Орденлар нимадан далолат беради

**Орденлар нима ҳақида гапиради**

Постсовет тарихига назар солишнинг бир қизиқарли усули бор, у ҳақда негадир тез-тез эслашмайди, ваҳоланки, у узун нутқлар, расмий баёнотлар ва дипломатик маросимларсиз кўп нарсани кўриш имконини беради. Совет Иттифоқи парчаланишидан кейин вужудга келган давлатлар президентларини олиш ва уларнинг қайси хорижий орденлар билан тақдирланганига қараш кифоя. Биринчи қарашда бу деярли дунёвий машғулот, давлат протоколи ва сарой геральдикаси соҳасига оиддек туюлади. Аммо агар бу мукофотларнинг барчасини бирлаштирсангиз, жуда эътиборга лойиқ сиёсий биографиялар намоён бўлади, чунки ҳар бир орден ортида одатда муайян мамлакат, муносабатларнинг аниқ бир босқичи ва жуда аниқ сиёсий манфаат туради.

Албатта, орден геосиёсий шартнома эмас ва ўз-ўзидан ҳеч нарсани исботламайди. Президент бошқа мамлакатнинг олий мукофотини бирор бир аниқ жараёндаги иштироки, муносабатларни ривожлантиришга қўшган шахсий ҳиссаси учун ёки шунчаки алоҳида давлат эҳтироми белгиси сифатида олиши мумкин. Аммо дипломатияда умуман тасодифлар кам бўлади, давлат раҳбарлари бир-бирларини тақдирлайдиган олий давлат мукофотларида эса тасодифлар айниқса камдир. Бундай орденлар ҳар куни пайдо бўлмайди: уларни топшириш синчковлик билан тайёрланади, расмий таърифлар билан кузатиб борилади ва одатда икки томонлама дипломатиянинг бир қисмига айланади. Шу боис, агар уларга шунчаки жозибадор белгилар тўплами сифатида эмас, балки ташқи сиёсатнинг ўзига хос харитаси сифатида қаралса, жуда характерли қонуниятларни пайқаш мумкин.

Ҳар бир даврнинг, айтганларидек, ўз тугмалари бўлади. Леонид Брежневда улар айниқса кўп эди, бунинг устига хорижий орденларнинг салмоқли қисми социалистик лагерь мамлакатлари ва Совет Иттифоқига йўналтирилган давлатлар ҳиссасига тўғри келган. Болгариянинг Георгий Димитров орденини у уч марта, Чехословакиянинг Клемент Готвальд орденини бир неча бор олган, Монголия ва ГДРнинг олий мукофотларига бир неча бор сазовор бўлган, Куба, Польша, Венгрия, Румыния, Вьетнам, Югославия ва социалистик лагернинг бошқа давлатлари орденларини олган. Унинг мукофотлари орасида совет блокига кирмайдиган мамлакатларнинг орденлари ҳам бор эди, бироқ умумий манзара мутлақо аён бўлиб қолмоқда: Брежневнинг мукофотлар харитаси совет ташқи сиёсий тизими харитаси билан деярли мос тушарди.

Бу маънода Брежнев коллекцияси жуда кўргазмалидир. Совет Иттифоқи иттифоқчилари билан шунчаки дипломатик муносабатларни сақлаб қолмай, балки сиёсий, ҳарбий ва мафкуравий алоқаларнинг бутун бир тизимини қурарди ва давлат мукофотлари унинг ташқи рамзларидан бири эди. Брежнев бу тизим том маънода моддийлашган шахс бўлиб чиқди. Унинг кўкраги аста-секин социалистик дунёнинг ўзига хос харитасига айланиб борди, унда ҳар бир орден совет таъсирининг навбатдаги нуқтасини англатарди. Бугунги кунда бунчалик кўп мукофотлар деярли гротеск бўлиб кўринади, аммо ўша давр учун бу расмий дипломатиянинг табиий давоми эди.

Агар Брежневдан Борис Ельцинга ўтилса, манзара бутунлай бошқача кўринади. Биринчисида — кенг кўламли ва анча бир хил мукофотлаш тизими бўлса, иккинчисида — мутлақо бошқа даврни акс эттирувчи анча хилма-хил эътибор белгилари тўплами мавжуд. Ельцин Италия, Қозоғистон, ЖАР, Беларус, Украина, Латвия ва Франциянинг олий хорижий мукофотларини олган. Бунинг устига, бу мукофотларнинг географиясининг ўзи жуда кўп нарсадан далолат беради: собиқ совет республикалари, Европа давлатлари ва мутлақо бошқа сиёсий дунёни рамзийлаштирган мамлакат.

