Ўзбекларга энг яқин халқ: уйғурлар билан қандай ўхшашликларимиз бор?

**Ўзбеклар ва Уйғурлар: Умумий Илдизлар ва Бугунги Ҳаёт Тарзи**

Дунёда ўзбекларга ташқи кўриниши, тили, таомлари ва урф-одатлари жиҳатидан ниҳоятда ўхшаш бир халқ мавжуд бўлиб, улар уйғурлардир. "Дарё" мухбири Хитойнинг Шинжон уйғур автоном раёнига ташриф буюриб, уйғурларнинг бугунги ҳаёти билан яқиндан танишди.

**Саёҳат Тафсилотлари ва Шинжоннинг Географик Хусусиятлари**

Саёҳат Хитойнинг Ўзбекистондаги элчихонаси томонидан ташкил этилди. Бир гуруҳ ўзбекистонлик журналистлар, дипломатлар ва маҳалла фаоллари Урумчи ва Қашқар шаҳарларига бордилар. Шинжон ҳудуди 1,66 миллион квадрат километрни ташкил этиб, Ўзбекистондан қарийб тўрт баравар каттадир. Аҳолиси 26 миллион 360 мингдан ортиқ бўлиб, уларнинг 61 фоизи шаҳарларда истиқомат қилади.

**Тил ва Ёзувдаги Ўхшашликлар ва Фарқлар**

Шинжонда эътиборни тортадиган биринчи жиҳат уйғур тилидир. Уйғурлар ҳам ўзбеклар каби туркий халқлардан бўлиб, уларнинг тарихий илдизлари бир. Шу сабабли, улар билан ўзбек тилида бемалол мулоқот қилиш мумкин. Баъзи сўзларни ҳисобга олмаганда, икки халқ бир-бирини тушуна олади. Бироқ, уларнинг ёзуви турлича – уйғурлар араб алифбосидан фойдаланадилар. Ўзбеклар ҳам тарихда узоқ йиллар араб алифбосидан фойдаланганлар, аммо сўнгги 100 йилда лотин, кирилл ва яна лотин ёзувига ўтиш тажрибасини бошдан кечирдилар.

Сафар иштирокчилари уйғур ҳайдовчиси Абдуқаюм билан суҳбатлашдилар. Унинг сўзларига кўра, Урумчида кунига саккиз соат ишлайдиган ҳайдовчиларнинг даромади 5-6 минг юанни (10,6 миллион сўмгача) ташкил этади, бу эса ойлик харажатларга бемалол етади.

**Дин ва Маданиятдаги Муштараклик**

Иккинчи муҳим ўхшашлик шундаки, уйғурлар ҳам аксарият ўзбеклар каби мусулмонлардир. Шинжонда кўплаб масжидлар мавжудлиги қайд этилди. Масалан, Қашқар вилоятининг ўзида мингга яқин катта-кичик масжидлар фаолият кўрсатади. Делегация Хитойдаги энг йирик мусулмонлар намозгоҳи бўлган, 1442-йилда қурилган ва қарийб 600 йилдан бери сақланиб келаётган Эйдгоҳ масжидида бўлди. Масжид ҳозир ҳам фаолият юритмоқда.

**Қашқар: Тарихий Шаҳар ва Иқтисодий Ҳаёт**

Навбатдаги манзил икки минг йиллик тарихга эга Қашқар шаҳри бўлди. Бу ердаги тор кўчалар, лойдан қурилган деворлар ва қадимий бозорлар ўзига хос муҳит яратади. Бугунги кунда Қашқар вилоятида 5,75 миллион киши яшайди, уларнинг 82,4 фоизи уйғурлардир. Аҳолининг 60 фоизи деҳқончилик билан шуғулланади, қолганлари саноат ва хизмат кўрсатиш соҳаларида меҳнат қилади. Қашқар шаҳрининг ўзида 1,5 миллион киши истиқомат қилади. Урумчидан Қашқаргача 1,5 минг километр масофа босилди. Қашқардан Андижонгача 550 километр, Тошкентгача эса 800 километр масофа бор.

Темирчилик билан 20 йилдан бери шуғулланувчи Абдуллажон уста ўз касби ҳақида гапириб берди. У асосан қозон, капкир, чўмич ва бошқа уй-рўзғор буюмларини ясайди. Темирчилик унинг ота касби бўлиб, у кунига олти соат ишлайди.

**Уйғур Ошхонаси: Ўзбек Таомлари билан Ўхшашликлар**

Саёҳат давомида уйғур кафе-ресторанларида овқатланиш уйғур таомларининг ўзбекларникига жуда ўхшашлигини кўрсатди. Уларнинг миллий таомлари қаторида лағмон, палов, манти, сомса, гижда нон ва чопон каби овқатлар алоҳида ўрин тутади.

Ташқи ишлар вазирлиги вакили Асқар Мамажонов ўзбек ва уйғур таомларидаги ўхшашлик ва фарқлар ҳақида шундай деди: "Нонлари Жиззах тарафларда ёпиладиган нонларга ўхшайди. Лағмони ҳам сал аччиғини айтмаса, ўзимизникидек. Кабоблари жуда ўхшаш, сомсаси эса ўзимизнинг Олот сомсадек. Фақат хамири сал қалинроқ. Олот сомсасини бизда печкада қилаётган бўлса, булар тандирда ёпяпти. Тарвуз-қовунлари ўзимизникидек. Уйғурча ош Хоразм ошига яқинроқ. Умуман олганда, уйғурлар пазанда халқ экан."

