Ўқиш санъати - бу фикрлаш санъати

О'қиш сан'ати: О'збекистонда функционал саводсизлик муаммоси

О'збекистон халқаро тадқиқотлар ва социологик со'ровлар билан тасдиқланганидек, функционал саводсизликнинг жиддий муаммосига дуч келмоқда. Мамлакат чуқур маданий о'згаришларни бошдан кечирмоқда, бу о'қишни одат ва фикрлаш воситаси сифатида кенг рад этиш билан тавсифланади. Бу ҳолат та'лимдан ташқарига ҳам чиқади ва миллий рақобатбардошликка та'сир қилади.

Ҳайратланарли ПИРЛС натижалари: Болалар о'қимайди

2021-йилда О'збекистон биринчи марта то'ртинчи синф о'қувчиларининг о'қиш саводхонлигини баҳолайдиган ПИРЛС халқаро о'қиш саводхонлиги тадқиқотида иштирок этди. Натижалар жуда қониқарсиз бо'лди: мамлакат 57 мамлакат орасида 49-о'ринни эгаллади ва 437 балл то'плади, бу о'ртача 500 баллдан анча паст. О'қувчиларнинг 70% паст о'қиш ко'никмаларини, 34% о'ртача ва атиги 7% юқори о'қиш ко'никмаларини намойиш этди. Бирорта ҳам о'збек о'қувчиси о'қишни тушунишнинг илг'ор даражасига эриша олмади.

Таққослаш учун, Сингапурда илг'ор даражадаги о'қувчилар улуши 35%, Россияда юқори даражадаги о'қувчилар улуши 63% ва Қозог'истонда 28% ни ташкил этди. Айтганча, Қозог'истон 504 балл то'плади ва бу халқаро о'ртача ко'рсаткичдан юқори.

О'збек о'қувчиларининг ма'лумотни талқин қилиш, интеграция қилиш ва баҳолаш каби мураккаб о'қиш ко'никмалари бо'йича паст балл (430 балл) алоҳида ташвиш уйг'отади. Улар фақат аниқ тақдим этилган ма'лумотларни қидиришда яхшироқ натижаларга эришадилар (441 балл). Бу шуни ко'рсатадики, то'ртинчи синфга келиб, ко'пчилик болалар о'қиганларини то'лиқ тушуна олмайдилар, яширин ма'ноларни чиқариб олмайдилар ва хулосалар чиқара олмайдилар.

О'збекистонда қизлар ва о'г'ил болалар о'ртасидаги фарқ 24 баллни ташкил этди (о'г'ил болалар учун 425 ва қизлар учун 449), бу иштирокчи мамлакатлар орасида энг кенг ко'рсаткичлардан бири.

Тадқиқот шунингдек, ота-оналарнинг о'қишга бо'лган муносабати ва фарзандларининг о'қув ютуқлари о'ртасида то'г'ридан-то'г'ри бог'лиқликни аниқлади. Ота-оналари "о'қишни жуда ёқтирадиган" о'қувчилар 449 балл, "о'қишни бироз ёқтирадиган" болалар 431 балл ва ота-оналари "о'қишни ёқтирмайдиган" болалар атиги 401 балл то'пладилар. О'қишнинг бу "одацизлиги" авлоддан-авлодга о'тиб келади.

Инфратузилма омили

ПИРЛС натижалари мактаб инфратузилмасининг ҳолати билан узвий бог'лиқ. Макроиқтисодий ва минтақавий тадқиқотлар институти (ИМРИ) ма'лумотларига ко'ра, О'збекистондаги мактабларнинг 70 фоизи канализация тизимига уланмаган, 29,5 фоизида сув та'миноти ё'қ, 35,8 фоизида ошхона ё'қ ва 5 фоизида ҳатто кутубхона ҳам ё'қ.

ПИРЛСда иштирок этган о'збек мактаб о'қувчиларининг 49 фоизи ресурслар чекланган мактабларда, 35 фоизи эса интизом муаммолари бо'лган мактабларда о'қийди. Бундай шароитда юқори сифатли о'қиш бо'йича та'лим ҳақида гапириш жуда қийин.

Катталар ҳам о'қимайди

Ижтимоий-сиёсий со'ровлар катталар орасида ҳам худди шундай тушкунликка солувчи манзарани ко'рсатади. О'збекистон (Ижтимоий фикр маркази) ва Россия (ВСИОМ) тадқиқотларини таққослаш китобларга нисбатан тубдан фарқ қиладиган муносабатни ко'рсатади. Россияда мунтазам о'қиш ко'пчилик учун одатий ҳолдир: русларнинг 33 фоизи ҳар куни китоб о'қийди, яна 31 фоизи ҳафтасига бир марта китоб о'қийди. О'збекистонда аҳолининг деярли ярми (42,2 фоизи) деярли ҳеч нарса о'қимайди. Фуқароларнинг атиги 25 фоизи, ҳатто олий ма'лумотлилар орасида ҳам ҳар куни китоб о'қийди.

