Ўз болаларини ўлдирган она: у жиноятчими ёки оғир вазият қурбони?

Ўз фарзандларини ўлдирган она: у жиноятчими ёки оғир вазият қурбоними?

Жамиятда мутлақ ва дахлсиз деб қараладиган тушунчалар бор. Оналик ана шундай энг биринчи қадриятлардан бири саналади. Она фарзанди учун ҳар қандай қурбонликка тайёр, уни асрайдиган ва меҳр берадиган энг улуғ зот сифатида тасаввур қилинади. Аммо баъзан жамият тасаввурларини остин-устун қиладиган, энг муқаддас туйғуларга ҳам тегиб кетадиган даҳшатли фожиалар юз беради.

АҚШнинг Массачусец штати Даксбери шаҳарчасида яшаган 32 ёшли ҳамшира Линдси Кленси билан боғлиқ воқеа ҳам айнан шундай, бутун дунёни ларзага солган ва инсониятни икки қарама-қарши гуруҳга ажратган мудҳиш ҳодисага айланди.

Бир тарафда — уч нафар бегуноҳ гўдакни бўғиб ўлдирган қотил она. Иккинчи тарафда — туғуруқдан кейинги оғир руҳий касалликка учрагани айтилаётган аёл (постпартум психоз), ўз ҳаракатларини бошқара олмаган, тиббиёт ва жамият эътиборсизлигининг “қурбони”. Линдси Кленси иши нафақат суд залида, балки бутун дунё бўйлаб ижтимоий тармоқлар, хотин-қизлар жамоалари ва эркаклар орасида ҳам қизғин баҳс-мунозараларга сабаб бўлди. Хўш, Линдси ким: совуққон жиноятчими ёки ўз руҳий ҳолати ва оғир вазиятининг қурбоними?

### Машъум оқшом: ҳодисанинг хронологияси

2023-йил 24-январ... Оддий оқшомлардан бири. Бостондаги нуфузли касалхонада туғуруқ бўлими ҳамшираси бўлиб ишлайдиган Линдси уй юмушлари билан банд. Унинг уч фарзанди бор — 5 ёшли Кора, 3 ёшли Доусон ва 8 ойлик чақалоқ Каллан. Линдсининг турмуш ўртоғи Патрик Кленси эса молия ва технология соҳасида фаолият юритади.

Ташқаридан қараганда бу оила бахтли кўринарди, бироқ бу кўриниш ортида чуқур руҳий изтироблар яширинган эди. Учинчи фарзанди туғилгач, Линдсида туғуруқдан кейинги кучли хавотир ва депрессия аломатлари пайдо бўлган. У шифокорларга мурожаат қилган, унга кетма-кет ўндан ортиқ турли кучли психотроп ва депрессияга қарши дори-дармонлар ёзиб берилган эди. Линдси ўз кундаликларида ва дўстларига юборган хабарларида миясида доимий равишда “хавотир, васваса ва салбий фикрлар” айланаётганини кўп бор ёзган.

24-январ куни Патрик Кленси хотинининг илтимосига кўра, кечки овқат ва болалар учун дори олиш учун кўчага чиқади. Тахминан 30 дақиқадан сўнг уйга қайтган Патрик ғайриоддий сукунатга дуч келади. Ҳовлини кўздан кечирганида, қонга беланиб ётган хотинини кўради. Линдси ўзини иккинчи қаватдан ташлаган эди.

“Болалар қаерда?” деган эрининг саволига Линдсининг берган жавоби ва ундан кейинги мулоқот даҳшатли бўлган. Патрик дарҳол 911 хизматига қўнғироқ қилади. Сўнг уй ертўласига тушади. У ерда учала фарзандининг жонсиз таналарини топади. Линдси болаларининг бўйнига машқ қилиш учун ишлатиладиган резина арқонларни боғлаб, уларни бўғиб ўлдирган эди.

5 ёшли Кора ва 3 ёшли Доусон воқеа жойида вафот этган. Ҳаёт аломатлари ҳали сақланиб турган 8 ойлик чақалоқ Каллан шифохонага етказилди, бироқ уч кундан сўнг отасининг бағрида жон берди. Ойнадан сакраган Линдси эса умуртқа поғонаси синиши ва оғир жароҳатлар сабаб бутунлай шол бўлиб қолди.

### Кейинги воқеалар ва суд жараёни

Ушбу даҳшатли воқеадан сўнг ҳуқуқ-тартибот органлари Линдсига нисбатан қасддан одам ўлдириш ва ноқонуний равишда қуролдан фойдаланиш моддалари бўйича айблов қўйди. Прокуратура вакилларининг айтишича, Линдси ҳодиса содир бўлган куни мутлақо соғлом ақл билан ҳаракат қилган. У эрини уйдан узоқроқ дўконга юборган, онлайн харита орқали йўлга қанча вақт кетишини ҳисоблаган ва айнан шу вақт оралиғида мудҳиш режасини амалга оширган. Прокурорлар Линдсининг телефони ва компютерида “болаларни бўғиб ўлдириш” ёки шунга ўхшаш қидирувлар бўлганини аниқлаган.

