"Полйгамист" филмининг яратувчиси аёллар ўзларини унинг Нетфлихдаги ҳитида акс эттирганини айтмоқда
Зимбабвелик ёзувчи Суе Нятҳи ўзининг дебют романини ўзи молиялаштирди ва энди ким ёзишга қодирлигини сўрайди.
Нетфлихнинг "Ко'пхотинли" хит филмининг яратувчиси Суе Нятҳи аёллар о'зларини унинг сериалидаги қаҳрамонлар билан бирлаштираётганини та'кидлайди. Ба'зилар уни бир кечада муваффақият қозонган деб ҳисоблашлари мумкин бо'лса-да, Нятҳи "бу асар ко'п йиллар давомида яратилган"лигини та'кидлайди.
Нятҳи о'зининг дебют романи "Ко'пхотинли"ни нашриётчиларга тақдим этганида, унга "китоб учун бозор ё'қ" деб айтишган, бу китобда турмуш қурган зимбабвелик эркак ва у васвасага соладиган аёлларнинг ҳаёти ҳақида ҳикоя қилинади. Зимбабвелик ёзувчи мустақил равишда муҳаррир, ёзувчи ва рассом топиб, 2012-йилда 500 нусхада мустақил нашр этди. Нашриётчиларнинг башоратларидан фарқли о'лароқ, китоб катта муваффақиятга эришди.
Энди Нетфлих учун мослаштирилган сериал 60 дан ортиқ мамлакатларда платформадаги энг ко'п томоша қилинган 10 та шоулар қаторига киради ва Қо'шма Штатларда иккинчи о'ринга чиқади. Голливуд актрисаси Таражи П. Хенсон сериал уни "бо'г'иб қо'йганини" ва у бир кунда барча 22 эпизодни томоша қилганини айтиб, о'зининг мафтункорлигини билдирди.
Няти бу ҳикоя ко'пхотинлиликнинг оддий тасвири эмаслигини аниқлайди. Ко'пхотинлиликнинг ан'анавий амалиёти унга таниш; онасининг оиласи буни авлодлар давомида амалда қо'ллаган. 1979-йилда вафот этган бобосининг бешта хотини, бобосининг эса о'н битта хотини бо'лган. Бобосининг биринчи хотини бо'лган бувиси, хотинлар бирга яшаган ва ко'пинча янги хотинларни танлашда ёрдам берган ферманинг матриархи бо'либ хизмат қилган.
Нятининг бувиси, ко'пхотинлилик никоҳидаги биринчи хотин сифатида, Унленгкулу деб номланувчи лавозимни эгаллаган. Няти шундай деб эслайди: "Ҳеч қандай ички низо ё'қ эди, чунки ҳамма о'з о'рнини биларди". У бувисининг нуқтаи назари ҳақида со'раганида, жавоб амалий эди: ҳам жисмоний, ҳам ҳиссий меҳнат учун ко'проқ қо'ллар. Бу очиқ келишув эди. "Ҳайвонот бог'ида ким кимлигини ҳамма билади", деб тушунтиради Няти.
Ко'пхотинлилик Зимбабве ва Жанубий Африкада о'рнатилган урф-одатларга мувофиқ амалга оширилганда қонуний равишда тан олинган. Бироқ, 2001-йилда, Ҳараре шаҳрида ёш ишлайдиган аёл сифатида, Няти бошқа бир ҳодисани кузатди: моногам эканлигини да'во қилган эркаклар аслида яширин аёллар ва яширин хонадонлар билан ко'пхотинлилик ҳаёт кечиришган. Бу унинг романида ко'риб чиқилган ко'пхотинлилик шакли бо'либ, у буни розилик эмас, балки алдашга асосланган амалиётнинг "модернизация қилинган ёки бузуқ версияси" деб атайди.
"Мен ко'пхотинлиликка қарши эмасман", дейди Няти. "Мен қарши бо'лган нарса - бу воситачиликнинг ё'қлиги. Ичкарига киргандан со'нг, мақсад устунларининг силжиши ното'г'ри."
Романда Нятининг бош қаҳрамони Жойс моногам никоҳга кирганига ишонади. Бироқ, унинг эри Жонаси яширинча турмушга чиқади ва яна учта аёл билан оила қуради. Ҳеч қандай иқрор ёки э'лон ё'қ; Жойс аста-секин сирлар то'планиб, аёлларнинг ҳаёти бир-бирига бог'ланиб борган сари, унинг моногам никоҳ ҳақидаги тасаввури алдамчилик бо'лганини англайди.
