"Ўзбекнефтгаз"нинг собиқ раҳбари 2,4 миллиард долларлик коррупция иши бўйича барча 19 та айбловни рад этди

"О'збекнефтегаз"нинг собиқ раиси Баҳодиржон Сидиқов 2,4 миллиард долларлик коррупция иши бо'йича барча 19 та айблов бо'йича айбсизлигини тан олди ва о'з ҳаракатларини ҳимоя қилиш учун ко'рсатма берди. У компаниянинг баҳсли қарорларини газ қазиб олишни сақлаб қолиш зарурати, ҳукумат ко'рсатмаларига риоя қилиш, халқаро кредиторлар ва инвесторлар олдидаги мажбуриятлар ва пудратчилар билан тижорат келишмовчиликлари билан бог'лади. Яшнобод туман жиноят ишлари суди раислигида о'тказилган суднинг иккинчи мажлиси 24 июлдаги дастлабки суд мажлисидан со'нг, 31 июл куни бо'либ о'тди.

Суд ҳали ҳам на прокуратура да'волари, на судланувчиларнинг баёнотлари бо'йича қарор чиқармади. Бу ерда тақдим этилган ма'лумотлар томонлар томонидан очиқ суд мажлисида баён қилинган позицияларни акс эттиради ва суд томонидан белгиланган фактларни акс эттирмайди. Айбсизлик презумпциясига мувофиқ, барча судланувчилар айблари қонуний равишда исботланмагунча ва суднинг якуний ҳукми билан тасдиқланмагунча айбсиз деб ҳисобланади.

**Судга тортилаётганлар**

Баҳодиржон Сидиқовдан ташқари, судланувчилар орасида Энтер Энгинееринг вакили Улуг'бек Усмонов; Эриелл Манагемент вакили Нодиржон Бобоев; Бахтиёр Анарқулов, "О'збекнефтегаз"нинг собиқ раис о'ринбосари; компаниянинг та'минот бо'лими бошлиг'и Дилмурод Бурхонов; ва "О'збекнефтегаз"нинг шо''ба корхонаси бо'лган "Махсусенергогаз" раҳбари Дилшод Ҳақбердиев.

Шунингдек, судда "Оилгассервисинвест" раҳбари Алишер Очилов; "Петромаруз Узбекистан" раҳбари Ҳамидулла Асатов ва "Оил Равон Сервис" раҳбари Масуджон Ҳошимов ҳам бор.

Суд жараёнини судя Жасурбек Убайдуллаев назорат қилмоқда.

Суд мажлиси бошланишида судя суд жараёнига то'ртта янги адвокат қо'шилганини э'лон қилди, уларнинг ба'зилари иш мулк ҳуқуқларига та'сир қилиши мумкин бо'лган шахсларни ҳимоя қилади.

Суд мажлисида тергов давомида мусодара қилинган активлар, жумладан, Лехус, Ли Ауто Л9, БМВ ва Мерседес-Бенз автомобиллари ко'риб чиқилди.

Шунингдек, битта адвокат судланувчи билан бог'лиқ 15 та ко'чмас мулк мусодара қилингани ҳақида хабар берди. Адвокатнинг со'зларига ко'ра, бу уйларнинг ба'зилари судланувчининг фарзандлари, турмуш о'ртог'и, жияни ва ёрдамчисига ро'йхатдан о'тган. Адвокат ба'зи мулклар мерос қилиб олинганини, бошқалари эса Россиядан о'тказилган маблаг'лар эвазига сотиб олинганини айтди.

Ҳимоя томони гувоҳларни чақиришдан олдин мусодара қилинган мулкка да'вогарларни со'роқ қилишни таклиф қилди. Аксинча, прокурор асосий гувоҳлар аввал со'роқ қилиниши кераклигини та'кидлади.

Суд ба'зи мулк эгалари ёки да'вогарларга фуқаролик жавобгарлари мақомини берди, бу уларга гувоҳ сифатида ко'рсатма бермасдан суд мажлисларида қатнашиш ва о'з мулкий манфаатларини ҳимоя қилиш имконини берди.

Сидиқовнинг адвокати судга мижози ҳибсга олинган пайтда Сидиқов Қо'нг'ирот туман халқ депутатлари кенгаши депутати бо'лганлигини ма'лум қилди.

Ҳимоя томонининг со'зларига ко'ра, амалдаги депутатни айблаш, ҳибсга олиш ёки ҳибсга олиш учун бош прокурорнинг тақдимоти ва Қорақалпог'истон парламенти Жо'қорг'и Кенеснинг розилиги талаб қилинган.

Адвокатнинг та'кидлашича, Сидиков январ ойида депутат мақомини сақлаб турган ҳолда ҳибсга олинган. Адвокатнинг тушунтиришича, тегишли қарор фақат кейинроқ қонунчилик сессиясида ко'риб чиқилган ва Сидиқовнинг ваколати расман 15-июнда тугаган.

Ҳимоя томони унинг ҳибсга олиниши ва бу даврда ко'рсатма олиши унинг парламент дахлсизлигини бузганини та'кидлаб, суддан дахлсизлик бекор қилинишидан олдин то'планган далилларни қабул қилиб бо'лмайдиган деб ҳисоблашни со'ради.

Судя ушбу далилларнинг қабул қилиниши тегишли материалларни ко'риб чиққандан со'нг кейинроқ ко'риб чиқилишини айтди ва ушбу босқичда илтимоснома бо'йича қарор қабул қилишдан бош тортди.

**Прокуратуранинг да'волари**

Ташкилий масалалардан со'нг, прокурор айбловларни о'қий бошлади.

Давлат айбловчиси Баҳодиржон Сидиқов "О'збекнефтегаз" мол-мулки ва давлат маблаг'ларини о'злаштириш мақсадида а'золари о'ртасида вазифаларни тақсимлаган гуруҳни ташкил қилган ва унга раҳбарлик қилганини да'во қилди.