Ельциннинг мукофотлаш дипломатияси 1990-йиллардаги Россия ташқи сиёсатига яхши мос келади, ўшанда Москванинг ўзи ҳали қандай давлат бўлишни хоҳлашини ва қандай дунёда яшамоқчи эканлигини охиригача тушуниб етмаган эди. Россия бир вақтнинг ўзида собиқ совет республикалари билан алоҳида муносабатларни сақлаб қолишга ҳаракат қилар, Ғарб билан янги алоқалар ўрнатар ва халқаро тизимда ўз ўрнини излар эди. Орденларда бу якуний геосиёсий аниқликнинг йўқлиги деярли яққол кўринади.

Нурсултон Назарбоевнинг коллекцияси эса мутлақо бошқача хусусиятга эга. Бу ерда шунчаки кўп сонли мукофотлар ҳақида гапириш қийин. Бу ерда гап кўпроқ тизимли ва жуда кенг дипломатия ҳақида бормоқда, уни кейинчалик кўпвекторли деб атай бошлашди. Назарбоев Италия, Украина, Россия, Ўзбекистон, Румыния, Австрия, Литва, Тожикистон, Буюк Британия, Греция, Хорватия, Ватикан, Словения, Польша, Саудия Арабистони, Қатар, Словакия, Венгрия, Миср, Франция, Люксембург, Япония, Монголия, Латвия, БАА, Финляндия, Жанубий Корея, Туркия, Эстония, Сербия ва Монаконинг олий давлат мукофотларини олган.

Бундай тўпламни фақатгина президентнинг шахсий машҳурлиги билан изоҳлаш қийин. Унинг ортида жуда аниқ давлат стратегияси кўринади. Назарбоев даврида Қозоғистон ягона ташқи тортишиш марказини танлашга эмас, балки бир вақтнинг ўзида Россия, Хитой, Ғарб, ислом дунёси, туркий давлатлар ва Европа мамлакатлари билан муносабатларни сақлаб туришга интилди. Ва агар Назарбоевнинг мукофотларига қарасангиз, у орденларни эмас, балки Қозоғистоннинг ҳаммага кераклиги ҳақидаги далилларни йиққандек таассурот уйғонади.

Айниқса қизиғи шундаки, унинг мукофотлари орасида ҳатто Британиянинг Муқаддас Михаил ва Георгий ордени, Франциянинг Фахрий легион ордени, Япониянинг Хризантема ордени, Италиянинг «Италия Республикаси олдидаги хизматлари учун» орденининг Катта хочи, Ватиканнинг Олтин занжири ва анъанавий постсовет ҳудудидан анча узоқда жойлашган давлатларнинг кўплаб бошқа мукофотлари бор эди. Экспертларнинг фикрича, бу шунчаки дипломатик протокол эмас, балки кўпвекторлиликнинг ўзига хос визуал биографиясидир.

Ислом Каримовда манзара сезиларли даражада вазминроқ эди. У Жанубий Корея, Италия, Қозоғистон, Украина, Литва, Испания, Польша, Грузия, Болгария, Греция, Туркманистон ва Латвиянинг олий мукофотларини олган. Биринчи қарашда рўйхат ҳам салмоқли кўринади, бироқ у Қозоғистонникидан сезиларли даражада фарқ қилади. Унда намойишкорона глобаллик камроқ ва мустақилликнинг дастлабки ўн йилликларидаги суверен Ўзбекистоннинг эҳтиёткор дипломатияси анча яққол кўзга ташланади.

Сир эмаски, Каримов умуман ташқи сиёсий қарамликни, ҳатто гап шериклик ҳақида кетганда ҳам, унчалик хушламасди. Ўзбекистон унинг даврида ташқи сиёсий курсни мустақил белгилаш ҳуқуқини изчил ҳимоя қилиб, гоҳ у, гоҳ бу куч марказлари билан яқинлашар, гоҳ улардан масофа сақлар эди. Шу боис Каримовнинг мукофотлар географияси иттифоқлар коллекциясига эмас, балки Тошкент кўпчилик билан гаплашгани, аммо якуний равишда ҳеч кимга тегишли бўлишни истамагани ҳақидаги далиллар тўпламига ўхшайди.