Бироқ Линдсининг адвокати ва тиббий экспертлар бутунлай бошқача фикрда. Улар Линдсининг туғуруқдан кейинги психоз (постпартум псйчосис) деб аталадиган оғир ва кам учрайдиган руҳий хасталикдан азият чекканини таъкидлашди. Бу ҳолатда аёл реалликдан четга чиқади, галлюцинациялар кузатилади ва миясидаги “овозлар”га эргашади. Линдси шифохонадан туриб берган кўрсатмасида ўша куни миясида бир овоз унга: “Сенга ҳам, болаларингга ҳам ҳаёт йўқ, уларни қутқариш учун ўлдиришинг керак”, деб буйруқ берганини ва ўша пайтда ўзини бошқара олмаганини айтган.

Суд жараёни ҳануз давом этмоқда ва у Американинг энг мунозарали руҳий-суд экспертизаси ҳамда мураккаб судлов ҳодисаларидан бирига айланган.

### Аёлларнинг Линдсининг ёнини олиб кўчага чиқиши ва ижтимоий бирдамлик

Линдсининг иши тез орада оддий қотиллик воқеасидан аёллар ва оналар ҳуқуқлари, туғуруқдан кейинги руҳий саломатлик муаммоларини қамраб олган кенг кўламли ижтимоий ҳаракатга айланди. Минглаб аёллар, оналар ва ҳатто тиббиёт ходимлари Линдсини прокурор айтганидек “қотил” эмас, балки тиббиёт тизимининг қурбони деб ҳисоблашди.

Америка бўйлаб ва ижтимоий тармоқларда #ИСтандВитҳЛиндсай (Мен Линдси тарафидаман) каби ҳештеглар тарқалди. АҚШнинг турли штатларида, хусусан Массачусецда юзлаб аёллар кўчаларга чиқиб, тинч намойишлар ўтказишди. Уларнинг шиорларида шундай ёзилганди: “У айбдор эмас, у касал эди!”, “Постпартум психоз — бу жиноят эмас, фожиа!”, “Онани ёлғиз қолдирган тизим айбдор!”.

Бу аёлларнинг аксарияти ўзлари ҳам туғуруқдан кейин оғир депрессия, мияга келадиган даҳшатли фикрлар ва чорасизликни бошдан кечирганини айтишди. Кўплаб оналарнинг фикрича, жамият аёллардан туғуруқдан сўнг дарҳол “идеал она” бўлишни талаб қилади. Руҳий қийноқ, чарчоқ ва депрессия ҳақида гапириш эса “ёмон оналик” стигмацияси деб қабул қилинади. Линдси ўнлаб шифокорларга бориб ёрдам сўраган бўлса-да, унга фақат таблеткалар ёзиб берилган ва ҳақиқий психологик ёрдам кўрсатилмаган. Намойищиларнинг асосий талаби — Линдсини қамоқхонага эмас, руҳий касалликлар шифохонасига жойлаштириш ва туғуруқдан кейинги руҳий саломатликка миллий даражада эътибор қаратиш бўлди.

### Хайрия пуллари ва кутилмаган эҳсонлар

Ушбу фожиадан кейин жамиятда яна бир кутилмаган ҳолат юз берди: қисқа вақт ичида Кленсилар оиласи учун катта миқдорда хайрия маблағлари йиғилди. ГоФундМе платформасида очилган махсус саҳифа орқали дунё бўйлаб одамлар 1 миллион доллардан ортиқ пул ўтказишди.

Энг ҳайратланарли ва таъсирли жиҳати шундаки, болаларнинг отаси Патрик Кленси турмуш ўртоғи Линдсини очиқчасига кечирди. У ижтимоий тармоқлардаги баёнотида шундай ёзди:

“Мен Линдси билан ўтган ҳар бир сония учун миннатдорман. У ажойиб рафиқа ва меҳрибон она эди. Содир бўлган бу воқеа — унинг ўзлигини акс эттирмайди. Бу унинг ичидаги оғир касаллик. Мен уни кечираман ва ҳаммангиздан унга нисбатан нафрат эмас, ҳамдардлик билдиришингизни сўрайман”.

Отасининг бу “мардона ва кутилмаган баёноти” хайрия аксиясининг янада кучайишига сабаб бўлди. Йиғилган маблағлар нафақат болаларнинг дафн маросимлари ва адвокатлар хизмати учун, балки ўзини иккинчи қаватдан ташлаб бутун умрга шол бўлиб қолган Линдсининг доимий тиббий парвариши ҳамда туғуруқдан кейинги депрессиядан азият чекаётган аёлларга ёрдам берувчи жамғармаларга йўналтирилиши билдирилди. Бироқ бу ҳолат жамиятнинг бошқа бир қатлами томонидан кескин қораланди: “Ўз болаларининг қотили учун пул йиғиш — бу ахлоқсизлик”, деган эътирозлар ҳам кам бўлмади.