Тергов ма'лумотларига ко'ра, да'во қилинган схема а'золари олдиндан истиқболлари ё'қлигини билган лойиҳалар учун ҳужжатлар тайёрлаган, давлат органларига ёлг'он ма'лумотлар тақдим этган, ускуналар, ишлар ва хизматлар нархини оширган ва тугалланмаган ёки қисман бажарилган ишлар учун пул о'тказган.

Айбловлар, шунингдек, дебиторлик қарзларини ундиришда хатолик ва тергов кутилган натижаларни бера олмаган лойиҳаларга нефт-газ активлари ва молиялаштиришни о'тказиш билан бог'лиқ.

Ушбу баёнот прокуратура позициясини акс эттиради, суд ҳали тасдиқламаган; судланувчиларнинг айби суднинг якуний ҳукми билан тасдиқланмаган.

Айблов хулосасини о'қиб чиқаётганда, прокурор 2020 ва 2025 йиллар оралиг'ида о'злаштирилган деб тахмин қилинган тахминан 2,4 триллион со'м миқдоридаги рақамни келтирди. "О'збекнефтегаз"га етказилган умумий зарар 7,8 триллион со'мга баҳоланди. Суд мажлисида бу икки рақам о'ртасидаги бог'лиқлик ёки уларнинг бир-бирига мос келиши аниқланмади.

Судланувчилар ва уларнинг адвокатлари айблов хулосасини аллақачон ко'риб чиққанлиги сабабли, ҳимоя томони уни то'лиқ о'қимасликни со'ради. Ҳеч қандай э'тироз билдирилмасдан, суд прокурорга Жиноят кодексининг асосий эпизодлари ва тегишли моддаларини умумлаштиришга рухсат берди.

Баҳодиржон Сидиқов Жиноят кодексининг 167 (О'злаштириш ё'ли билан маблаг'ни о'злаштириш), 205 (Ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиисте'мол қилиш), 209 (Расмий сохталаштириш) ва 243 (Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш) моддалари бо'йича айбланмоқда.

Бахтиёр Анарқулов 167, 205 ва 209-моддалар; Дилмурод Бурхонов 167 ва 209-моддалар бо'йича айбланмоқда.

Бошқа судланувчилар — жумладан, Дилшод Ҳақбердиев, Улуг'бек Усмонов, Алишер Очилов, Ҳамидулла Асатов ва Масуджон Ҳошимов — 28-модда (шериклик) билан биргаликда 167 ва 209-моддалар бо'йича айбланмоқда.

**Судланувчилар айбловларни рад этишмоқда**

Айбловлар о'қиб бо'лингандан со'нг, судя ҳар бир судланувчидан айбини тан олишни со'ради.

Баҳодиржон Сидиқов айбини умуман тан олмаслигини ва айбловларга э'тироз билдирмаслигини айтди. Кейинчалик у судда ўзлаштиришга йўл қўймаганини ва компания манфаатларини кўзлаб иш тутганини айтди ва кўрсатмаларининг катта қисмини баҳсли қарорлар ортидаги иқтисодий ва операцион асосларни тушунтиришга бағишлади.

Бахтиёр Анарқулов, Дилмурод Бурхонов, Дилшод Ҳақбердиев, Улуғбек Усмонов, Хамидулла Асатов, Масуджон Ҳошимов ва Нодиржон Бобоев ҳам ўзларига қўйилган айбловларни рад этишди.

**Жиззакҳ Петролеумдаги улуш**

Сидиқов биринчи бўлиб кўрсатма берди ва 19 та эпизоднинг ҳар бирига кетма-кет тўхталди.

Биринчи эпизод кейинчалик САНЕГга қўшилган Жиззакҳ Петролеумдаги улушни сотиш билан боғлиқ. Қўшма корхона 2017-йил июн ойида “Ўзбекнефтегаз” ва “Газпром Интернатионал”нинг шўба корхонаси бўлган “Гас Прожест Девелопмент Сентрал Асиа” томонидан ташкил этилган.

Прокурорларнинг таъкидлашича, 49% улуш дастлаб 80 миллион доллардан ортиқ қийматга баҳоланган, аммо САНЕГ билан боғлиқ Кипрда жойлашган “Белвор Ҳолдинг Лимитед” компаниясига 10 миллион долларга ўтказилган, харидор эса қўшимча 71 миллион доллар тўламаган.

Сидиковнинг та'кидлашича, дастлабки битим 2021-йил июн ойида, у "О'збекнефтегаз" раиси бо'лишидан олдин тузилган ва унинг шартлари бо'йича музокаралар олиб боришда ёки дастлабки келишувни имзолашда ҳеч қандай рол о'йнамаган.

Унинг со'зларига ко'ра, асосий баҳсли нуқта улушнинг баҳоси эди: дунёдаги "Катта то'ртлик" аудиторлик ва консалтинг фирмаларидан бири бо'лган КПМГ уни тахминан 87 миллион долларга баҳолаган; яна бир "Катта то'ртлик" фирмаси бо'лган Делоитте уни бир со'мга баҳолаган; ва кейинроқ жалб қилинган ПвС уни 15,1 миллион долларга баҳолаган.

Сидиковнинг тушунтиришича, терговчилар тахминан 71 миллион долларлик тафовутни зарар деб ҳисоблашади, аммо у буни о'злаштирилган маблаг'лар эмас, балки "О'збекнефтегаз" ва хорижий харидор Белвор о'ртасидаги баҳолаш бо'йича низонинг натижаси деб та'рифлаган.

Ҳукумат улушни о'тказишни талаб қиладиган қарорга қарамай, битим тахминан бир ярим йил давомида то'лиқсиз қолди. Сидиковнинг тайинланганидан кейин у шунчаки ушбу қарорни бажарганини ва "О'збекнефтегаз" харидорнинг то'лов мажбуриятларини бажармаганлиги сабабли тижорат судида судга мурожаат қилганини айтди.

