Озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича инспектор Ҳиндистонда ижтимоий тармоқлар юлдузига айланди - нега?

Ҳиндистонда озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича инспектор ижтимоий тармоқлар юлдузига айланди — нега?

Маҳараштра озиқ-овқат комиссари лавозимини май ойида эгаллаганидан бери, Мундҳе кафе ва ресторанларда минглаб текширувлар ўтказилишини назорат қилди

Бу тасвирларни эътиборсиз қолдириш қийин.

Ошхона полларида сувараклар югуриб юрибди. Деворларга ўргимчак тўрлари ёпишган. Бурчакларда чириган сабзавотлар ётибди, озиқ-овқат пештахталарида эса зараркунандалар излари кўриниб турибди.

Сиз бу манзараларни инқирозга учраган бирор ресторандан олинган деб ўйлашингиз мумкин. Аммо бу фотосуратлар Ҳиндистоннинг молиявий пойтахти ва энг бой штати Маҳараштранинг маркази бўлмиш Мумбайдаги фақат аъзолар учун мўлжалланган клубдан олинган.

Улар май ойидан бери Маҳараштра Озиқ-овқат ва дори-дармонлар бошқармаси (FDA) штат бўйлаб ресторанлар, кафелар ва бошқа озиқ-овқат корхоналарида қатор текширувларни бошлаганидан бери кенг тарқалган ўнлаб фотосуратлар ва видеолар сирасига киради.

Бу қатъий чоралар марказида штатнинг янги озиқ-овқат комиссари, 51 ёшли давлат хизматчиси Тукарам Мундҳе турибди.

Май ойида лавозимга киришганидан бери Мундҳе минглаб текширувларни назорат қилди ва озиқ-овқат хавфсизлиги қонунлари бизнеснинг ҳажми, таъсири ёки обрўсидан қатъи назар ижро этилиши кераклигини айтади.

Унинг департаменти бир нечта тезкор етказиб бериш омборларининг лицензияларини тўхтатиб қўйди ва Болливуд юлдузларига тақиқланган маҳсулотларни билвосита тарғиб қилишда гумон қилинган рекламаларда суратга тушганлари учун огоҳлантиришлар юборди.

"Бу чора-тадбирлар жамоат саломатлиги манфаатлари йўлида амалга оширилмоқда. Қонунбузарликларга қарши чора кўришни давом эттирамиз", — деди Мундҳе BBC билан суҳбатда.

Ушбу кампания Мундҳени бутун Ҳиндистон бўйлаб таниқли шахсга айлантирди, бу давлат хизматчиси учун одатий ҳол эмас.

Унинг текширувлари ва матбуот брифинглари акс этган видеолар ижтимоий тармоқларда кенг тарқалди, у ерда қисқа видеолар (reels) ва подкастлар уни кутилмаган машҳурга айлантирди.

Бироқ бу эътибор ва унга тез-тез ҳамроҳ бўладиган баҳс-мунозаралар у учун янгилик эмас.

Ҳиндистон маъмурий хизмати ходими бўлган Мундҳе йигирма йилдан ортиқ тажрибага эга ва у шу қадар тез-тез бошқа ишга ўтказилганки, хабарларга кўра, бу рақам унинг хизмат йилларидан ҳам кўпроқ, гарчи у буни тасдиқлашни истамаса-да.

"Мен бошқа ишга ўтказилишларимни ҳисоблашни тўхтатганман", — деди у BBC'га.

Тарафдорлари бу кўчиришларни унинг муросасиз характерининг исботи деб билишади. Танқидчиларнинг айтишича, худди шундай зиддиятли услуб уни ҳамкасблари ва сайланган вакиллар билан қарама-қаршиликка олиб келган.

Сўнгги ўн йил ичида Мундҳе Нагпур шаҳри муниципал комиссари сифатида Ковид пандемиясига қарши курашдаги фаолияти ва ундан олдин Маҳараштранинг қурғоқчиликка мойил ҳудудларида сувни тежаш бўйича қилган ишлари учун олқишларга сазовор бўлган.

"Пандемия даврида у Нагпурдан бошқа ишга ўтказилганида, уни кузатиб қўйиш учун уйи олдига минглаб одамлар йиғилган эди. Унга машинасига етиб олиш учун бир соат вақт керак бўлди", — дейди маҳаллий маратҳи тилида Мундҳенинг таржимаи ҳолини ёзган журналист Шафи Патҳан.