### Эркакларнинг Линдси “кейси”га муносабати

Линдси Кленси воқеаси фақат оналар ва тиббиёт доираси билан чекланиб қолмади. У эркаклар, яъни бўлажак ва амалдаги оталар, оила бошлиқлари ҳамда турмуш ўртоқ танлаш арафасида турган йигитлар орасида ҳам жиддий баҳсларга сабаб бўлди. Эркаклар форумлари, подкастлар ва ижтимоий тармоқларда Линдсининг иши мисолида турмуш ўртоқ танлаш ва оилавий ҳаётга тайёргарлик бўйича янги мунозаралар бошланди.

Илгари кўплаб эркаклар жуфт танлашда асосан аёлнинг ташқи кўриниши, характери, оилавий тарбияси ва рўзғорбоплигига эътибор қаратган бўлса, Линдси воқеасидан сўнг руҳий саломатлик (ментал ҳеалтҳ) мезони биринчи ўринга чиқди. Эркаклар орасида бўлажак рафиқанинг руҳий босимларга чидамлилиги, унинг оиласида руҳий касалликлар бор-йўқлиги ва депрессияга мойиллигини олдиндан билиш қанчалик ҳаётий зарурат экани муҳокама қилина бошланди. “Биз нафақат яхши қизни, балки бўлажак болаларимизнинг ҳаётига хавф солмайдиган руҳий барқарор онани танлашимиз керак”, деган фикрлар илгари сурилди.

Эркаклар ўртасидаги таҳлилларда яна бир муҳим жиҳат таъкидланди: аёл ўзидаги руҳий ўзгаришларни яширмай, турмуш ўртоғига очиқ айта олиши керак. Линдсининг турмуш ўртоғи Патрик уйда нималар бўлаётганини охиригача англамагани, унинг руҳий ҳолати қанчалик критик нуқтада эканини сезмай қолгани кўплаб эркаклар учун жиддий сабоқ бўлди. Эндиликда эркаклар жуфт танлашда аёлнинг ўз ҳис-туйғуларини тўғри ифодалай олиши ва инқирозли вазиятларда ёрдам сўрай билиш қобилиятига алоҳида эътибор қаратмоқда.

Айни пайтда бу иш эркакларга фақат аёлни айблаш эмас, балки эр сифатида масъулиятни чуқурроқ ҳис қилиш лозимлигини ҳам кўрсатди. Кўплаб эркаклар турмуш ўртоғи фарзанд дунёга келтиргандан сўнг уни бир зум ҳам ёлғиз қолдирмаслигини, ҳар бир ҳаракати ва руҳий ҳолатини доимий назоратда тутишини айтган. Аёл туғуруқдан кейин ожиз ва мўрт бўлиб қолганида, эрнинг фақат моддий таъминотчи эмас, балки асосий руҳий қалқон бўлиши шартлиги ойдинлашди.

### Иккига бўлинган фикрлар

Эркакларнинг бу ҳодисага муносабати бир хил бўлмади. Бир гуруҳ эркаклар Патрик Кленсининг хотинини кечирганини ва унга раҳмдиллик қилганини “ҳақиқий эркаклик, севги ва меҳрибонлик” деб баҳолаган бўлса, бошқа бир гуруҳ эса кескинроқ позицияни эгаллади. Уларнинг фикрича, ўз фарзандларини ўлдирган аёлни кечириш ва унга хайрия йиғиш оталик бурчига хиёнатдир. Улар ҳар қанча касал бўлмасин, ўз жигарбандини ўлдирган аёл жиноятчи ва у қаттиқ жазоланиши керак, деган қарашда қолмоқда.

### Линдси қотилми ёки қурбон?

Линдси Кленси воқеаси — энг фожиали ва жавоби мураккаб саволлардан биридир.

Ҳодисага тиббиёт, биология ва инсон руҳиятининг тубсиз қоронғиликлари нуқтайи назаридан қаралса, Линдси — оғир вазият ва руҳий касаллик қурбони. У ҳамшира сифатида бошқаларнинг ҳаётини сақлаган, болаларини жонидан ортиқ кўрган она эди, бироқ туғуруқдан кейинги психоз унинг ичидаги оналик фитратини ютиб юборди.

Бу фожиа жамият ва дунёга бир нарсани яққол кўрсатди: туғуруқдан кейинги руҳий саломатлик — бу шунчаки “инжиқлик” ёки “чарчоқ” эмас, балки инсон ҳаётини ва бутун оилаларни барбод қилишга қодир даҳшатли ҳолатдир.

Агар ҳодисага фақат қатъий қонун ва оқибат нуқтайи назаридан қаралса, Линдси — уч нафар беайб, ўзини қутқара олмаган гўдакнинг ҳаётига зомин бўлган жиноятчи. Бегуноҳ болаларнинг ўлими ҳеч қандай дори, касаллик ёки вазият билан оқланиши мумкин эмас.