Аввал хабар қилинганидек, "О'збекнефтегаз" 2021-йилда Жиззакҳ Петролеум компаниясидаги 49% улушини Кипрда ро'йхатдан о'тган Белвор Ҳолдинг Лимитед компаниясига сотган.

**106 та коннинг САНЕГга топширилиши**

Кейинги эпизодлар 106 та нефт ва газ конларининг САНЕГга о'тказилиши ва уларнинг кадастр ро'йхатига киритилиши билан бог'лиқ.

Прокурорларнинг та'кидлашича, конлар дастлаб якуний шартномаларсиз вақтинча фойдаланиш учун топширилган, кейин эса 10 йиллик то'лов режаси асосида сотиш режалаштирилган. Терговчиларнинг та'кидлашича, активлар о'зларининг оқланган қийматидан тахминан 90 миллиард со'м паст нархда сотилган ва кейинчалик то'лов жадвали енгиллаштирилган.

Сидиқов ушбу о'тказиш унинг тайинланишидан олдин қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан белгиланганлигини айтди ва конларнинг қиймати янги баҳолаш орқали пасайтирилганини рад этди.

Унинг тушунтиришича, ҚҚС ставкаси 15% дан 12% гача пасайтирилгандан со'нг, битимнинг фақат солиқ компоненти о'згарган, я'ни прокурорлар томонидан келтирилган 9,6 миллион долларлик тафовут активларнинг баҳоланмаганлигини акс эттирмайди.

У то'лов муддатининг узайтирилишини ҳукуматнинг дастлабки қарорида аллақачон 10 йиллик бо'либ-бо'либ то'лаш режаси ко'зда тутилгани билан бог'лади. То'ловлар частотасини ойликдан ҳар олти ойга о'згартириш, унинг со'зларига ко'ра, "О'збекнефтегаз"нинг халқаро кредиторлари томонидан қо'йилган чекловларни ҳам акс эттирган.

Унинг со'зларига ко'ра, компания жиддий молиявий қийинчиликларга дуч келган ва ташқи кредитлар бо'йича шартномаларга риоя қилишга мажбур бо'лган; янги молиялаштириш йилига тахминан 50 миллион доллар билан чекланган, бу эса компаниянинг ойлик харажатларини қоплаш учун етарли эмаслигини айтди.

Алоҳида равишда, терговчилар ба'зи конларга бо'лган ҳуқуқлар о'з вақтида қайта ро'йхатдан о'тказилмаганини ва натижада "О'збекнефтегаз" 2023 ва 2025 йиллар оралиг'ида САНЕГ номидан тахминан 10,4 миллиард со'м ер солиг'ини то'лаганини да'во қилишмоқда.

Сидиқов хусусий компания манфаатларини ко'зламаганини ва "О'збекнефтегаз" қарзни ундириш учун расмий да'волар юборганини ва суд жараёнини бошлаганини та'кидлади.

**Шо'ртан газ-кимё мажмуаси ва Арк Чемисал компаниясининг кенгайтирилиши**

Энг катта воқеалардан бири Шо'ртан газ-кимё мажмуасининг кенгайтирилиши ва Арк Чемисал қо'шма корхонасининг ташкил этилиши билан бог'лиқ.

2021-йил декабр ойида ГТЛ заводи ишга туширилгандан со'нг, президент Шо'ртаннинг қувватини уч баравар оширадиган янги мажмуа қуришни буюрди. Лойиҳа 1,84 миллиард долларга баҳоланди, шундан 629 миллион доллари "О'збекнефтегаз"нинг о'з маблаг'лари ва 1,21 миллиард доллари хорижий кредитлар ҳисобидан амалга оширилади.

Қиймати 1 миллиард доллардан ортиқ бо'лган Шо'ртанни кенгайтириш лойиҳаси 2018-йилдан бери амалга оширилмоқда, Энтер Энгинееринг пудратчи сифатида 693,7 миллиард со'м миқдорида аванс то'ловини олди.

2022-йил август ойида Вазирлар Маҳкамаси йиг'илишидан со'нг, лойиҳа Бухоро вилоятидаги йирик МТО мажмуасига интеграция қилинди. Саноат кластерини амалга ошириш учун Арк Чемисал ташкил этилди.

Прокурорларнинг та'кидлашича, "О'збекнефтегаз" қо'шма компанияда 40% улушга эгалик қилган, хусусий шериги эса 60% улушга эгалик қилган, аммо керакли ҳисса қо'шмаган ва ушбу эпизодда давлат манфаатларига етказилган зарарни 7,8 триллион со'мга баҳолаган.

Сидиқов бу ҳисоб-китобга қарши чиқиб, тергов тугалланмаган саноат лойиҳасининг нормал инвестиция жараёнини зарар сифатида ко'риб чиқаётганини та'кидлади.

Унинг со'зларига ко'ра, "О'збекнефтегаз" ПвС томонидан баҳоланганидек, тахминан 416 миллион долларлик активлар ва капитал қо'шган.

Хорижий шерик тахминан 660 миллион долларлик 60% улушни тақдим этиши керак эди. Сидиков бу мажбуриятлар то'лиқ бажарилмаганини тан олди, аммо буни инвесторнинг молиявий қийинчиликлари билан бог'лади - шерикнинг "рус илдизлари" бор эди ва "Газпром"дан 200 миллион долларлик молиялаштириш бор эди - унинг со'зларига ко'ра, бу Россиянинг Украинага бостириб киришидан кейин ёмонлашган.

Унинг та'кидлашича, ускуналар буюртмалари ва қурилиш ишлари барибир давом этган ва 2024-йилда мамлакат раҳбари иштирокида пойдевор қо'йиш маросими бо'либ о'тган. Ҳамкорнинг ҳиссаси қурилиш тугаллангандан со'нг, 2028-йилга келиб якунланиши керак эди.

Сидиқовнинг со'зларига ко'ра, Американинг Аир Продусц компаниясининг иштироки лойиҳанинг ҳаётийлигини ва халқаро ҳамкорларни жалб қилиш қобилиятини намойиш этди. У Арк Чемисал лойиҳасининг умумий қийматини тахминан 1 миллиард долларга, МТО комплексининг то'лиқ қийматини эса 5,5 миллиард долларга баҳолади.

