Пенсия миқдори нимага боғлиқ?
Ўзбекистонда ўртача пенсия қанча? Иш тажрибаси ва расмий даромад тўловлар миқдорига қанчалик таъсир қилади? Масалан, 32 йил мактаб ўқитувчиси бўлган Дилмурод Давлатов ва 35 йиллик иш стажига эга Мавлюда Алиева октябр ойида нафақага чиқмоқдалар. Уларнинг пенсиялари нимага асосланган ва улар қандай ҳисобланади? Бир хил касбда ёки бир хил ташкилотда ишлаган икки кишининг пенсиялари сезиларли даражада фарқ қилиши мумкинми?
Пенсия то'ловлари миқдорини нима белгилайди?
Аллақачон нафақага чиққан ёки ҳаётнинг ушбу босқичига яқинлашаётган одамлар ко'пинча "Давлат менга қанча пенсия то'лайди?", "Мен бутун умр ишладим, нега менинг пенсиям шунчалик кичик?" ёки "Мен ва ҳамкасбим бир хил ташкилотда бир хил лавозимларда ишладик, лекин нега унинг пенсияси меникидан юқори?" каби саволларни беришади.
Хо'ш, пенсия миқдори қандай белгиланади? Қайси иш ҳақи даври ҳисобга олинади? Иш тажрибаси ва расмий даромад пенсиянинг якуний миқдорига қандай та'сир қилади?
Кексалик пенсияси қандай ҳисобланади?
Кексалик пенсияси қуйидагиларга тайинланади:
60 ёшга то'лган ва камида 25 йиллик иш тажрибасига эга эркакларга;
55 ёшга то'лган ва камида 20 йиллик иш тажрибасига эга аёлларга.
Бундан ташқари, камида 7 йиллик иш тажрибасига эга бо'лган ҳолда, қисман қарилик пенсияси тайинланади, унинг миқдори хизмат муддатига мутаносиб. Агар иш стажи 7 йилдан кам бо'лса, фуқаро қарилик пенсиясини олиш ҳуқуқига эга (эркаклар учун 65 ёшда; аёллар учун 60 ёшда).
О'збекистонда пенсия миқдори қуйидаги формула бо'йича аниқланади: П = ПТМ + ОС + ПУ.
Бу ерда ПТМ асосий пенсия миқдори (о'ртача ойлик иш ҳақининг 55 фоизига тенг), ОС стандартдан ошган иш тажрибаси учун пенсия ошишини, ПУ эса қо'шимча нафақаларни ифодалайди. Муҳим эслатма: о'ртача ойлик иш ҳақини ҳисоблашда фуқаронинг охирги 10 йиллик иш стажининг энг яхши кетма-кет 5 йили учун даромад ҳисобга олинади. Бироқ, асосий пенсия миқдорининг 12 бараваридан ортиқ иш ҳақи (2026-йил 1-июлдан бошлаб бу 504 000 со'м ёки 6 048 000 со'мдан ко'п) ҳисобга олинмайди. Олдинги йиллардаги иш ҳақи иш ҳақини ошириш коеффициенти ёрдамида индексланади, бу уларнинг жорий қийматини аниқлаш имконини беради. Масалан, Дилмурод Давлатов Сурхондарё вилоятининг Бойсун туманида 32 йил давомида мактаб о'қитувчиси бо'либ ишлаганини тасаввур қилайлик. У 1-октабрда пенсия ёшига етади. Унинг о'тган беш йил давомидаги энг яхши о'ртача ойлик маоши 4 миллион со'мни ташкил этган. Бу миқдор 6 миллион 48 минг со'млик максимал чегарадан ошмайди, шунинг учун у ҳисоблашда то'лиқ ҳисобга олинади.
Базавий пенсия миқдори 4 миллион со'мнинг 55 фоизи = 2 миллион 200 минг со'мни ташкил қилади.
Ортиқча иш стажи 7 йилни ташкил этади (32 йиллик умумий иш стажидан зарур бо'лган 25 йил минус). Ортиқча иш стажининг ҳар бир йили учун пенсия 1 фоизга ошади, бу 7 йилдан кейин 7 фоизни ташкил қилади: 4 миллион со'мнинг 7 фоизи = 280 минг со'м.
Шундай қилиб, умумий пенсия миқдори қуйидагича бо'лади: 2 миллион 200 минг со'м + 280 минг со'м = 2 миллион 480 минг со'м.