Пулли автотураргоҳ: нима учун гап фақат нархда эмас?

**Пулли автотураргоҳ: масала нега фақат нархда эмас?**

Пулли автотураргоҳлар ҳақидаги мунозаралар одатда нарх атрофида айланади — бир соат учун қанча тўлаш кераклиги ва бу ҳайдовчилар учун ҳаддан ташқари қимматга тушмайдими, деган саволлар кўтарилади. Аммо автотураргоҳ ислоҳотининг натижаси бутун тизим қандай ишлашига боғлиқ: пулли ҳудудлар чегараси қаердан ўтиши, тўхташ нархи вақт ўтиши билан ўзгарадими ёки йўқми, тўлов қандай назорат қилиниши ва қоидабузарларни нима кутиши муҳим.

Пулли автотураргоҳнинг асосий вазифаси — бир кунда битта жойдан бир нечта ҳайдовчи фойдаланишини таъминлаш. Бунинг учун махсус кўрсаткич — айланувчанлик қўлланади. У маълум вақт ичида битта тўхташ жойини нечта турли автомобил эгаллаганини кўрсатади.

Москвада пулли тўхташ жойлари жорий этилгач, тўхташ жойларининг айланувчанлиги 4,5 бараварга, марказдаги ўртача ҳаракат тезлиги эса 12 фоизга ошган. Биринчи кўрсаткичнинг мазмуни оддий: илгари эрталабдан кечгача битта машина банд қилиб турган жой кун давомида бир нечта автомобил учун очиқ бўлди.

Тошкентда жорий этилаётган ва тез орада Ўзбекистоннинг бошқа шаҳарларига ҳам татбиқ этилиши керак бўлган ислоҳот ғояси ҳам айнан шундан иборат. Бепул жой кўпинча эрта келган ва машинасини узоқ вақтга қолдира оладиган кишига насиб этади. Тўхташ учун ҳақ тўлаш эса ҳайдовчини бу жой унга аслида қанча вақт кераклиги ва умуман шаҳар марказига автомобилда бориш керакми-йўқлиги ҳақида ўйлашга мажбур қилади.

Бироқ бунинг учун фақат тарифни жорий этишнинг ўзи етарли эмас.

2025-йил ноябр ойида Минск учта тўхташ зонасидан иборат тизимга ўтди. Уч ой ўтгач, шаҳар дастлабки натижаларни баҳолади. Марказий кўчаларда ҳайдовчилар машиналарини кун бўйи эмас, 15−60 дақиқага қолдира бошлашди. Расмий маълумотларга кўра, уларнинг 19 фоизи марказга автомобилда боришни тўхтатган, 17 фоизи эса автотураргоҳ харажатларини камайтирган.

Шу билан бирга, 51 фоизи бепул муқобил вариантларни излай бошлаган. Бу пулли кўчалар ёнида бепул кўчалар қоладиган, ҳовлилар эса бегона машиналар киришидан ҳимояланмаган тизимларнинг заифлигини кўрсатади.

Бундан ташқари, тўлов камдан-кам текширилса, ҳайдовчиларнинг бир қисми аввалгидек машина қолдиришда давом этади. Шунинг учун зоналар чегараси ва назорат биргаликда ишлаши керак: акс ҳолда муаммо қўшни кўчага кўчади.

Баъзи шаҳарларда нарх тўхташ давомийлигига қараб ўзгаради.

Бокуда автотураргоҳнинг иккинчи соати биринчисига қараганда уч баравар қиммат. Бундай тизим қисқа муддатли ташриф учун нисбатан арзон нархни сақлаб қолиш ва узоқ муддатли тўхташни сезиларли даражада қимматлаштириш имконини беради.

Бир хил соатбай тарифда ҳайдовчи ҳар бир кейинги соат учун олдинги соат учун тўлаган суммани тўлайди. Тариф ошиб борганда эса узоқроқ қолиш тобора фойдасиз бўлиб боради. Бу ишини тугатгач жойни бўшатиш учун қўшимча рағбатдир.

Лекин бу механизмларнинг барчаси мажбурий шартни — қоидабузарликлар учун жавобгарлик бўлишини талаб қилади.

Жарималар автотураргоҳлар тизимининг зарур қисмидир. Уларнинг вазифаси қоидабузарликларнинг олдини олиш: ҳайдовчи машинасини тротуарда қолдириш, пиёдалар ўтиш жойини ёки ҳовлига кириш йўлини тўсиб қўйиш, тўхташ учун ҳақ тўламаслик қоидаларга риоя қилишдан қимматроққа тушишини олдиндан билиши керак. Профилактик таъсир ҳам шундан иборат — ҳайдовчини бошқаларга халақит беришидан олдин автомобилини тўғри жойда қолдиришга ундаш.