"Мен ко'пхотинлиликка қарши эмасман", дейди Няти. "Мен қарши бо'лган нарса - бу о'збошимчаликнинг ё'қлиги. Ичкарига киргандан со'нг, мақсад устунларининг силжиши ното'г'ри."
Романда Нятининг бош қаҳрамони Жойс моногам никоҳга кирганига ишонади. Бироқ, унинг эри Жонаси яширинча турмушга чиқади ва яна учта аёл билан оила қуради. Ҳеч қандай иқрор ёки э'лон ё'қ; Жойс аста-секин сирлар то'планиб, аёлларнинг ҳаёти бир-бирига бог'ланиб борган сари, унинг моногам никоҳ ҳақидаги тасаввури алдамчилик бо'лганини англайди.
Жойс (оқ кийимда) ва Матипа (қора кийимда) о'ртасида қизг'ин рақобат юзага келади, уларнинг иккаласи ҳам Жонасига уйланган. Ҳикояда ким музокара олиб бориш ҳуқуқига эга эканлиги ҳақидаги савол доимий равишда о'рганилади. Патриархал жамиятда бой, о'зини о'зи топган бизнесмен Жонаси барча қарорларни қабул қилади. Жойс о'з империясини қуришга ҳисса қо'шган бо'лса-да, унинг молиявий аҳволи унга бог'лиқ. Худди шу нарса Жонаси учун ишлайдиган кейинги хотини Матипага ҳам тегишли.
Натижада, аёллар камроқ автономияга эга бо'либ, уларни заиф қилади. Няти та'кидлашича, ёш фарқлари бу номутаносибликни ҳатто энг яқин музокараларда ҳам кучайтиради. Ҳикояда ОИВ сюжети акс этган ва Няти "агар сиз хавфсиз жинсий алоқа ҳақида музокара олиб бораётган бо'лсангиз, бундай динамика билан муносабатларда о'з со'зингизни айта олмайсиз" деб та'кидлайди.
Китоб ва Нетфлих сериали о'ртасида ба'зи фарқлар мавжуд. Экранда ҳикоя Жанубий Африкада бо'либ о'тади, зулу тилида субтитрлар билан суратга олинган ва Жонаси камроқ хотинларга эга. Телевизион мослашувдан фарқли о'лароқ, роман бутунлай Жонаси хотинлари томонидан ҳикоя қилинади.
Бир пайт Матипа Жонасидан кетиш билан таҳдид қилади, аммо у уни қолишга ко'ндиради. "Мен аёлларнинг овозини та'кидламоқчи эдим", дейди Няти, ҳар бир аёлга нима учун о'зини содиқ бо'лмаган эркак билан муносабатда бо'лганини тушунтиришга имкон бериш учун. Унинг қо'шимча қилишича, бу мавзулар ко'плаб о'қувчиларда акс-садо беради. Аёллар унга хат ёзиб, о'зларини Жойс ва Жонаси бошқа хотинларида ко'ришларини билдиришади, ба'зилари эса "Жонаси қиёфаси"га уйланганликларини ва кетишни хоҳлашларини билдиришади.
Сериал эфирга узатилгандан со'нг, Амнестй Соутҳ Африса нарсисистик зо'равонлик ва аёллар қо'йиши мумкин бо'лган чоралар бо'йича ко'рсатмалар тарқатди. "Ба'зи одамлар учун бу шунчаки сериал эмас", дейди Няти. "Бу уларнинг ҳаётий ҳақиқати. Бу жамият учун ойнадир."
Бироқ, ҳамма ҳам бу мулоҳазани қабул қилмади. Кениялик давлат хизматчиси Жеффри Мосириа сериални Кенияда тақиқлашга чақирди ва у ко'пхотинлиликни хиёнат, фирибгарлик ва зо'равонлик билан аралаштириб юборишини та'кидлади. Няти собитқадам бо'либ, маданият ривожланади ва амалиётлар суюлтирилиши ёки бузилиши мумкин, деб та'кидлайди ва у шунчаки ушбу амалиёт билан нима бо'лганини тасвирламоқда.
Унинг фикрича, бадавлат қора танли африкаликларни бош қаҳрамон сифатида ко'рсатиш орқали у ко'плаб одамларнинг дунёқарашини кенгайтирди. У бой қора танли африкаликлар борлигини билмаганини тан олган европалик о'қувчини эслайди. "Бизда африкалик бо'лиш нима эканлиги ҳақида ҳар доим стереотипик қараш бо'лган ва у ҳар доим қашшоқлик билан бог'лиқ", дейди Няти. Сериал бу тасаввурга қарши чиқади ва унинг та'кидлашича, Зулу тилида суратга олингани билан бойитилган: "Инглиз тили бизнинг тилларимиздагидек маданий бойликка эга эмас".