Аммо озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича кўрган қатъий чоралари унга ҳозиргача бўлган энг катта эътиборни олиб келди.

Ҳиндистонда озиқ-овқат хавфсизлиги муаммоси жиддий бўлиб, июль ойида парламентга тақдим этилган рақамлар бу муаммонинг қанчалик кенг тарқалгани ҳақида тасаввур беради.

2025 ва 2026 йилларда Ҳиндистон бўйлаб синовдан ўтказилган 223 808 та озиқ-овқат намунасидан деярли ҳар бештадан биттаси талабларга "жавоб бермайдиган" деб топилган — бу намуналар хавфли, сифатсиз ёки нотўғри маркировка қилинганини англатади.

Мундҳе бунга ғайриоддий даражада қатъий чоралар билан жавоб қайтарди.

Июль ойи охирига келиб, унинг департаменти штат бўйлаб 3100 дан ортиқ текширув ўтказди — у бу рақам ҳозирда 4000 дан ошганини тахмин қилмоқда.

300 га яқин лицензия тўхтатиб қўйилди ва 1000 дан ортиқ камчиликларни бартараф этиш тўғрисида огоҳлантириш берилди. Янги шикоятлар порталига дастлабки уч ой ичида 16 000 дан ортиқ мурожаат келиб тушди, деди Мундҳе.

"Гигиена бу ерда ҳамиша муаммо бўлиб келган", — деди Ҳиндистон озиқ-овқат назорати органининг собиқ раҳбари Паван Агарвал BBC'га. "Мундҳенинг қилган фарқли иши — буни ошкор қилгани бўлди".

Агарвалнинг айтишича, истеъмолчилар бу ошкораликка ижобий муносабат билдиришган. Озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича ишлар ва истеъмолчилар шикоятлари назорат органлари ва судларда йиллаб чўзилиши мумкин бўлган Ҳиндистоннинг одатий тизимидан фарқли ўлароқ, энди чоралар жамоатчилик кўз ўнгида амалга оширилмоқда.

Бу кампания Мундҳени ижтимоий тармоқлар юлдузига ҳам айлантирди — ҳозирда унинг Instagram'да 3,8 миллиондан ортиқ кузатувчиси бор.

Шундай бўлса-да, истеъмолчилар унинг ҳаракатлари тезлиги ва ошкоралигини олқишлаётган бир пайтда, озиқ-овқат саноатидаги кўпчилик бундан унчалик мамнун эмас.

Ресторанлар уюшмалари расмий шахс қонунда белгиланган жараённи четлаб ўтганини айтса, судлар унинг айрим ҳаракатларини "ўзбошимчалик" деб баҳолади.

Ҳиндистоннинг озиқ-овқат хавфсизлиги қонунларига кўра, назорат органлари лицензияларни тўхтатиб туриш ёки бекор қилишдан олдин, одатда, корхоналарга қонунбузарликларни тузатиш учун вақт беради. Назорат органлари лицензияларни зудлик билан фақат жамоат саломатлигига шошилинч хавф туғилган вазиятлардагина тўхтатиб туриши мумкин, аммо улар бунинг сабабларини қайд этишлари шарт.

"Қонунга риоя қилиш муҳокама қилинмайдиган масала бўлса-да, ўзбошимчалик билан ёндашиш — масалан, оммавий равишда номларини ошкор қилиш ва шарманда қилиш, кичик процессуал ёки тузатиш мумкин бўлган муаммолар туфайли лицензияларни зудлик билан тўхтатиб қўйиш ва маъмурий хатоликларга қаттиқ жазо чораларини қўллаш — ислоҳот эмас, балки ваҳима яратади", — деди меҳмоннавозлик уюшмаси — Ҳиндистон меҳмонхона ва ресторанлар уюшмасининг ҳуқуқий масалалар бўйича раиси Ниранжан Лаксман Шетти.

Танқидларга жавобан Мундҳе унинг рейдлари қонуний эканини ва лицензияни тўхтатиб туриш фақат ўта оғир ҳолатлар учун қўлланилишини айтди. Бироқ, айрим корхоналар кичик қонунбузарликлар туфайли, огоҳлантиришсиз ёки аввал камчиликларни тузатиш имконияти берилмасдан ёпиб қўйилганини ошкора маълум қилишди.

