«Ота-онам ҳаётми-йўқми, ҳатто билмайман» — 25 йил аввал қамоққа олинган уруш қаҳрамонлари

«Ота-онам тирикми-йўқми, ҳатто билмайман» — 25 йил аввал қамоққа олинган уруш қаҳрамонлари

Астер Йоханнес ва Петрос Соломон Эритреянинг мустақиллик урушида жанг қилишган

Ҳанна Петрос Соломон бундан 25 йил аввал отаси Эритреяда ҳибсга олиниб, судсиз қамоққа ташланганидан кейин у ва ака-сингиллари қандай қилиб амалда етим бўлиб қолишганини кўзида ёш билан ҳикоя қилади. Кейинчалик уларнинг онаси ҳам ҳибсга олинган — ва ўшандан бери иккаласидан ҳам ҳеч ким хабар олмаган.

«У худди спортчидек елкасига сочиқ ташлаб олганди», — дейди у Би-би-сига отасини охирги марта кўрганини эслаб. Ўшанда у 10 ёшда бўлган, отаси эса эрталабки югуришга чиқиб кетган эди.

«У ҳар куни эрталаб шуғулланарди».

Унинг ота-онаси 1993 йилда Эритреянинг Эфиопиядан мустақил бўлишига олиб келган узоқ давом этган озодлик урушида жанг қилиш пайтида учрашишган.

Унинг отаси Петрос Соломон урушнинг етакчи раҳбарларидан бири бўлган ва ўз муҳим роли туфайли кўпчилик томонидан миллий қаҳрамон сифатида кўрилади.

Мустақилликдан кейин у мудофаа вазири, сўнгра ташқи ишлар вазири бўлиб ишлади ва муаммолари бошланганда балиқчилик вазирлигини бошқараётган эди.

Бу 2001 йилнинг май ойида содир бўлди, ўшанда у ва яна 14 нафар таниқли сиёсатчи Президент Исайяс Афеверкига очиқ хат имзолаб, мустақилликдан кейин ратификация қилинган конституцияни амалга оширишга ва миллий сайловлар ўтказишга чақиришди. Улар G-15 номи билан танилди.

Эфиопияга қарши жанг қилган Эритрея халқ озодлик фронти (ЭХОФ) раҳбари Исайяс бу танқидга унчалик хушмуомалалик билан муносабат билдирмади.

Ташқи ишлар вазири сифатида Петрос Соломон АҚШнинг ўша пайтдаги Президенти Билл Клинтон ва унинг рафиқаси Ҳиллари билан учрашган

Ҳанна билмаган ҳолда, отаси аллақачон вазирлик лавозимидан четлаштирилган эди, гарчи у ҳали ҳам ҳар куни эрталаб машқ қилиш учун ташқарига чиқиб турган бўлса-да.

11 сентябрь воқеаларидан бир неча кун ўтиб — бутун дунё АҚШдаги Ал-Қоида ҳужумларига эътибор қаратган бир пайтда — Исайяс ғазабининг тўлиқ кўлами Эритрея тарихидаги бурилиш нуқтаси бўлиб чиққан воқеада аён бўлди.

18 сентябрь куни эрта тонгда хавфсизлик кучлари президент буйруғи билан пойтахт Асмарада ҳукуматнинг 11 нафар юқори лавозимли мулозими уйлари ташқарисида позицияларни эгаллашди.

Петрос спорт кийимида уйидан чиқаётганда хавфсизлик агентлари томонидан қўлга олинди.

Оила унга нима бўлганини умуман билмасди. Ҳанна ва унинг уч ака-синглиси ота томондан бувисиникида яшаш учун кетишди, онаси Астер Йоханнес эса АҚШда ўқишда эди.

Ҳаннанинг айтишича, Петрос ғойиб бўлганидан бир неча кун ўтгачгина вазият ойдинлашган ва бу хотиралар ҳанузгача оғриқли бўлиб қолмоқда.

«Синфдошларим менга отам ўз ватанини сотганини айтишди.

Ўшанда мен вазият қанчалик жиддий эканини ва одамлар ўз ватани мустақиллиги учун курашган отам ва унинг ҳамкасбларига қандай туҳмат қилишганини тушундим. Мен жуда қаттиқ ранжигандим».

АҚШда Астер содир бўлган воқеадан карахт бўлиб қолган ва жуда ёмон аҳволда эди. У ҳукумат мулозимларидан болалар учун паспорт бера олишларини сўради, лекин улар рад этишди ва унга уйига қайтишни айтишди.

Икки йил давомида вазият устида қийналиб, ҳукумат мулозимларидан кафолатлар олгани ҳақидаги хабарлардан сўнг, у юкларини йиғиб, орқага қайтди.

Ҳанна ва унинг ака-синглиси унинг қайтишини жуда хоҳлашарди, лекин айни пайтда қўрқишарди ҳам.

