Ўзбекистон АҚШнинг молиявий шаффофлик стандартларига жавоб бермайдиган учта Марказий Осиё давлати қаторига кирди

О'збекистон АҚШ Давлат департаментининг 2026-йилги баҳолашида молиявий шаффофлик мезонларига жавоб бермаган учта Марказий Осиё давлатларидан бири ҳисобланади. Ҳисоботда давлат қарзлари, табиий ресурслардан олинадиган даромадлар, суверен кредитлар шартлари ва давлат харидлари билан бог'лиқ тафсилотларни ошкор қилишдаги камчиликлар та'кидланган.

Ушбу натижалар 11-август куни АҚШ Давлат департаментининг 2026-йилги йиллик молиявий шаффофлик ҳисоботида э'лон қилинди, унда 2025-йил 1-январдан 31-декабргача бо'лган даврда молиявий шаффофлик баҳоланди.

Департамент 139 та ҳукумат ва Фаластин ма'муриятини бюджет ма'лумотларининг жамоатчиликка очиқлиги, то'лиқлиги ва ишончлилиги, шунингдек, табиий ресурслар шартномалари ва давлат харидларидаги шаффофлик бо'йича асосий мезонлар бо'йича баҳолади. Жами 73 та ҳукумат асосий талабларни бажарди, 67 таси эса бажармади. Камчиликларга дуч келганлар орасида 14 таси талабларни бажаришда сезиларли ютуқларга эришди. О'збекистон сезиларли ютуқларга эришган деб таснифланмаган.

**АҚШнинг О'збекистонга оид хавотирлари**

Ҳисоботда О'збекистон бир нечта муҳим бюджет ҳужжатларини белгиланган муддат ичида жамоатчиликка тақдим этгани ко'рсатилган. Ҳукумат ўзининг ижро этувчи бюджет таклифини, қабул қилинган бюджетни ва йил якуни ҳисоботини эълон қилди, ушбу ҳужжатларда вазирликлар бўйича батафсил баён этилган харажатларни ўз ичига олган ҳолда, прогноз қилинган даромадлар ва харажатларнинг етарлича кенг қамровли кўриниши тақдим этилди.

Ҳисоботда шунингдек, Ўзбекистон бюджетдан ташқари катта миқдордаги ҳисобларни ошкор қилгани ва ҳарбий ва разведка бюджетлари парламент ёки фуқаролик назорати остида эканлиги таъкидланган. Ўзбекистоннинг олий аудит институти халқаро мустақиллик стандартларига жавоб беради ва муҳим натижаларни эълон қилади деб ҳисобланган. Мамлакатда шунингдек, табиий ресурсларни қазиб олиш лицензиялари ва шартномаларини тартибга солувчи ҳуқуқий асослар мавжуд бўлиб, бундай мукофотлар ҳақидаги асосий маълумотлар оммага очиқ.

Бироқ, АҚШ Ўзбекистон ўзининг минимал талабларига жавоб бермайдиган бир нечта соҳаларни аниқлади. Ҳукумат йирик давлат корхоналарининг қарзларини ўз ичига олган давлат секторининг қарз мажбуриятларини тўлиқ ошкор қилмади. Шунингдек, у хорижий қарз олувчиларга берилган суверен кредитларнинг шартлари ва қоидаларини ҳам эълон қилмади — бу 2026-йилги баҳолашда киритилган янги мезон.

Ҳисоботда шунингдек, табиий ресурсларни қазиб олишдан олинадиган давлат даромадларининг етарлича ошкор қилинмаганлиги қайд этилган ва давлат харидлари шартномалари бўйича асосий маълумотлар оммага очиқ эмаслиги айтилган.

АҚШ Ўзбекистонга давлат корхоналарига ўтказмалар ҳақидаги маълумотларни бюджет ҳужжатларига киритишни, давлат секторидаги қарз мажбуриятларини тўлиқ ошкор қилишни, хорижий қарз олувчиларга берилган суверен кредитлар шартларини эълон қилишни ва давлат харидлари шартномалари ҳақидаги маълумотларни оммага очиқ қилишни тавсия қилди.