Баъзи мукофотларга қандай таърифлар ҳамроҳлик қилгани ҳам қизиқарли. Украинанинг донишманд князь Ярослав орденини Каримов кўзга кўринган давлат ва сиёсий фаолияти ҳамда Украина-Ўзбекистон стратегик шериклигини ривожлантиришга қўшган шахсий ҳиссаси учун олган. Грузиянинг «Олтин жун» ордени мустақил Грузияни мустаҳкамлаш, Евроосиё транспорт йўлаги ва ўзбек-грузин муносабатларини ривожлантиришга қўшилган ҳисса билан боғланган эди. Яъни, орденлар ортида нафақат маросим ишораси, балки ташқи сиёсатнинг жуда аниқ йўналишлари турган.

Имомали Раҳмонда мукофотлар харитаси бошқача. Мураккаб геосиёсий қуршовда жойлашган нисбатан кичик мамлакат президенти учун хорижий орденлар ташқи сиёсий имкониятлар маконини кенгайтиришнинг яна бир усулига айланади. Раҳмон Афғонистон, Украина, Латвия, Покистон, Озарбайжон, Туркманистон, Қувайт, Баҳрайн, Россия, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Хитойнинг олий мукофотларини олган. Бу ерда постсовет ҳудуди, ислом дунёси давлатлари, Россия ва Хитой ёнма-ён жойлашган.

Икки томонлама муносабатларни ривожлантириш учун топширилган орденлар айниқса кўргазмалидир. Озарбайжоннинг Ҳайдар Алиев ордени, Россиянинг Александр Невский ордени, Ўзбекистоннинг «Эл-юрт ҳурмати» ордени, Қозоғистоннинг «Алтын Қыран» ордени, Хитойнинг Дўстлик ордени — уларнинг барчаси Душанбе бир вақтнинг ўзида бир нечта ташқи марказлар билан муносабатларни сақлаб қолишга қанчалик фаол интилганини кўрсатади. Сиёсатшуносларнинг фикрича, кичик давлат учун бундай дипломатия ҳашамат эмас, балки анча мураккаб халқаро муҳитда омон қолиш усулидир.

Мутлақо алоҳида ҳолат — Сапармурат Ниёзов. Туркманистон ичида унинг шахсига сиғиниш бугунги кунда тарихий гротеск туйғусисиз тасаввур қилиш қийин бўлган миқёсга етказилган эди. «Туркманбоши», олтин ҳайкал, китоблар, номларни ўзгартириш, алоҳида давлат рамзлари — буларнинг барчаси хорижий орденлардан сезиларли даражада кўп эди. Ниёзовнинг энг машҳур хорижий давлат мукофотлари қаторида Украинанинг I даражали донишманд князь Ярослав ордени ва Арманистоннинг Муқаддас Месроп Маштоц ордени бор.

Ва бу ерда қизиқ бир парадокс юзага келади: мамлакат ичида сиғиниш деярли чексиз эди, ташқи мукофотлаш дипломатиясида эса халқаро орденлар пантеонини яратишга алоҳида интилиш кузатилмади. Эҳтимол, Ниёзовга ўз истиснолигини ташқи томондан тасдиқлаш умуман керак бўлмагани учундир. Туркманистонда унинг ўзи барча мумкин бўлган ҳурмат белгиларининг манбаи эди.

Гурбангули Бердимуҳамедов даврида вазият ўзгарди. Туркманистон доимий нейтралитет концепциясини сақлаб қолди, бироқ Бердимуҳамедовнинг ўзи халқаро дипломатияда анча фаолроқ бўлиб чиқди. У Саудия Арабистони, БАА, Ўзбекистон, Тожикистон, Баҳрайн, Туркия, Сербия, Молдова, Қозоғистон ва Россия орденларини олди. Улар орасида Исмоили Сомони, Александр Невский, «Достык», «Алтын Қыран» орденлари, шунингдек, олий турк ва араб мукофотлари бор эди.

Айнан шу ерда нейтралитет умуман дипломатик изоляцияни англатмаслиги яхши кўринади. Аксинча, Ашхобод нейтралитетни ўзига хос ташқи сиёсий брендга айлантирди, бу эса бир вақтнинг ўзида Россия, Туркия, араб монархиялари, Марказий Осиё мамлакатлари ва бошқа давлатлар билан муносабатларни сақлаб туриш имконини берди. Бердимуҳамедовнинг хорижий орденлари бу маънода туркман формуласининг кичик металл тасдиқларига ўхшайди: ҳамма билан дўст бўлиш, лекин расман ҳеч қандай ҳарбий-сиёсий блокларга кирмаслик.