Саволларга жавобан у "О'збекнефтегаз" 40% озчилик улушига эга бо'лган манфаатдор томон сифатида ко'пчилик шерикнинг қарорларини бир томонлама назорат қила олмаслиги, харажатларини то'хтата олмаслиги ёки инвестицияларини тезлаштиришга мажбур қила олмаслигини қо'шимча қилди.

**Узбекистан ГТЛ ва Аир Продусц кафолати**

Кейинги эпизод Узбекистан ГТЛ лойиҳаси бо'йича Аир Продусц олдидаги мажбуриятларга баг'ишланган.

Сидиқовнинг та'кидлашича, завод қурилгандан со'нг 2400 дан ортиқ нуқсон ва камчиликлар аниқланган, жумладан, учта асосий блокда, жумладан, ҳаво ажратиш ускунасида 50 га яқин жиддий носозликлар аниқланган. Натижада, унинг со'зларига ко'ра, завод қувватининг атиги 72% да ишламоқда.

Унинг со'зларига ко'ра, кредит шартномалари бо'йича талаб қилинадиган ко'рсаткичларга риоя қилмаслик тахминан 2,4 миллиард доллар миқдорида муддатидан олдин то'лов талабини келтириб чиқариши мумкин эди. Иқтисодиёт ва молия вазирлиги мажбуриятларни кафолатлаганлиги сабабли, молиявий юк давлатга о'тиши мумкин эди.

Муаммони ҳал қилиш учун Аир Продусц билан келишувга эришилди, у билан О'збекистон ҳукумати 2023-йил май ойида Қашқадарё вилоятидаги Узбекистан ГТЛ заводининг бир қисми сифатида саноат-газни қайта ишлаш мажмуасини ривожлантириш бо'йича 1 миллиард долларлик инвестиция шартномасини имзолади.

Аир Продусц президенти ва бош директори Сейфи Гасеми о'ша пайтда компания ГТЛ мажмуасида иккита ҳаво ажратиш мосламаси, иккита автоматик термал ислоҳ қилиш мосламаси ва битта водород ишлаб чиқариш мосламасига эгалик қилишини ва уни бошқаришини, шунингдек, "О'збекнефтегаз" билан белгиланган то'лов асосида узоқ муддатли кислород, азот, водород ва синтез газини етказиб беришини, бу эса о'з навбатида хом ашё, табиий газ ва коммунал хизматларни етказиб беришини ва барча маҳсулотларни сотишини айтди.

Учта асосий қурилма нуқсонлари бартараф этилгандан со'нг Америка компаниясига топширилиши керак эди, та'мирлаш ишлари Энтер Энгинееринг компаниясига юклатилди.

Сидиковнинг та'кидлашича, на пудратчи, на "О'збекнефтегаз" тезкор та'мирлаш учун қо'шимча маблаг'га эга эмас. Аир Продусц ишни молиялаштиришга рози бо'лди, Энтер Энгинееринг харажатларни уч қисмга бо'либ қоплаши керак эди ва "О'збекнефтегаз" кафил сифатида иштирок этди.

Пудратчи 21,8 миллион долларлик то'ловни амалга ошира олмаганида, давлат компанияси Аир Продусц билан қарзни то'лади. Сидиковнинг со'зларига ко'ра, кафолатни бажаришдан бош тортиш О'збекистоннинг халқаро инвестор олдидаги обро'сига путур етказиши ва кредиторларнинг талабларини қо'зг'атиш хавфини туг'дириши мумкин эди.

Унинг со'зларига ко'ра, маблаг'ларни о'тказишдан олдин у Президент ма'муриятига хабар берган ва розилик олган. Энтер Энгинеерингнинг қарзи бург'улаш ва геологик қидирув каби бошқа ишлар билан бог'лиқ мажбуриятларни қоплаш орқали ҳал қилиниши керак эди.

Сидиковнинг та'кидлашича, қарор лойиҳани сақлаб қолиш ва хорижий инвесторларнинг ишончини сақлаб қолиш учун қабул қилинган, пудратчига асоссиз фойда бермаслик учун эмас.

**Жанубий Тандирчадаги компрессор стансияси**

Яна бир эпизод Жанубий Тандирча конида кучайтирувчи компрессор стансияси қурилиши билан бог'лиқ.

Ишлар 2021-йил июн ойида бошланган ва о'ша йилнинг охирига қадар якунланиши керак эди. Сидиковнинг та'кидлашича, у "О'збекнефтегаз" раиси лавозимини фақат 2023-йил март ойида эгаллаган ва асл пудратчини танлашда ёки дастлабки шартномани имзолашда ҳеч қандай рол о'йнамаган.

2023-йил кузига келиб, лойиҳа тугалланмаган ҳолда қолди, аммо аҳоли ва иқтисодиётни қо'шимча газ билан та'минлаш учун стансия қишдан олдин ишга туширилиши керак эди.

Сидиков тезлаштирилган жадвални тасдиқлади ва ускуналар, эҳтиёт қисмлар ва бошқа компонентларга 8,8 миллиард со'м ё'налтириш то'г'рисида имзо чекди, маблаг'лар лойиҳанинг умумий қийматининг ошиши эмас, балки мавжуд пудратчи шартномаси бо'йича ушлаб қолинган суммалардан келиб чиққанини айтди.

Унинг со'зларига ко'ра, бу қадамлар ишларни якунлаш ва стансияни ишга туширишга имкон берди ва баҳсли суммани зарар эмас, балки то'хтаб қолган лойиҳани қайта тиклаш учун сарфланган маблаг' сифатида та'рифлади.

**Сургилда ускунанинг ишдан чиқиши**

Сургил конидаги воқеа қиммат компрессор стансияси ускуналари билан бог'лиқ.