Унинг ҳаракатлари судда ҳам баҳслашилди. Айрим ҳолларда судьялар лицензияларнинг тўхтатилишини бекор қилишди, жабрланган корхоналарга товон пули тўлашни буюришди ва назорат органининг ёндашувини танқид қилишди.

Масалан, август ойида Бомбей олий суди қайта текширувдан сўнг қонунга 98% риоя қилгани аниқланган бўлса-да, лицензияси тўхтатиб қўйилган ширинликлар дўконига 500 000 рупий ($5,291; £3,893) миқдорида товон пули тўлашни Мундҳе департаменти зиммасига юклади.

Суд назорат органининг ниятлари "тахсинга лойиқ" эканини, бироқ у "ҳаддан ошиб кетганини" таъкидлади.

Судьялар, шунингдек, назорат органи хусусий корхоналарга бўлгани каби давлат муассасаларига ҳам худди шундай қатъий талабларни қўллаяптими ёки йўқми, деган саволни ўртага ташлашди.

Ушбу танқиддан кейин бир кун ўтмай, Мундҳе жамоаси штат олий суди мажмуасидаги ошхоналарни текширди ва қонунбузарликларни аниқлади.

Мундҳе учун бу қоидалар ҳамма учун тенг эканлигини кўрсатади.

"Агар озиқ-овқат бизнеси операторлари ёки муассасалари мавжуд қоидаларга риоя қилишганида, менга бу чораларни кўришнинг ҳожати бўлмас эди", — деди Мундҳе BBC'га.

У, шунингдек, улар корхоналарни ёпишга эмас, балки фақат хавфсизликни таъминлашга ҳаракат қилаётганликларини айтади.

"Биз бу ерда ҳар бир лицензиатни ёпиш ёки фаолиятини тўхтатиб қўйиш учун турганимиз йўқ", — деди у ўтган ҳафтадаги тадбирда. "Биз озиқ-овқат хавфсиз бўлишини, сифатсиз бўлмаслигини, нотўғри маркировка қилинмаслигини ва истеъмол учун яроқли бўлишини таъминлаш учун шу ердамиз".

Ижтимоий тармоқларда устуворлик қилаётган ресторан текширувлари унинг ишининг фақат бир қисмидир.

Мундҳе озиқ-овқатларни ўраш учун газеталардан фойдаланишни, синтетик бўёқларни тақиқлашни ва тақиқланган аналог панир — сут маҳсулоти бўлмаган творог ўринбосарларини қўллашни тақиқлаш чораларини кўрди.

Энди эътибор мактабларга қаратилди. Департамент ошхоналар, ётоқхона ошхоналари ва тушлик овқат етказиб берувчиларга тегишли лицензияларни олишни буюрди ҳамда мактаблардан 50 метр масофада ёғ, шакар ёки туз миқдори юқори бўлган озиқ-овқат маҳсулотларини сотишни тақиқлади.

Аммо энг катта савол — Мундҳе кейинги лавозимига ўтганида нима содир бўлишида.

"Мундҳенинг саъй-ҳаракатлари ҳам корхоналар, ҳам истеъмолчилар ўртасида озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича умуммиллий хабардорликни яратди, бу ижобий ҳолат — аммо барқарор эмас", — дейди Агарвал.

Унинг қўшимча қилишича, вазифа — битта ходимдан кейин ҳам яшайдиган тизимларни яратишдир.

Ҳозирча эса, таъсир ҳатто кўчаларда ҳам сезилмоқда.

Мумбай чеккасида сендвич сотадиган Ювраж Ядав, босма сиёҳдаги кимёвий моддалар озиқ-овқатга ўтиши мумкинлигидан хавотирланса-да, илгари уларни ташлаб юборилган газеталарга ўраб берганини айтади. Яқинда у тақиқ ҳақида эшитгач, ёғ ўтказмайдиган қоғозга ўтди.

"Биз буни бир неча ой олдин, газеталардан қадоқлаш учун фойдаланиш тақиқланганидан кейин бошладик, чунки бу соғлиқ учун зарарли", — дейди у.