Сердар Бердимуҳамедов ҳозирча ўз мукофотлаш йўлининг бошида турибди, шу боис унинг коллекцияси анча камтарона. Хорижий давлат мукофотлари орасида унда — Баҳрайннинг шайх Исо бин Салмон Ал Халифа номидаги олий ордени, Ўзбекистоннинг «Олий Даражали Дўстлик» ордени ва Қозоғистоннинг «Алтын Қыран» ордени бор. Унинг мукофотлар рўйхатини отаси ёки Назарбоевнинг коллекциялари билан солиштириш ҳали эрта. Аммо Туркманистон аввалги йўналишни давом эттираётгани, унда Марказий Осиёдаги қўшнилар ва араб дунёси билан муносабатлар алоҳида ўрин тутаётгани аллақачон сезиларли.

Бу фонда Шавкат Мирзиёев айниқса қизиқарли кўринади. Унинг президентлиги йилларида Ўзбекистон ташқи сиёсати сезиларли даражада ўзгарди ва мукофотлаш дипломатияси бу ўзгаришни анча яхши қайд этмоқда. 2017 йилда у Қирғизистоннинг «Данакер» орденини, 2018 йилда — Қозоғистоннинг «Достык» орденини, 2021 йилда — Тожикистоннинг I даражали «Зарринточ» орденини олди. Кейин Россиянинг Александр Невский ордени, Туркия ва Қозоғистоннинг олий мукофотлари, Франциянинг Фахрий легион ордени, Туркманистоннинг «Ҳамкорликни ривожлантиришга қўшган ҳиссаси учун» ордени, Иорданиянинг олий «Ан-Наҳда» ордени, Сербия Республикасининг Катта занжирдаги ордени ва 2026 йилда Озарбайжоннинг «Ҳайдар Алиев» ордени топширилди.

Агар Каримовда мукофотлаш дипломатияси биринчи навбатда эҳтиёткорлик ва масофани сақлашни намойиш этган бўлса, Мирзиёевда у ташқи дунёда фаол иштирок этишга интилишдан далолат беради. Рўйхатда замонавий ўзбек дипломатиясининг деярли барча асосий йўналишлари пайдо бўлади: Марказий Осиё, Россия, Туркия, Европа, араб дунёси, Кавказ ва Болқон. Ва бу Тошкент сўнгги йилларда олиб бораётган, бир вақтнинг ўзида қўшнилар билан муносабатларни яхшилашга ва имкон қадар кенг доирадаги давлатлар билан алоқаларни кенгайтиришга ҳаракат қилаётган ташқи сиёсатга тўлиқ мос келади.

2026 йил август ойида Озарбайжондан «Ҳайдар Алиев» орденининг олиниши айниқса рамзий маънога эга. Расман бу икки мамлакат ўртасидаги дўстона, қардошлик ва иттифоқчилик муносабатларини ривожлантиришдаги алоҳида хизматлари учун мукофотдир. Аммо маросим таърифи ортида анча кенгроқ тенденция турибди: Ўзбекистон аввалги Марказий Осиё географияси доирасидан тобора фаол чиқиб бормоқда ва Жанубий Кавказ ҳамда туркий дунё давлатлари билан муносабатларини мустаҳкамламоқда.

Илҳом Алиевнинг шахсий орденлар харитаси ҳам анча ифодали. Унда Румыния, Саудия Арабистони, Франция, Польша, Украина, Қувайт, Латвия, Болгария, Тожикистон, Беларус, Сербия, Туркия, Италия ва Қозоғистоннинг олий мукофотлари бор, 2026 йилда эса уларга Қирғизистоннинг I даражали «Манас» ордени ва Ўзбекистоннинг олий «Олий Даражали Дўстлик» ордени қўшилди. Алиев давридаги Озарбайжон дипломатияси изчил равишда бир нечта йўналишларни — туркий, Европа, ислом ва постсовет йўналишларини бирлаштиради ва унинг мукофотлар коллекцияси бу конструкцияни анча аниқ акс эттиради.