Сидиковнинг тушунтиришича, дастлаб 200 атмосфера атрофида бо'лган кондаги резервуар босими тахминан 6 га тушган, бу эса ишлаб чиқаришни давом эттиришни компрессор стансиясига бог'лиқ қилиб қо'йган.

У тахминан 111,7 миллиард сўмлик двигател йўқолган ёки ўғирланган деган даъвони рад этди ва ускуна етказиб берилган ва ўрнатилганлигини, буни исботловчи фотосуратлар ва ҳисоботлар билан бирга эканлигини айтди. Унинг сўзларига кўра, у бош вазир билан Сургилга ташрифи чоғида двигателни шахсан кўрган.

Бироқ, 2025-йил июн ойида бахциз ҳодиса юз берган. Сидиқовнинг сўзларига кўра, хорижий хизмат кўрсатиш компаниясининг муҳандиси техник вилкаларни олиб ташламаган, натижада двигател мойсиз ишлаган ва унинг ҳарорати 220 даража Селсийга кўтарилган.

Ускуна таъмирлаш учун Италиянинг Флоренсия шаҳрига юборилган ва 2026-йил сентябр ойида қайтарилиши кутилмоқда.

Сидиқов дастлабки етказиб бериш шартномасини имзоламаганлигини таъкидлади ва двигателнинг мавжудлиги ва кейинчалик бузилиб қолганлиги унинг ўғирлангани ва ҳеч қачон етказиб берилмагани ҳақидаги назарияни рад этаётганини айтди.

**Икки сунъий интеллект двигатели**

Яна бир эпизод умумий қиймати тахминан 162,5 миллиард сўм бўлган иккита газ генераторли сунъий интеллект двигателини сотиб олиш билан боғлиқ.

Сидиковнинг та'кидлашича, "О'збекнефтегаз" ҳар бирининг хизмат муддати тахминан 25 000 соатни ташкил этадиган, вақти-вақти билан та'мирлаш ёки алмаштиришни талаб қиладиган 100 га яқин шунга о'хшаш двигателлардан фойдаланади; унинг со'зларига ко'ра, компаниянинг йиллик эҳтиёжи 10-15 донани ташкил қилади.

Илгари двигателлар Украинанинг "Мотор Сич" компанияси томонидан етказиб берилган, аммо та'минот билан бог'лиқ муаммолар саккиз дона захира яратиш то'г'рисида қарор қабул қилишга олиб келди. Иккита двигател Энтер Энгинееринг компаниясидан сотиб олинган.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, бири ишламоқда; иккинчиси эса ишламай қолишидан олдин тахминан бир ҳафта - тахминан 180 соат - ишлаган.

У кафолат муддати бо'йича савол борлигини тан олди, чунки двигател омборда вақт о'тказган ва кафолат муддати тугаган бо'лиши мумкин, аммо бу масалани о'г'ирлик эмас, балки сифат ва кафолат шартлари бо'йича тижорат низоси деб та'рифлади.

"Биз пулни о'г'ирламадик - биз аҳолини газ билан та'минлашга ҳаракат қилдик", деди Баҳодиржон Сидиков.

Унинг қо'шимча қилишича, шартнома унинг о'ринбосари томонидан имзоланган ва лойиҳанинг техник назорати тегишли бо'лим томонидан амалга оширилган.

**Газли газ омборидаги дизел ёқилг'иси**

Яна бир эпизод Газли ер ости газ омборида ихтисослаштирилган ускуналарни ишлатиш учун Энтер Энгинееринг компаниясига о'тказилган дизел ёқилг'иси билан бог'лиқ.

Сидиковнинг та'кидлашича, пудратчи тахминан 3,8 миллиард со'млик ёқилг'ини олган ва дастлаб бунинг учун пул то'ламаган, гарчи шартномада ихтиёрий равишда то'лаш учун 90 кунлик имтиёзли давр берилган бо'лса ҳам.

Муддат тугаганидан со'нг, "О'збекнефтегаз" қарз, жарималар ва бошқа то'ловларни ундириш учун тижорат судида иш қо'зг'атган.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, тергов мижоз ва пудратчи о'ртасидаги оддий фуқаролик низосини жиноий жавобгарликка тортишга уринмоқда, да'во муддати тугамаган ва Энтер Энгинееринг кейинчалик қарзни то'лиқ то'лаган.

**Жанубий Кемачидаги лойиҳа**

О'нинчи эпизод Жанубий Кемачи конидаги лойиҳа учун "Махсусенергогаз" компаниясига то'ланган аванс то'лови билан бог'лиқ.

Шартнома тахминан 167 миллиард со'мга тенг бо'либ, аванс 54,7 миллиард со'м ёки тахминан 30% ни ташкил этган. Сидиковнинг со'зларига ко'ра, техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар "О'збекнефтегаз"нинг о'з лойиҳалаш институти томонидан амалга оширилган.

У лойиҳа бошиданоқ барбод бо'лганлиги ҳақидаги да'вони рад этди ва ускуналарни буюртма қилиш ва тайёргарлик ишларини бошлаш учун аванс зарурлигини айтди.

Кейинчалик таҳлиллар мутахассислар газни қо'шни Ко'кдумалак нефт ва газ-конденсат конидаги мавжуд компрессор стансияси ёрдамида қазиб олиш мумкин деган хулосага келгандан со'нг, қурилишни то'хтатиш то'г'рисида қарор қабул қилишга олиб келди.

Сидиқовнинг со'зларига ко'ра, бу қарор бир неча миллион долларни тежашга ёрдам берди ва компания манфаатларини ко'злаб қабул қилинди. Пудратчи авансни қайтариб бермагач, "О'збекнефтегаз" 2025-йил сентабр ойида судга мурожаат қилди.

Кейинчалик маблаг'лар Бош прокуратуранинг депозит ҳисоб рақамига о'тказилди. Сидиқовнинг со'зларига ко'ра, пул ҳеч қачон нақдлаштирилмаган ва зарар қопланган.