**Бозорлар ва Онлайн Савдо**

Делегация Шинжоннинг бир нечта бозорларида бўлди. Бу ерда ҳам Ўзбекистон бозорларидаги каби нархларни савдолашиб, пасайтириб сотиб олиш мумкин. "Дарё" мухбири баъзи савдогарлар билан суҳбатлашди. Улар рақобат кучайиб, онлайн савдо жуда ривожланиши сабабли бозордаги сотувлар сусайганини ва даромад камайганини таъкидладилар.

Шинжонда овқатларни онлайн буюртма қилсангиз 20 дақиқада, дори ёки кийим-кечакни эса ярим соат ичида етказиб берилиши жуда тез хизмат кўрсатишдан далолат беради. Бу ривожланиш анъанавий бозорга сезиларли таъсир кўрсатмоқда, чунки кўпчилик бозорга бориб вақт ўтказмай, уйда ўтириб буюртма беришни афзал кўрмоқда. Ўзбекистонда эса онлайн буюртма қилинадиган товарлар бу даражада тез етказилмайди.

**Оилавий Анъаналар ва Маҳалла Тизими**

Яна бир қизиқ томони, уйғурлар серфарзанд халқ экан. Суҳбатлашилган уйғурлар орасида беш нафаргача фарзанди борлар кўпчиликни ташкил этди. Уйғурлар тўйларида ҳам ўзбекларникига ўхшаш жиҳатлари кўп. Масалан, тўйларга 300 нафардан 500 нафаргача меҳмон келади ва Ўзбекистоннинг кўплаб жойларидаги каби котежлар қилинади.

Уйғурларда ҳам Ўзбекистоннинг айрим ҳудудларидаги каби кўпкари чопилади. Делегация от спорти мажмуасида бўлиб, кўпкари, камондан ўқ отиш ва бошқа чавандозлик томошаларини томоша қилди. Шунингдек, уйғурларнинг бир нечта миллий ва тарихий музейларига сафар қилинди. Музей деворларига илинган гиламлар ҳам ўзбеклар тўқиган гиламларга ўхшайди.

Қизиқ томони, уйғурларда ҳам маҳалла тизими ишлайди. Делегация Урумчи шаҳридаги халқаро бозор яқинидаги "Яшнан" маҳалла пунктида бўлди. Бу жойда 4214 нафар, 14 та миллат вакиллари яшайди. Ҳудудда бозор борлиги сабабли савдо билан шуғулланувчи аҳоли улуши кўпроқ. Маҳалла марказида ёшлар ва қариялар учун турли ҳунармандлик ва спорт тўгараклари йўлга қўйилган.

Ўзбекистон маҳаллалари уюшмаси ходими Шаҳбоз Раҳимов уйғурларнинг ўзбекларга қайси ўхшаш жиҳатлари ҳайрон қолдирганини айтди: "Байрамлари, тадбирлари биздагига жуда ўхшайди. Масалан, Наврўз байрамида ҳамма ўзининг уйидан нарса олиб чиқиб, битта жойга йиғилади, сайл бўлади. Миллий анъаналари, қадриятлари ҳам ўзимизга тортадиган жиҳатлари кўп экан. Ҳар хил маданий тўгараклари бор экан. Улар бизда ҳам бор. Лекин биз асосан ёшларни қамраб оламиз. Бу ерда тўгаракларга кўпроқ пенсионерлар жалб қилинган. Бу ёқдаги доскаларга маҳалладаги муаммолар ёзиб қўйиларкан. Доскага қараб кўрсатилган муаммони ким, қачон ечади, ҳозир жараён қанақа деган саволларга жавоб олиш мумкин. Биз ҳам мана шу жиҳатларни олсак бўлади."

**Транспорт ва Яшиллик**

Шинжонда Ўзбекистондагидан фарқли равишда скутерлар жуда кўп ва уларни асосан аёллар ҳайдамоқда. Ҳар қадамда мотоцикл, скутер ёки велосипедларни учратиш мумкин. Қатор кўчаларда улар учун алоҳида йўллар қилинган. Бу оддий кичик йўллар эмас, балки бутун бир машина сиғадиган кенгликдаги ўнлаб километрлик йўллардир.

Кўчаларда яшилликка ҳам яхши эътибор қаратилган. Хитойнинг бошқа шаҳарларидаги каби, Урумчида ҳам автомобил йўлларининг нафақат четларига, балки ўрта қисмларига ҳам ўсимликлар ёки калта бўйли арчалар экилган. Бундай яшилликлар Хитой бўйлаб юзлаб километрларга чўзилади.

Делегация вакиллари Шинжоннинг бир нечта кўчаларида, дўконлар, бозорлар, кафе ва ресторанларида бўлди. Кўплаб уйғурлар билан суҳбатлашилди. Уйғурларнинг аксар қисми Ўзбекистон ёки ўзбеклар ҳақида билишини айтди. Айримлари Тошкент, Самарқанд, Бухоро ёки Хоразмда бўлганини билдирди. Баъзилари эса Ўзбекистонга бориш орзусида эканини таъкидлади.