Ниҳоят, Владимир Путин. Унинг хорижий давлат мукофотлари ҳам Россия ташқи сиёсатининг эволюциясини кўриш имконини беради. Турли йилларда у Вьетнам, Қозоғистон, Франция, Саудия Арабистони, БАА, Тожикистон, Ўзбекистон, Монголия, Венесуэла, Фаластин, Беларус, Монако, Куба, Сербия, Туркманистон, Гвинея, Кипр, Қирғизистон, Хитой, Ангола, Шимолий Корея орденларини ва бошқа мукофотларни олган.

Агар уларни вақт бўйича жойлаштирсак, Россиянинг халқаро географияси қанчалик ўзгаргани сезиларли бўлади. Президентликнинг бошида Путиннинг мукофотлари орасида Европа давлатлари — Франция, Монако, Кипр ҳали сезиларли даражада мавжуд эди. Кейинчалик марказ аста-секин Осиё, Яқин Шарқ, Африка ва Лотин Америкаси томон силжийди. Бу маънода орденлар бу ерда ҳам ўзига хос дипломатик термометрга айланади: сиёсий иқлим ўзгаради — мукофотлар географияси ҳам ўзгаради.

Албатта, ҳар қандай хорижий орден автоматик равишда сиёсий иттифоқни англатади деб ҳисоблаш соддалик бўларди. Дипломатия геральдикадан анча мураккаб. Давлатлар бир-бирларини турли хил сабабларга кўра тақдирлайдилар, баъзан эса мукофот протокол алмашинувининг бир қисмига айланади, бу эса манфаатларнинг тўлиқ мос келишини умуман англатмайди. Бундан ташқари, мамлакатлар ўртасидаги муносабатлар орден президент кўкрагига тақилганидан кейин ҳам кескин ўзгариши мумкин.

Аммо айнан шунинг учун алоҳида мукофот эмас, балки мукофотларнинг мажмуи, уларнинг географияси, топширилиш вақти ва расмий таърифлари қизиқиш уйғотади. Битта орден протокол тасодифи бўлиши мумкин, иккитаси — мос келиш, аммо бир хил минтақалар ўртасида тақсимланган ва муайян даврларда пайдо бўладиган ўнлаб мукофотлар аллақачон ўзига хос манзарани ҳосил қилади.

Бу маънода «орден дипломатияси» постсовет ҳудудига қарашнинг анча аниқ усули бўлиб чиқади. Брежнев совет иттифоқлари тизимини кўрсатади, Ельцин — геосиёсий ноаниқлик даврини, Назарбоев — кўпвекторлиликни, Каримов — эҳтиёткор суверенитетни, Раҳмон — маневр учун макон излашни, Ниёзов — ички сиғиниш ва ташқи вазминлик ўртасидаги узилишни, Гурбангули Бердимуҳамедов — нейтралитетни дипломатик воситага айлантиришни, Мирзиёев — Ўзбекистоннинг ташқи дунёга очилишини, Алиев — Озарбайжоннинг кўп қатламли мувозанатини, Путин эса — Россия дипломатиясининг Европа йўналишидан кенгроқ ғарбдан ташқари доирага аста-секин силжишини кўрсатади.

Орден реал сиёсатни қанчалик аниқ акс эттириши ҳақида чексиз баҳслашиш мумкин. Аммо унда битта шубҳасиз устунлик бор: у нутқ сўзламайди. Орден дўстликни ваъда қилмайди, стратегик шериклик ҳақида гапирмайди ва янги дунё тартиби ҳақида мулоҳаза юритмайди. У шунчаки давлат арбобининг кўкрагида бир пайтлар икки мамлакат ўртасида содир бўлган воқеанинг моддий изи сифатида қолади.

Ва шунинг учун баъзан президентнинг ташқи сиёсат ҳақида нима деяётганига эмас, балки у қандай орденларни ва айнан кимдан олаётганига қараш кифоя қилади. Металл ялтироғи ортидан тўсатдан бутун бир даврнинг сиёсий географияси намоён бўлади. Агар бу мукофотларни биргаликда кўриб чиқсак, улар президентларнинг шахсий тақинчоқларига эмас, балки халқаро муносабатларнинг ўзига хос солномасига айланади, унда ҳар бир лента, ҳар бир юлдуз ва ҳар бир занжир давлат у ёки бу лаҳзада ким билан бирга бўлишни хоҳлаганини эслатиб туради.