**Култакдаги компрессор стансияси**

11-эпизодда шунингдек, тахминан 31,4 миллиард со'м о'тказилган "Махсусенергогаз" ҳам иштирок этди.

Лава босимининг пасайиши Култак конида ишлаб чиқаришни 2044-йилгача узайтириш учун янги компрессор стансияси қуриш зарурлигини англатарди.

Иш бошланмаган эди, чунки аввал техник о'лчовлар керак эди - пудратчи ва стансияга о'рнатиладиган ускунанинг хорижий ишлаб чиқарувчиси томонидан талаб қилинадиган ма'лумотлар.

Сидиков раҳбарият кейинчалик қарзни ҳисобдан чиқариш учун авансни йиг'ишдан қасддан қочганлиги ҳақидаги таклифни рад этди ва да'во муддати 2028 йил охиригача тугамаслигини та'кидлади.

У шунингдек, унинг раҳбарлигида "О'збекнефтегаз" дебиторлик қарзлари бо'йича да'воларни яратиш учун автоматлаштирилган тизимни жорий этганини ва кейин юридик бо'лим судга берганини айтди.

Унинг со'зларига ко'ра, ушбу лойиҳадан тушган маблаг'лар Бош прокуратуранинг депозит ҳисоб рақамига ҳам о'тказилган ва у яна бир бор нақд пул олиш ёки пул ювиш ҳолатларини рад этган.

**Афг'онистондаги газ қидирув лойиҳаси**

12-эпизод Афг'онистондаги Тут-Майдан конидаги газ қидирув лойиҳасига тааллуқлидир.

Сидиковнинг ко'рсатмаларига асосланган прокуратуранинг аргументларидан бири бу то'лиқ техник-иқтисодий асослашнинг ё'қлиги. Сидиков дастлабки қидирув захиралар ҳажмини аниқламасдан олдин то'лиқ техник-иқтисодий асослашни ишлаб чиқиш мумкин эмаслигини та'кидлади.

Унинг со'зларига ко'ра, маҳаллий ишлаб чиқаришнинг пасайиши фонида "О'збекнефтегаз" Афг'онистонда газ қидириш ва қазиб олиш бо'йича таклиф тайёрлаб, Вазирлар Маҳкамасига тақдим этган; лойиҳа ҳукумат порталида жойлаштирилган ва расмий қо'ллаб-қувватлаш олган.

Уни амалга ошириш учун компания ташкил этилган. Афг'онистон томони маҳаллий банкда 24 миллион долларлик кафолатли депозитни талаб қилди, қо'шимча равишда ё'л қурилиши ва майдонни тайёрлаш каби дастлабки ишлар учун тахминан 2 миллион доллар ажратилди.

Сидиқовнинг та'кидлашича, "О'збекнефтегаз" 60% улушни олиши керак, қолган 40% улушга яна иккита инвестор эгалик қилиши керак. Давлат компанияси Эриеллга 24 миллион долларни йиллик 14% фоиз ставкаси билан, Афг'онистон банкида депозит сифатида тақдим этди.

Техник-иқтисодий асослаш дастлабки қидирув ишларидан со'нг 2026-йил охирига қадар якунланиши керак эди. Сидиковнинг та'кидлашича, лойиҳа Афг'онистондан газ та'минотини та'минлаши ва О'збекистоннинг энергия хавфсизлигини мустаҳкамлаши мумкин.

**Икки бинонинг Анорбанкка сотилиши**

Сидиков 13 ва 14-эпизодларни бирлаштирди, улар прокурорларнинг та'кидлашича, бозор қийматидан пастроққа сотилган иккита ма'мурий бинонинг Анорбанкка сотилиши билан бог'лиқ бо'либ, тахминан 58 миллиард со'м зарар етказилган.

Сидиков расмийлар давлат органлари ва ташкилотларини Янги Тошкентга ко'чириш режаларини э'лон қилганини, янги ма'мурий марказ қурилиши қисман эски биноларни сотиш орқали молиялаштирилишини эслатди.

Савол остидаги мулклар Истиқбол ко'часи, 21-уйда — "О'збекнефтегаз" шо''ба корхонасига тегишли ва Энергетика вазирлиги жойлашган — ва Шаҳрисабз ко'часи, собиқ "О'зтрансгаз" биноси, 85А-уйда жойлашган эди.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, бир нечта харидор қизиқиш билдирган ва "Анорбанк" асосчиси Қаҳрамонжон Алимов банк иккала мулкни ҳам мустақил баҳоловчилар томонидан белгиланган нархда сотиб олишга тайёр эканлигини айтган.

Очиқ ким ошди савдосида иккита бино турли харидорларга берилиши мумкин эди, банк эса катта ходимларини ҳисобга олган ҳолда иккаласига ҳам муҳтож эди. Ҳукумат қарори асосида улар то'г'ридан-то'г'ри сотилди: "О'збекнефтегаз" биноси тахминан 254 миллиард со'мга ва "О'зтрансгаз" биноси 185 миллиард со'мга.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, тушган маблаг' то'лиқ "Янги Тошкент" қурилишини назорат қилувчи дирексияга о'тказилди.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, айблов хулосасида бинолардан бирини та'мирлаш билан бог'лиқ ҳолда келтирилган яна тахминан 12 миллиард со'м аллақачон бажарилган иш учун қарзни ифодалайди.

У шунингдек, Вазирлар Маҳкамаси президент қарори билан берилган ваколатлар асосида то'г'ридан-то'г'ри савдо ёки ёпиқ аукционни тасдиқлаш ваколатига эга эканлигини та'кидлади.

**Жарқо'рг'он нефтининг сотилиши**

15-эпизод "Жарқо'рг'он нефт" активларини "Петромаруз Узбекистан"га сотиш билан бог'лиқ бо'либ, айблов хулосасида тахминан 254 миллиард со'м миқдори келтирилган.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, битим унинг тайинланишидан олдин, ҳукумат қарори асосида беш йиллик то'ловларни амалга оширишга рухсат берган ҳолда тузилган.

