Оқ уй Ўзбекистонни Хитой товарларининг ноқонуний транзити хавфи юқори бўлган давлатлар қаторига киритди.
Оқ уйнинг фикрича, Ўзбекистон АҚШ тарифларини четлаб ўтиш учун Хитой товарларининг ноқонуний транзити хавфи юқори бўлган 40 та давлат қаторига киради. Вашингтон бу мамлакатлардан товарларни чекланган миқдорда қайта ишлаш ва логистика йўналишларини ташкил қилиш учун фойдаланиш мумкин деб ҳисоблайди.
Оқ уй О'збекистонни Хитой товарларининг ноқонуний транзити учун юқори хавф туг'дирадиган мамлакатлар ро'йхатига киритди. Бундай транзитнинг мақсади товарларни учинчи мамлакатлар орқали қайта ё'налтириш орқали АҚШ тарифларини четлаб о'тишдир. Ушбу ма'лумот Савдо ва ишлаб чиқариш сиёсати идораси томонидан нашр этилган "Буюк юк ташиш фирибгарлиги" ҳисоботида келтирилган. Ҳисобот муқовасида троян оти тасвирланган.
Ҳисоботда Қо'шма Штатлар товарларни учинчи мамлакатлар орқали ноқонуний равишда қайта юклаш билан бог'лиқ тобора ортиб бораётган муаммога дуч келаётгани та'кидланади, бу тарифлар ва бошқа савдо чораларидан қочиш учун ишлатилади. Юқори тарифларга эга мамлакатлар экспортчилари АҚШ тариф режимларидаги фарқлардан фойдаланиб, товарларни АҚШ бозорига етиб бормасдан олдин паст тарифларга эга мамлакатлар орқали қайта ё'налтиришлари мумкин.
Ҳисобот муаллифлари ноқонуний юк ташиш қайта этикетлаш, қайта қадоқлаш, қайта ҳисоб-фактура қилиш, кичик ишлов бериш, келиб чиқишнинг ното'г'ри декларациялари ёки товарларнинг ҳақиқий иқтисодий келиб чиқиши э'лон қилинган тақдирда қо'лланилмайдиган тариф режимини олишга қаратилган бошқа ҳаракатлар бо'лиши мумкинлигини тушунтирадилар.
Ҳисоботда Хитой ушбу амалиётнинг энг ёрқин тарихий намунаси сифатида келтирилган. 2018-йилда АҚШ Хитой товарларига тарифлар жорий этилгандан со'нг, хитойлик экспортчилар товарларни учинчи мамлакатлар орқали тобора ко'проқ ё'налтиришди. Ҳисобот муаллифлари бошқа мамлакатлар энди АҚШ тарифларидан қочиш учун "Хитой модели"ни қо'ллаётганини та'кидламоқдалар.
Ҳисоботга ко'ра, юк ташишнинг "Хитой соя тармог'и" Американинг энг йирик савдо шерикларини, Жануби-Шарқий Осиёдаги ко'плаб мамлакатларни ва "жуда ко'п" кичик мамлакатларни қамраб олади. Оқ уйнинг та'кидлашича, Хитой билан бог'лиқ экспортчилар бу мамлакатлардан арзон ищи кучи, божхона назорати сустлиги, божхона омборлари, ихтисослаштирилган йиг'иш иншоотлари ва АҚШ бозорига имтиёзли кириш имкониятини таклиф қилгани учун фойдаланмоқдалар.
Ҳисоботда айтилишича, вақт о'тиши билан пастроқ тарифларга эга бо'лган бу мамлакатлар, ҳозирда 40 дан ортиқ, тарифлардан қочишнинг янги тизимининг бошланг'ич майдони ва марказига айланган: асосан Хитойда ишлаб чиқарилган товарлар чет элда минимал ишлов беришдан о'тади ва АҚШга янги номлар остида экспорт қилинади.
Ҳужжат мамлакатларни хавфнинг хусусиятига қараб уч гуруҳга ажратади. Биринчи гуруҳга АҚШга диверсификацияланган саноат тармоқлари ва катта экспорт ҳажмига эга йирик савдо шериклари киради: Канада, Европа Иттифоқи, Ҳиндистон, Исроил, Япония, Мексика, Жанубий Корея ва Тайван.
Иккинчи гуруҳга сезиларли даражада юк ташиш ҳажмига эга ва шу билан бирга Хитой та'минот занжирларига чуқурроқ интеграциялашган мамлакатлар киради: Бразилия, Индонезия, Малайзия, Таиланд, Туркия ва Ветнам.
Учинчи гуруҳга кичикроқ ҳажмга эга, аммо бир қатор афзалликларга эга бо'лган кичикроқ иқтисодиётлар, жумладан, эркин зоналар ва юмшоқ божхона назорати киради. Бу гуруҳга О'збекистон, Аргентина, Озарбайжон, Коста-Рика, Грузия, Қозог'истон, Кения, Уммон, БАА ва Швейцария каби 24 та мамлакат киради.
Ҳисоботда Хитой билан бог'лиқ экспортчилар ушбу юрисдикциялардан чекланган ишлаб чиқариш фаолияти учун ҳам, логистика ё'налишларини ташкил қилиш учун ҳам фойдаланишлари мумкинлиги та'кидланган. Маҳаллий экспорт ва транспорт тармоқлари тобора ко'проқ Хитой ресурслари, логистикаси ва капиталига қарам бо'либ бораётганлиги сабабли, Пекин қо'шимча тижорат ва геосиёсий та'сирга эга бо'лиши мумкин.
Шунинг учун, Оқ уйнинг фикрига ко'ра, товарларни ноқонуний равишда юк ташиш "Бир камар, бир ё'л" ташаббуси доирасида тижорат қарамлигини кучайтириши мумкин. Ҳисоботда айтилишича, портлар, темир ё'л ё'лаклари, эркин зоналар, саноат парклари, божхона омборлари ва логистика платформалари ҳам қонуний савдо, ҳам Хитой билан бог'лиқ юкларнинг бошқа ё'налишга ё'налтирилишига хизмат қилиши мумкин.
Муаллифларнинг фикрича, учинчи гуруҳдаги мамлакатлар Хитой билан савдога бог'лиқлиги сабабли сояли юкларни ташиш тармог'ида "айниқса фойдали тугунлар" бо'лиши мумкин.
Ҳисоботда шунингдек, мамлакатлар "сояли юкларни ташиш тармог'ининг функционал архитектураси" бо'йича таснифланади. О'збекистон, Қозог'истон, Озарбайжон ва Грузия "Бир камар, бир ё'л қуруқликдаги тугунлар" функционал кластерига киритилган. Уларнинг асосий роли "темир ё'л ва қуруқликдаги транзит, юкларни бирлаштириш ва юкларни қуруқликдан денгиз ё'лларига о'тказиш" деб та'рифланади.