Жарималар ва мунтазам назорат бўлмаса, кўчадаги пулли тўхташ жойлари тизими тўлиқ ишламайди. Агар қоидабузарлик оқибациз қолса, ҳайдовчиларнинг бир қисми учун тўлов ихтиёрий бўлиб қолади, тўхташ тақиқланган жойлар ва ҳовлилар эса Тошкентда бўлгани каби бепул муқобилга айланади. Натижада машиналар тротуарларни эгаллашда давом этади, пиёдаларга халақит беради ва ўтиш йўлларини тўсиб қўяди.

Шу сабабли рухсат этилган жойлар учун тўловни ҳам, автомобилларни қолдириш мумкин бўлмаган жойларда тўхтаб туришни ҳам назорат қилиш керак.

Бундай чоралар турли мамлакатлар шаҳарларида одатий амалиёт ҳисобланади. Парковка қоидаларини бузганлик учун жарималар, масалан, Москва ва Ню-Ёркда қўлланилади. Улар қоидаларни ҳамма учун мажбурий қилишга ва кўчаларда тартибни сақлашга ёрдам беради.

Жариманинг миқдоригина эмас, уни олиш эҳтимоли ҳам муҳим. Ҳатто қаттиқ жазо ҳам, агар қоидабузарликлар деярли аниқланмаса, хулқ-атворга кам таъсир қилади. Ишлайдиган тизим тушунарли одатни шакллантириши керак: қоидаларни бузишдан кўра уларга риоя қилиш осонроқ ва фойдалироқ бўлиши лозим.

Будапештда қоидабузарлик учун қўшимча тўлов миқдори тарифга ва ҳайдовчининг қарздорликни қанчалик тез ёпишига боғлиқ. А зонасида 15 кун ичида тўланганда қўшимча тўлов 10,2 минг форинтни ташкил этади. Бу муддатдан кейин у 24,6 минг форинтгача, яъни тахминан 2,4 бараварга ошади. Бундай схема тўламасликнинг ўзини ҳам, унинг оқибатларини кечиктиришга уринишни ҳам фойдасиз қилади.

Будапешт тўлов усулларини ҳам ўзгартирмоқда. 1-июлдан бошлаб шаҳар паркоматлардан воз кечди: тўхташ жойи учун тўловни мобил илова, СМС ёки қўнғироқ орқали амалга ошириш мумкин. Бу тарифлар ва назорат билан бир қаторда автотураргоҳни ташкил этишнинг яна бир қисмидир.

Бироқ аҳоли транспорт ислоҳотини аввало кундалик ҳаёт қанчалик қулайлашганига қараб баҳолайди.

Шу сабабли ўзгаришларнинг кўзга кўринарли натижаси бўлиши керак: бўш пиёдалар йўлаклари, хавфсиз ўтиш жойлари, қулай тўхташ жойлари ва жамоат жойлари.

Будапештда кўчаларга бундай ёндашувнинг мисолларидан бири — Ракпарт дастури. 2020-йилдан бошлаб Дунайнинг Пешта томонидаги қуйи қирғоғи қисми мавсумий равишда пиёдалар ва велосипедчилар учун очилиб, автомобиллар ҳаракати ёпилади.

Шаҳар маъмурияти маълумотларига кўра, 2026-йил учун жадвал 2023−2025-йиллардаги транспорт оқими ўлчовларини ҳисобга олади. Эрта оқшом соатларида қирғоқ бўйидаги автомобиллар камайиб, пиёдалар кўпаяди. Шунинг учун маълум соатларда одамларга сайр қилиш учун жой ажратилади, бошқа вақтларда эса автомобил ҳаракати сақланиб қолади.

Бу мисол шуни кўрсатадики, кўча кун давомида турли вазифаларни бажариши мумкин.

Шаҳар маконни ундан ким ва қачон фойдаланишини ҳисобга олган ҳолда тақсимлаши мумкин.

Тошкент учун бошқа пойтахтларнинг кўриб чиқилган тажрибасидан бир нечта амалий хулоса келиб чиқади.

1. Пулли ҳудудлар шундай лойиҳаланиши керакки, машиналар қўшни кўчалар ва ҳовлиларни тўлдириб қўймасıн.

2. Қоидалар қисқа тўхташ ва кун бўйи тўхтаб туриш ўртасидаги фарқни ҳисобга олиши керак.

3. Тўлов тушунарли, назорат эса мунтазам бўлиши керак.

4. Жарималар ҳайдовчиларни қоидабузарликдан тийилишга ундаши ва тартибсизликнинг олдини олишга ёрдам бериши керак.

5. Шу билан бирга, тизим ишини қоидабузарликлар камайиб бораётганига қараб баҳолаш керак: йўлаклар ва ўтиш жойлари бўшми, автобуслар ва фавқулодда хизматлар ўта оладими, қисқа ташриф учун жой топиш осонроқми.

6. Бир соатлик тўлов нархи автотураргоҳ ислоҳотининг муҳим қисми бўлиб қолади. Аммо унинг муваффақияти бутун тизим билан белгиланади: қоидалар қаерда амал қилади, улар қандай тузилган, уларга риоя қилинадими ва шаҳар одамлар учун қулайроқ бўляптими.