Эрнст & Ёунг каби бир нечта фирмалар баҳолаш ишларини олиб боришган ва Сидиков смета о'ртасидаги асоссиз тафовут ҳақидаги да'воларни рад этган.

Харидор то'лов мажбуриятларини бажармаганидан со'нг, "О'збекнефтегаз" судга мурожаат қилди ва суд 72,6 миллиард со'м ва жарималарни ундиришни буюрди.

Сидиқов шунингдек, "Петромаруз" кейинчалик маблаг'ларни бошқа хусусий компанияларнинг ҳисобларига о'тказгани ҳақидаги да'воларга то'хталиб, "О'збекнефтегаз" хусусий компаниянинг о'з пулларидан қандай фойдаланиши устидан назоратга эга эмаслигини айтди.

Унинг сотувга асос Вазирлар Маҳкамасининг қарори бо'лганини ва харидорнинг то'ловни амалга оширмагани тижорат низолари масаласига айланганини ва суд томонидан ундириш то'г'рисида қарор қабул қилинганини, о'злаштириш эмаслигини айтди.

**Бердах конида бург'улаш ишлари**

16-эпизод Россиянинг "Энергия Нефтегазового Сервиса" (ЭНГС) компаниясини Бердах конида бург'улаш ишлари учун ёллаш билан бог'лиқ.

Сидиқовнинг ко'рсатмаларига ко'ра, прокурорлар россиялик пудратчининг нархини "О'збекнефтегаз"нинг ички бург'улаш компанияси бо'лган "О'знефтгазбургилаш ишлари"нинг тахминий баҳоси билан таққосладилар. Маҳаллий фирма ишни тахминан 59,8 миллиард со'мга баҳолади, хорижий пудратчи учун эса тахминан 106 миллиард со'м.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, шартлар турлича: маҳаллий компания қудуқни тахминан 200 кунда бург'илашни режалаштирган, Россия фирмаси эса 90 кунда тугатишга ва'да берган. Пудратчи шунингдек, Россиядан молиялаштириш, олти ойлик то'ловни кечиктириш ва рублда ҳисоб-китоб қилишни таклиф қилди.

У ташқи пудратчига эҳтиёжни ички қувватнинг етишмаслиги билан бог'лади - маҳаллий бург'улаш компаниясида йиллик режага нисбатан тахминан 100 та қудуққа нисбатан 23 та бург'улаш мосламаси бор эди.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, мақсад ишни тезлаштириш ва ишлаб чиқаришни ко'пайтириш, о'г'ирлик учун нарх фарқини яратиш эмас.

Прокурорнинг со'роқ қилиниши натижасида ва'да қилинган 90 кунлик муддат бажарилмагани ма'лум бо'лди - иш аслида тахминан 197 кун давом этди, бу маҳаллий компаниянинг дастлабки жадвалига деярли мос келди.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, пудратчи танлаш фақат ва'да қилинган муддатлардан ко'ра ко'проқ нарсани о'з ичига олади, жумладан, иш тажрибаси, техник имкониятлар ва молиялаштириш имконияти.

Унинг со'зларига ко'ра, бург'улаш охир-оқибат тахминан 6 миллиард кубометр газ қазиб олди, бу қишки талабнинг бир қисмини қоплашга ёрдам берди - суд бу да'вони ҳали ко'риб чиқилаётган аниқ шартномага қарши тасдиқламаган.

**Қувур етказиб бериш**

17-эпизод Оил Равон Сервис компаниясидан тахминан 37,1 миллиард сўмлик қувур етказиб бериш билан боғлиқ.

Сидиқовнинг таъкидлашича, харид унинг тайинланишидан олдин бошланган: товарлар 2023-йил январ ойида товар биржасида рўйхатга олинган ва шартнома феврал ойида имзоланган, у эса фақат март ойида "Ўзбекнефтегаз" раиси бўлган.

Унинг сўзларига кўра, у етказиб берувчини танлаш ёки шартномани имзолашда тахмин қилинган тил бириктиришни "жисмоний ёки қонуний" тарзда ташкил қила олмаган.

Сидиқов шунингдек, етказиб бериш сохта эканлиги ҳақидаги даъволарга қарши чиқди ва қувурлар аслида етказиб берилган, текширилган ва комиссия томонидан қабул қилинганини, қабул қилиш сертификатлари ва ходимларнинг кўрсатмалари уларнинг мавжудлигини тасдиқлаганини айтди.

Кейинчалик етказиб берувчи тахминан 20 миллиард сўм асосий қарз ва тахминан 10 миллиард сўм жарималарни ундиришга ҳаракат қилди; томонлар 2023-йил август ойида воситачилик йўли билан келишувга эришдилар.

Сидиқов бу эпизодни маблағларни ўғирлаш эмас, балки чинакам етказиб берилган қувурлар бўйича тўлов низоси сифатида таърифлади.

**Турбина ускуналарини та'мирлаш**

18-эпизод турбина ускуналарини та'мирлаш ва Оилгассервисинвест компанияси билан бог'лиқ бо'либ, тахминан 15,1 миллиард со'м зарар етказилган.

Сидиқовнинг со'зларига ко'ра, "О'збекнефтегаз" дастлаб Сиеменс компаниясини ёллашни режалаштирган, аммо та'мирлаш саккиз ой давомида бошланмаган. Ускунани тезроқ ишга туширишни истаган компания Германиянинг "Оилгассервисинвест" вакили бо'лган Чемие Электроник компаниясига мурожаат қилди, улар ишни уч ой ичида тахминан 13 миллиард со'мга якунлашга ва'да беришди.

Сидиқовнинг со'зларига ко'ра, унинг о'ринбосари лойиҳани бошқарган, шартлар бо'йича музокаралар олиб борган ва шартномани имзолаган ва бу қарорларга о'зи аралашмаган.