Матипа (чапда), Жойс (марказда) ва Жонаси оилавий компанияда иштирок этадилар ва ҳамкорлик қилиш ё'лини топишлари керак. Нятининг умидсизликлари ким ёзиши мумкинлиги ҳақида баҳслашганда пайдо бо'лади. У болалигидан ёзувчи бо'лишни орзу қилган, аммо ота-онаси ан'анавийроқ касбни қо'ллаб-қувватлаган. У қарийб йигирма йил давомида молия соҳасида ишлаган ва инвестиция таҳлилчиси сифатида ишлаган вақти унга ёзишни ҳам ҳунармандчилик, ҳам бизнес сифатида ко'ришни о'ргатганини айтган. Молиявий фаолияти харажатларни қоплаган бо'лса-да, ёзувчилик унинг иштиёқи бо'либ қолди ва у ишдан кейин кечқурун "Ко'пхотинлилик" асарини ёзди. Роман нашр этилганидан бир неча йил о'тгач, у 40 ёшида то'лиқ вақтли ёзиш учун корпоратив ҳаётни тарк этди. Ҳозир у 48 ёшда.
"Одамлар: 'Оҳ, сиз бир кечада муваффақиятга эришдингиз' дейишади. Умуман ё'қ", деб та'кидлайди у. "Э'тироф бир кечада келади, лекин иш ко'п йиллар давомида сарфланди ва мен ко'п қурбонликлар қилдим." Унинг қо'шимча қилишича, аксарият ёзувчилар, айниқса Африкада, фақат китоблари билан яшай олмайдилар. Унинг та'кидлашича, муваффақиятли ёзувчилар ко'пинча бадавлат эрлар, грантлар ёки резидентуралар томонидан қо'ллаб-қувватланади.
Бироқ, бу имкониятлар у учун о'г'лини мактабда о'қитишга мажбур бо'лган, ёзишни давом эттириш учун турли ишларни бажарган ёлг'из она сифатида мавжуд эмас эди. "Китоб ёзишни бошлашингиз ва уни тугатишингиз орасида узоқ вақт бор. Бу икки йил, саккиз йил бо'лиши мумкин. Қандай қилиб омон қоласиз? Амалда ҳали ҳам то'ловларни то'лаш керак", деб тушунтиради у. "Мен бу ё'лни босиб о'тдим ва бу беқарор... сиз, албатта, о'ша кунлик ишда қолишингиз керак бо'лади. Ёзиш - бу ко'пчилик одамларнинг қодир бо'лмаган ҳашамат", дейди у ва бу харажат камдан-кам эшитиладиган овозларда о'лчанишини қо'шимча қилади.
У шунингдек, Африка ёзувининг қандай о'тишида номутаносибликни сезади. "Чет элда нашр этилган африкалик ёзувчининг э'тиборни жалб қилиши осонроқ. Китоблар ан'анавий равишда бизга сотилади. Бизнинг ишимизнинг юқорига ко'тарилиши қийин". "Нетфлих эффекти" унга то'ртта роман ва о'н йилдан ортиқ вақт давомида, ко'пинча сиёсий мавзуларда ёзишда етишмаётган ко'ринишни берди.
Няти ҳозирда тарихий романнинг биринчи қораламасини якунламоқда, у бу лойиҳа устида икки йилдан бери ишламоқда, унинг мавзулари кенг акс-садо беради деб ҳисоблайди. Ёзиш маҳоратига келсак, у қо'лида китоби бо'лган ва пули бо'лмаган ҳар қандай аёлга "қалам ва қог'оз билан бошланг ва буни севги учун қилинг" деб маслаҳат беради. "Пул ҳеч қачон туртки бо'лмаслиги керак. Қийин пайтларда севги сизни қувватлантиради."
Ушбу ҳисобот ББС Жаҳон Хизматининг "Глобал Вомен" туркумидаги мақолалар туркумининг бир қисми бо'либ, унда бутун дунё бо'йлаб айтилмаган ва муҳим воқеалар баён этилган. Жанубий Африкадаги машҳур шоу ко'пхотинлилик ва хиёнат ҳақида глобал миқёсда мунозараларга сабаб бо'лмоқда.