Стереотиплардан фарқли о'лароқ, О'збекистондаги ёшлар кекса авлод вакилларига қараганда ко'проқ китоб о'қийдилар. 25-34 ёшдагилар орасида "китоб о'қимайдиганлар" улуши 41,4% ни, 45-54 ёшдагилар орасида эса 42,2% ни ташкил қилади. Бу шуни англатадики, китоблар катталар ҳаётида аҳамияциз бо'либ қолади. Россияда эса, аксинча, одамлар ёш о'тиши билан ко'проқ китоб о'қийдилар. 2026-йил январ ойида "Ижтимоий фикр" маркази аҳолининг китоб о'қиш маданиятини кенг ко'ламли социологик тадқиқотини бошлади. Бу муаммони давлат даражасида тан олишдир, аммо фақат тадқиқотнинг о'зи етарли эмас - тизимли о'згаришлар зарур.

Китоб бозорининг парадокслари

О'збекистон китоб бозоридаги вазият қарама-қаршиликларга то'ла. Бир томондан, айрим сегментларга қизиқиш ортиб бормоқда. 2025-йилнинг дастлабки то'ққиз ойида рус тилидаги китоблар савдоси 21% га ошди. Россиянинг "Литрес" китоб хизмати О'збекистон бозорига кириб, 1500 номдаги китобларни таклиф қилди ва 4000 та китобга кенгайтиришни режалаштирмоқда.

Бошқа томондан, китоб до'конлари эгалари бир парадоксни пайқашмоқда: рус тилидаги адабиётлар о'збек тилидаги адабиётларга қараганда фаолроқ сотиб олинмоқда. Ҳатто давлат тилидаги китобларни тарг'иб қилишга уринишлар ҳам аудиториянинг паст даражада муносабатига сабаб бо'лмоқда. Муаммо оммавий о'қиш маданиятининг ё'қлигидадир.

Шу билан бирга, раг'батлантирувчи тенденциялар пайдо бо'лмоқда: мамлакатдаги нашриётлар сони 2020-йилдаги 168 тадан 2024-йил бошига келиб 532 тага ко'пайди. Турк классикалари, хорижий бесцеллерлар ва замонавий о'збек адабиёти таржима қилинмоқда ва нашр этилмоқда. Бироқ, ҳозиргача бу ижобий о'згаришлар умумий манзарани о'згартирмасдан, китобхонлар жамоатчилигининг тор қисмига та'сир қилмоқда.

Шуни та'кидлаш керакки, О'збекистондаги о'қиш инқирози тил муаммоси эмас. ПИРЛС ма'лумотлари шуни ко'рсатадики, муаммо болалар о'қиган тилда эмас, балки улар матнни умуман о'қий ва тушуна оладими ёки ё'қми. Мактаб о'қувчилари, о'қитиш тилидан қат'и назар, ма'лумотни талқин қилиш ва интеграция қилишда қийналмоқдалар.

Мамлакатга таҳдид

О'қиш саводхонлигининг пастлиги нафақат маданий муаммо. Бу инсон капитали сифатига бевосита зарба. Ҳужжатларни таҳлил қила олмайдиган ва муаммонинг моҳиятини тушуна олмайдиган амалдорлар самарасиз қарорлар қабул қиладилар. Ҳукуматдаги функционал саводсизлик тизимли муваффақияцизликдир. Ко'рсатмаларни тушунмайдиган ищи ва матнлардан о'рганишга қодир бо'лмаган мутахассис бутун иқтисодиётга салбий та'сир ко'рсатади. Ахборот уруши ва сохта янгиликлар дунёсида о'қимайдиган одамда ма'лумотни текшириш учун асосий филтр ё'қ. ПИРЛС ва ПИСА натижалари (О'збекистон о'қиш саводхонлиги бо'йича 81 мамлакат орасида 80-о'ринни эгаллаган) мамлакатларнинг иқтисодий ривожланиши билан бевосита бог'лиқ.

О'збекистон институционал о'қиш инқирозига дуч келаётгани аниқ. Бу адабиётга қизиқишнинг ё'қолишидан эмас, балки мактаблар бу асосий ко'никмани ривожлантирмаётганидан ва жамият уни катталар ҳаётида қо'ллаб-қувватламаслигидан келиб чиқади. Бу мамлакатни заифлаштиради: расмий та'лим олган юз минглаб одамлар функционал саводсизлигича қолмоқда.

Шунинг учун, агар оила даражасида ва та'лим тизимида о'қишга бо'лган муносабат қайта ко'риб чиқилмаса, мамлакат инсон капитали сифати нуқтаи назаридан тург'ун мамлакатга айланиш хавфи остида деган хулосага келиш мумкин. Ва бу ердаги савол одамларни о'қишга қандай мажбурлаш эмас, балки о'қиш қобилиятисиз замонавий иқтисодиёт ва самарали давлатни қандай қуриш кераклигида.