Пудратчи муддатни о'тказиб юборган. "О'збекнефтегаз" сентябр ва декабр ойларида расмий да'воларни юборган, кейин судга тахминан 15,5 миллиард со'м ва тахминан 4 миллиард со'м жарима со'раб мурожаат қилган.

Жиноят иши қо'зг'атилгандан со'нг, Бош прокуратура депозит ҳисоб рақамига 15 миллиард со'мдан ортиқ маблаг' о'тказилди.

Сидиков пул қайтарилганини ва бу эпизод давлатга қайтариб бо'лмайдиган зарар сифатида эмас, балки шартномани бузиш сифатида ко'риб чиқилиши кераклигини айтди.

**Пул ювиш айблови**

Охирги, 19-эпизод Жиноят кодексининг 243-моддаси - жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга тегишли.

Сидиковнинг со'зларига ко'ра, терговчилар унга ва унинг қариндошларига тегишли бо'лган тахминан 20 та ко'чмас мулк ва то'ртта транспорт воситасини мусодара қилган.

Унинг со'зларига ко'ра, ро'йхатга нафақат яқин оила а'золарига, балки узоқ қариндошларига, фамилияси билан о'ртоқлашадиган одамларга ва у танимайдиган шахсларга тегишли мулклар ҳам киритилган.

Унинг со'зларига ко'ра, ко'чмас мулкнинг бир қисми 2014-2018 йиллар оралиг'ида ва 2022-йилда - "О'збекнефтегаз" раиси бо'лишидан олдин сотиб олинган.

Сидиков бу мулк айбланаётган жиноятлардан олинган даромадлар эвазига сотиб олинганлиги ҳақидаги да'вони рад этди.

Сидиковнинг асосий ко'рсатмаларидан со'нг, прокурор ва ҳимоячи адвокатлар уни муайян эпизодлар бо'йича со'роқ қилишди.

Прокурор ундан 90 кунда қудуқ қазишга ва'да берган россиялик пудратчи аслида нима учун тахминан 197 кун олганини со'ради. Сидиков яна шартноманинг умумий шартларига - компаниянинг тажрибасига, техник имкониятларига ва у тақдим этган молиялаштиришга ишора қилди.

"Бу уйда пиширилган палов нархини ресторанда буюртма қилинган палов билан таққослашга о'хшайди", деди у пудратчилар о'ртасидаги нарх фарқи ҳақида.

Томонлар шунингдек, о'тказилган конларни баҳолашга қайтишди. Сидиков активларнинг қиймати о'згармаганлигини ва рақамлардаги тафовут ҚҚС ставкасининг пасайишидан келиб чиққанлигини такрорлади.

Ҳимоячи адвокат мулкни о'тказиш то'г'рисида ким қарор қабул қилганини со'ради. Сидиковнинг со'зларига ко'ра, активлар ро'йхати ва о'тказиш шартлари ҳукумат қарорлари билан тасдиқланган.

Арк Чемисал масаласида Сидиков "О'збекнефтегаз" атиги 40% улушга эга эканлигини ва ко'пчилик шерикнинг ҳаракатларини бир томонлама равишда буюра олмаслигини яна бир бор та'кидлади.

Шунингдек, у келгуси йилги газ қазиб олиш режалари Счлумбергер мутахассислари билан биргаликда тузилганини, унда қазиб олишни қаерда ошириш мумкинлиги, қанча қудуқ қазиш кераклиги, компрессор стансияларини қачон ишга тушириш ва режага эришиш учун қандай техник чоралар талаб қилиниши аниқланганини айтди — унинг со'зларига ко'ра, прогнозлар пудратчиларни ёллаш ва лойиҳаларни молиялаштириш учун асос бо'либ хизмат қилган.

Сидиков шунингдек, Энтер Энгинееринг, Россиянинг Энергия Нефтегазового Сервиса компанияси ва Эриелл билан лойиҳалар ва шартномаларни муҳокама қилишда у ушбу компанияларнинг бенефициари сифатида тасвирланган Бахтиёр Фозилов билан бевосита иш олиб борганини айтди.

У Энтер Энгинееринг вакили, шунингдек, судланаётган Улуг'бек Усмонов ушбу лойиҳаларда қандай рол о'йнаганини билмаслигини ва уни музокаралар ёки қарор қабул қилишда иштирок этганини ко'рмаганлигини айтди.

Журналист аввалги суд мажлисида қатнашганини ва иш бо'йича ёритишни аллақачон нашр этганини та'кидлади. Суд илгари фотосуратга олиш, видео ва аудио ёзувларни чеклаган, аммо очиқ суд мажлисининг ёзма равишда ёритилишини тақиқламаган эди.

Ёрдамчи судяга журналистнинг ҳозирлиги ҳақида хабар берганидан со'нг, судя унинг шахсини тасдиқлади ва ма'лумотларни нашр этишда эҳтиёт бо'лишга чақирди.

Бироқ, судя суд мажлиси очиқ бо'лгани ва матбуот эркинлиги қо'лланилгани сабабли, суд мажлисини ёритишни тақиқлай олмаслигини айтди. Кейинчалик бир нечта адвокатлар судланувчиларнинг ко'рсатмаларини нашр этишга қарши чиқишди.

Иш давом этмоқда. Суд ҳали ҳам ҳужжатларни текшириши, қолган судланувчилар ва гувоҳларни со'роқ қилиши, зарар ҳисоб-китобларини текшириши ва айблов ва ҳимоя томонларининг далиллари бо'йича қарор чиқариши керак.

Суд мажлиси якунланмагунча, о'злаштириш, ҳокимиятни суиисте'мол қилиш, сохта лойиҳалар ва пул ювиш айбловлари прокуратура томонидан воқеалар версияси бо'либ қолмоқда ва суд томонидан ко'риб чиқилиши керак. Сидиқовнинг операцион зарурат, ҳукумат қарорларига риоя қилиш ва оддий фуқаролик низоларини келтириб чиқарган тушунтиришлари ҳам суд томонидан ҳали баҳоланмаган.

Кейинги суд мажлиси бугун, 7-августга белгиланган.