Орол денгизи ҳавога юз миллионлаб тонна СО₂ чиқармоқда
Қуруқликдаги чўкиндилар ҳаво билан алоқага кириша бошлади, улардаги углерод эса аста-секин атмосферага қайтмоқда.
**Орол денгизи ҳавога юз миллионлаб тонна СО₂ чиқармоқда**
Орол денгизининг қуриши нафақат экологик фалокатга олиб келди, балки ўнлаб йиллар давомида денгиз тубидаги чўкиндиларда тўпланган улкан миқдордаги углероднинг атмосферага чиқишига ҳам сабаб бўлди. НГ24 нашрининг ёзишича, тадқиқотчиларнинг ҳисоб-китобларига кўра, 1960-йиллардан буён қуриган денгиз тубидан атмосферага тахминан 748 миллион тонна карбонат ангидрид ажралиб чиққан бўлиши мумкин.
Кўп йиллар давомида Орол денгизи углероднинг табиий омбори вазифасини бажарган. Ўсимликлар ва организмлар нобуд бўлгач, сув ҳавзасида ҳосил бўлган органик моддалар тубига чўкиб, чўкиндиларда тўпланган. Бироқ, сув ҳавзасининг кенг кўламда қуриши билан бу жараён ўзгарди. Қуруқликда қолган чўкиндилар ҳаво билан алоқага кириша бошлади ва улардаги углерод аста-секин атмосферага қайтмоқда.
Испаниялик тадқиқотчилар гуруҳи 2022-йилда экспедиция ўтказди. Олимлар 14 та жойдан денгиз туби чўкиндиларидан намуналар олиб, собиқ денгиз тубидан чиқаётган карбонат ангидрид оқимини ўлчади. Бундан ташқари, мутахассислар углероднинг изотоп таркибини ўрганиб, ажралаётган СО₂ ҳақиқатан ҳам илгари денгиз туби чўкиндиларида тўпланган органик моддалардан келиб чиқаётганини аниқлашга муваффақ бўлди. Тадқиқотчилар ўсимлик қоплами ва шамол эрозияси кўламини ҳам баҳолади. Олинган натижалар қуриган денгиз туби аввал кўмилган органик материалдан карбонат ангидрид чиқаришда давом этаётганини тасдиқлади.
Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, Орол денгизининг кенг кўламли қуриши бошланганидан бери унинг тубидаги чўкиндилардан қарийб 748 миллион тонна СО₂ ажралиб чиққан. Шу билан бирга, тупроқда ҳали ҳам органик моддалар қолмоқда ва улардан чиқиши мумкин бўлган газлар ҳажми яна тахминан 605 миллион тонна карбонат ангидридга баҳоланмоқда.
**Денгизнинг тикланиши иқлимга ёрдам бериши мумкин**
Агар бу углероднинг сезиларли қисми денгиз туби чўкиндиларида сақлаб қолинса, бу иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтиришга ҳисса қўшиши мумкин. Уларнинг ҳисоб-китобларига кўра, шу тариқа камайтирилган чиқиндиларнинг қиймати 3,6 миллиард доллардан 18 миллиард долларгача бўлиши мумкин эди. Демак, углеродни молиялаштириш назарий жиҳатдан сув ҳавзасини тиклаш лойиҳалари учун маблағ манбаларидан бирига айланиши мумкин. Бироқ, Орол денгизини аввалги ҳолатига қайтариш жуда мушкул.
**Нима учун Орол денгизини тиклаш қийин?**
Сув майдонини сезиларли даражада кенгайтириш учун бутун Орол денгизи ҳавзасидаги ресурсларни бошқариш тизимини ўзгартириш керак. Бу ҳавзага бир неча мамлакат ҳудудлари киради ва сувнинг асосий қисми тарихан қишлоқ хўжалиги ва суғориш учун ишлатилган. Мутахассислар эҳтимолий чора-тадбирлар сифатида ирригация тизимларини модернизация қилиш, сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва уни ташишни оптималлаштиришни қайд этди.
Дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, сув ҳавзасини 1960-йилдаги сатҳининг тахминан ярмига тенг майдонгача тиклаш учун қарийб 9,7 миллиард доллар сармоя ва бутун ҳавза бўйлаб кенг кўламли ўзгаришлар талаб қилинади. Олимлар Орол денгизини тўлиқ тиклашни ўта мураккаб вазифа деб ҳисоблайди. Шу билан бирга, улар сувни қайтариш ва экотизимларни тиклаш бўйича алоҳида лойиҳаларни амалга ошириш мумкинлигини таъкидлади.