«Мен унга телефонда айтдим: „Агар сизни ҳибсга олишса-чи?“» — деб эслайди Ҳанна.

«У унга ҳеч нарса бўлмаслигини таъкидлаб: „Мен ҳеч қандай ёмон иш қилмадим ва фақат болаларимни тарбиялаш учун келяпман“, деди».

Ҳаннанинг айтишича, кейинчалик у Президент Исайяснинг ўзи Астерга хавфсиз бўлишини ваъда қилганини билган. Аммо оила 2003 йил 11 декабрда Асмара халқаро аэропортида кутиб турганида, у бошқа йўловчилар билан бирга учиб келиш залидан чиқиб келмади.

Уларнинг умидлари ўзлари билан олиб келган гуллар каби сўнди: «Бу жуда, жуда узоқ кутиш бўлди. Охир-оқибат биз умидимизни узиб, уйга қайтдик.

Биринчи бўлиб АҚШга қўнғироқ қилдик, дўстларимиз ва қариндошларимиз уни аэропортда кузатиб қўйишганини айтишди».

Кейин, машъум тарзда, аэропортдан бир мулозим қўнғироқ қилиб, Астердан юкларини олиб кетишни сўради. Ўшанда улар унинг мамлакатга кирганини, лекин уйга қайтмаслигини тушунишди.

Кейинги ойларда маълумот олиш учун қилинган барча сўровлар ва илтижолар эътиборсиз қолдирилди. Бунинг ўрнига, Ҳаннанинг бувиси расмийлар томонидан саволлар беришни тўхтатиш ҳақида огоҳлантирилди.

Кейинчалик оила Астер Асмара марказидаги Каршелли номи билан машҳур бўлган қамоқхонада сақланаётганини эшитди.

Ҳаннанинг отаси 2001 йил 18 ва 19 сентябрь кунлари ҳибсга олинган бошқалар билан бирга Асмарадан шимоли-шарқда, шарқий пасттекисликларда жойлашган Эла-Эро номли чекка, қаттиқ ва ўта махфий қамоқхонада сақланаётгани тахмин қилинади. Давлатга хиёнатда айбланган уларнинг ҳеч бири суд қилинмаган ва қариндошлари билан кўришишга рухсат берилмаган.

Тахминан ўша вақтда ҳукумат барча янги пайдо бўлаётган мустақил газеталарни ҳам ёпди ва уларнинг муҳаррирлари ҳамда журналистларини ҳибсга олди — улар ҳам Эла-Эрода сақланаётгани тахмин қилинмоқда.

Эритрея ҳукумати — жумладан, унинг Буюк Британиядаги элчихонаси — Би-би-сининг маҳбусларнинг қаердалиги ёки улар тирикми-йўқми деган саволига жавоб бермади.

Ҳарбий хизматдан қочиб, яхшироқ имкониятлар излаётган минглаб ёш эритреяликлар каби, Ҳанна ҳам мамлакатни тарк этди — чегарани паспортсиз, яширинча кесиб ўтди.

Ҳозир у 35 ёшда, оилали ва АҚШда яшайди, у ерда руҳий жароҳатлар бўйича мутахассис бўлиб ишлайди — шунга қарамай, у ҳали ҳам ота-онасини йўқотганидан олган руҳий жароҳатни ҳис қилади.

Уларнинг эски фотосуратларига қараб, у ҳибсга олинишидан олдинги бахтли кунлар — кулги, оилавий йиғилишлар ва туғилган кун кечалари ҳақидаги хотиралари ўчиб кетишидан қўрқади: «Отам доим одамларни уйга йиғишни яхши кўрарди, улар яхши кунлар эди».

Ҳанна тез-тез эски суратларни томоша қилади — бу суратда у ота-онаси билан тасвирланган — ва хотиралари ўчиб кетишидан хавотирланади

У шунингдек, онасининг «тенгсиз» тухум ва картошкали сендвичларини соғинади.

Отаси балиқчилик вазири бўлган пайтда соҳилга қилган сафарларида Ҳанна унинг машинада қўшиқ айтиш танловларини ташкил қилганини эслайди: «У биздан бирин-кетин қўшиқ айтишни сўрарди ва ким ғолиб бўлса, совға оларди».

Унинг энг яхши кўрган қўшиқларидан бирида шундай сатр бор эди: «Менинг свитерим бор эди, кўк свитер, уни синглим олиб қўйди» — бу унинг уруш пайтида ҳалок бўлган озодлик курашчиси бўлган синглисига ишора эди.

У шунингдек, онасининг мусиқага бўлган муҳаббатини — Abba, Долли Партон ва Уитни Хьюстон қўшиқларини куйлагани ва чалганини эслайди.

