунъий интеллект (СИ) соҳасидаги тараққиёт бу ишни бутунлай ўзгартириб юборди.
«Ғоршунос мутахассис Шейн Диффили ва рақамли хариталаш бўйича маслаҳатчи Даррен Ли ёрдамида биз компьютер алгоритмига Жанубий Уэльсдаги ғор турар жойларининг хусусиятлари ҳақида билган барча нарсаларимизни киритдик ва унга Ирландиядаги шунга ўхшаш жойларни қидириш вазифасини топширдик. Бу бизни умидбахш кўринган бирор нарсага дуч келиш илинжида қишлоқ жойларда кўр-кўрона санғиб юришдан халос қилди».
Компьютер модели Ирландиянинг жанубий-ғарбида 28 та эҳтимолий ғорни аниқлади ва жамоа уларни ўрганиб чиқди.
Уларнинг саккизтасида ғор санъати намуналари топилди. Тадқиқотчиларнинг фикрича, улар камида 15 000 йил аввалги ва эҳтимол ундан ҳам қадимги даврга тегишли бўлиб, бу Ирландиядаги инсон мавжудлигига доир бундан олдинги энг қадимги далилдан тахминан 5 000 йил олдинроқдир.
Жамоа ҳозирча ғорларнинг аниқ жойлашувини маълум қилишни истамаяпти, чунки улар вандализмга учраши ёки талон-торож қилинишидан хавфсирамоқда.
«Биз биламизки, ҳозирги Жанубий Уэльс ҳудудига бундан тахминан 35 000 — 40 000 йил аввал Англия жануби, Франция ва Испаниядан келган, ўша пайтда қуриган Ла-Манш ва Бристоль бўғозлари орқали ўтган жасур илк замонавий одамлар жойлашган. Улар Чепстоудан Сент-Дэвидсгача чўзилган яшаш учун яроқли ер тасмаси бўйлаб ғорларда мавсумий яшашган», деди Нэш.
«20 000 йил давомида уларнинг санъати дастлабки ҳисоб-китоб жадваллари бўлиши мумкин бўлган оддий чизиқли расмлардан атрофдаги дунёни янада тасвирий ва ифодалироқ акс эттиришгача ривожланди ва биз Ирландияда топган нарсаларимиз бунинг яна бир ривожланиш босқичидир».
«Йўқотилган қуруқлик кўприги» лойиҳаси томонидан аниқланган қоя тош санъати намуналари ғор деворларидаги ўйма нақшлар, охро ва кўмир билан чизилган суратлар ҳамда бармоқ учлари билан лой ва тупроққа босиб чизилган чизиқли эскизларни ўз ичига олади.
Эҳтимол, ўша пайтда доимий бўлиши кўзда тутилмаган, ғор деворларининг юмшоқ қатламларига уч ёки тўрт бармоқ билан ўйилган узунчоқ чизиқлар, катта эҳтимол билан, қадимги инсон болаларининг тасвирий қоя санъати билан илк танишуви бўлган.
Нэшнинг фикрича, аҳоли сонининг кўпайиши одамларни янада ғарб ва шимолга ҳаракат қилишга мажбур қилган.
«Масалан, Гоуэр ярим оролида одамлар яшаган 100 га яқин ғор бўлган, у пайтда инсон гуруҳлари ўзлари учун алоҳида турар жойлар қуриши учун технологиялар ҳали мавжуд эмас эди.
Бу ғорлар ичидаги ҳарорат йил бўйи 10°C дан 15°C гача сақланиб турган, шунинг учун айиқ терисидан ёпинчиқлар ва кириш жойидаги гулханлар (улар йиртқичларни ҳайдашга ҳам ёрдам берган) билан бу ер яшаш учун жуда шинам жой бўлган, айниқса ташқаридаги -20°C ҳарорат билан солиштирганда.
Бу ғорлар учун рақобат шиддатли бўлган бўлиши керак.
Оилавий алоқалар кенгайган сари, ҳайвонларнинг миграция йўналишларини кузатиш орқали омон қолиш ҳақидаги билимлар яхшиланди ва улар янада жасурроқ бўлиб боришди».
«Йўқотилган қуруқлик кўприги» лойиҳаси жамоаси келажакда янада кўпроқ кашфиётлар қилиш учун катта имкониятлар борлигига ишонади.
«Биз ҳозирда ўрганган жойлар Ирландиянинг жанубий-ғарбида жойлашган, аммо қадимги одамлар Уэксфорд, Уотерфорд ва Коркни шунчаки четлаб ўтиб, тўғри ғарбга қараб кетишган деб тахмин қилиш мантиққа тўғри келмайди», деди Нэш.
«Бизни топишимизни кутаётган янада кўп ва ҳатто ундан ҳам қадимгироқ жойлар бўлиши керак. Бу лойиҳа ҳозирда биз шимоли-ғарбий Европа чегарасининг сўнгги қолдиқлари деб ҳисоблайдиган чегараларни кенгайтирмоқда. Буларнинг барчаси жуда ҳаяжонли».