**Марказий Осиёнинг иш фаолиятини таққослаш**

Баҳолаш Марказий Осиё бўйлаб турли натижаларни берди. Қозоғистон ва Қирғизистон АҚШнинг минимал молиявий шаффофлик талабларига жавоб берди, Тожикистон ва Туркманистон эса, Ўзбекистонга ўхшаш тарзда, жавоб бермади.

Тожикистонда АҚШ ҳукумат ўзининг ижро этувчи бюджет таклифини, қабул қилинган бюджетни ва йил охиридаги ҳисоботни, шу жумладан онлайн тарзда оммага очиқ қилганини тан олди. Шунга қарамай, бюджет асосий давлат даромадлари ҳақида деярли тўлиқ тасаввур бермади ва халқаро миқёсда қабул қилинган тамойилларга мувофиқ тайёрланмаган.

Тожикистон шунингдек, қарзларни ошкор қилиш, бюджетдан ташқари ҳисоблар, суверен кредит шартлари, аудит мустақиллиги ва табиий ресурсларни мукофотлаш билан боғлиқ шаффофликда камчиликларни кўрсатди.

Туркманистон янада танқидий баҳо олди. Ҳукумат бюджет ҳужжатларини ёки давлат секторидаги қарзлар ҳақидаги маълумотларни эълон қилмади, оммага очиқ бюджет маълумотлари эса табиий ресурслардан олинадиган даромадлар ёки қарз мажбуриятларини ўз ичига олмади. Мамлакатнинг олий аудит муассасаси халқаро мустақиллик стандартларига жавоб бермади ёки о'з ҳисоботларини нашр этмади.

Ҳисоботда шунингдек, Туркманистоннинг табиий ресурслар бо'йича мукофотлар, давлат харидлари шартномалари ва суверен бойлик жамг'армаси ҳақидаги ма'лумотларни ошкор қилишдаги камчиликлар аниқланди.

Афг'онистонда вазирликлар ва бошқа давлат секторидаги муассасалар ко'риб чиқиш даврида минимал молиявий шаффофлик талабларига жавоб бермади. Ҳеч бир ташкилот ижро этувчи бюджет таклифини ёки йил охиридаги ҳисоботни оқилона вақт ичида нашр этмади ва давлат секторидаги қарзлар ҳақида о'з вақтида ма'лумот ҳам мавжуд эмас эди. Толибон о'зининг ҳарбий ва разведка хизматларининг бюджетларини оммага ошкор қилмади ва о'зини "Олий аудит идораси" деб атайдиган ташкилот аудитлар ёки уларнинг натижаларини нашр этмади.

**Баҳолашнинг аҳамияти**

Фискал шаффофлик ҳисоботи коррупция рейтинги эмас. АҚШ Давлат департаменти ундан ҳукуматлар фуқаролар ва муассасаларга давлат маблаг'лари қандай йиг'илиши, тақсимланиши ва сарфланишини тушуниш учун етарли ишончли ва очиқ ма'лумот тақдим этадими ёки ё'қлигини аниқлаш учун фойдаланади.

Ушбу баҳолаш АҚШ Конгресси томонидан мажбурийдир ва шунингдек, АҚШ солиқ то'ловчилари томонидан молиялаштириладиган хорижий ёрдамни ҳимоя қилишга ёрдам беришга мо'лжалланган. Давлат департаменти фискал шаффофлик давлат молиявий бошқарувини кучайтириши, бозор ишончини ошириши ва коррупция, молиявий жиноятчилик ва ноаниқ ҳукумат қарзлари билан бог'лиқ хавфларни камайтириши мумкинлигини та'кидлайди.

Ҳукуматнинг минимал талабларга жавоб бермаслиги автоматик равишда АҚШ ёрдамининг камайишига олиб келмайди, аммо бу баҳолаш хорижий ёрдамга оид қарорларда ко'риб чиқилиши мумкин ва инвесторлар ва халқаро молия институтларининг мамлакат давлат молиясининг шаффофлигини қандай баҳолашига та'сир қилиши мумкин.