Отаси ҳибсга олингунга қадар, Ҳаннанинг айтишича, сентябрь ойи учта йирик Православ Христиан байрамлари, жумладан, Геэз Янги йили билан умид ойи бўлган. Энди бу унга ҳеч қандай қувонч келтирмайди.

Иброҳим Шерифо бу туйғуни яхши билади. Унинг ҳукмрон Демократия ва адолат учун халқ фронти (ДАХФ) юқори лавозимли аъзолари бўлган ота-онаси 25 йил аввал ҳибсга олинган G-15 аъзолари қаторида эди.

Ўша пайтда у 13 ёшда эди

«Мен учун 2001 йил 18 сентябрь қора кун, лекин нафақат мен учун, бу Эритрея ва унинг халқи учун қора кун, чунки бу қонун ва демократия ҳибсга олинган кундир», — дейди у Би-би-сига.

Ҳозир у 38 ёшда ва Нидерландияда сургунда яшайди, у ерда унга бошпана берилган ва отасининг изидан бориб, сиёсатшунослик бўйича магистратурада таҳсил олмоқда.

Унинг отаси Маҳмуд Аҳмед Шерифо ҳибсга олинишидан олдин маҳаллий бошқарув вазири ва амалда вице-президент бўлган.

Иброҳим Шерифо, бу ерда 1990 йилда онаси Астер Фиссеҳатсион билан тасвирланган, ҳукуматдан унинг тирик ёки йўқлигини билдиришини хоҳлайди

Иброҳим онаси Астер Фиссеҳатсион билан унинг синглисиникида меҳмонда бўлганида, эрта тонгда хавфсизлик агентлари эшикни тақиллатиб, уни тунги кийимда олиб кетишганини эслайди.

Отасидан хавотирланган Иброҳим дарҳол унинг яқин атрофдаги уйига югурган, аммо унга отаси машқ қилиш учун кўчага чиққанидан кейин аллақачон олиб кетилганини айтишган.

Ҳанна ҳам, Иброҳим ҳам ота-онасиз ўсиб-улғайганларида, хавф-хатарларга қарамай, уларга ғамхўрлик қилган ва қўллаб-қувватлаган дўстлари ва қариндошларидан жуда миннатдор эканликларини айтишади.

Улар, шунингдек, ота-оналари ишонган нарсалардан ва ислоҳотларга чақиришдаги жасоратларидан фахрланадилар.

«Улар виждонли эдилар ва ўзлари курашган нарсалар Исайяс ва унинг гуруҳи томонидан тортиб олинаётганини бефарқ кузатиб тура олмасдилар», — дейди Иброҳим.

«Оила сифатида биз уларнинг тирик ёки йўқлиги ҳақида хабардор қилинишимиз керак», — дея қўшимча қилади у ҳукуматни сиёсий маҳбуслар ҳақидаги барча хотираларни ўчириб ташлашга уринаётганликда айблаб.

Ҳанна йиллар давомида яқинлари ғойиб бўлган кўплаб бошқа одамларнинг азоб-уқубатлари ҳам эшитилишини хоҳлайди.

Инсон ҳуқуқлари ташкилотлари, жумладан БМТ, G-15 маҳбусларини виждон маҳбуслари деб ҳисоблайди ва уларни озод қилишни талаб қилиб келади.

Ҳозирда 80 ёшда бўлган Президент Исайяс мамлакатнинг 1997 йилда тасдиқланган биринчи конституциясини ҳали ҳам амалга оширмади ва ҳеч қачон сайлов ўтказмасдан ҳокимиятда қолмоқда.

Ҳаннанинг айтишича, отаси ғойиб бўлишидан олдинги кечада унда «ёмон ҳис» бўлган — ва у ухлаётганида унинг тўшагига чиқиб, ип билан оёқларини отасининг оёқларига боғлаб қўйган.

«Эрталаб у боғланиб қолганини кўриб уйғонди ва ўзини бўшатиш учун оёқларимни тортди, мен уйғониб кетдим. Мен ундан кетмаслигини илтимос қилдим, лекин у қайтиб келишига ваъда берди [югуришдан кейин]».

Ўшандан бери ўтган қайғули йилларни тасвирлар экан, у бу чуқур денгизда яшашга ўхшашини айтади.

«Баъзан у тинч бўлади ва сиз суза оласиз, лекин бошқа пайтларда қайғу сизга тўлқин каби қайтиб келади ва сизни чуқурликка чўктиради.

Баъзан умидингизни йўқотасиз ва нафасингиз бўғилади».

Агар ота-онасига хабар юбора олса, нима деган бўларди деган саволга у шундай жавоб беради: «Биздан хавотир олманг.

Худди сиз қатъиятлилик билан курашда омон қолганингиздек, умид қиламизки, бундан ҳам ўтиб, бизга қайтасиз».