ОПЕСъни унутинг, энди нефт нархини Хитой белгилайди — Тҳе Эсономист
**ОПЕС даври тугади, энди нефт нархини Хитой белгилайди — Тҳе Эсономист**
АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужуми ортидан юзага келган можаро нефт таъминотида мисли кўрилмаган муаммоларни келтириб чиқарди. Таҳлилчилар бу вазият 2008-йилги жаҳон молиявий инқирозидан ҳам жиддийроқ оқибатларга олиб келиши мумкинлигини тахмин қилишган эди. Бироқ, кутилган салбий ссенарий амалга ошмади. Нефт нархи кўтарилган бўлса-да, бир баррели учун 150 долларга етмади.
Бозордаги беқарорлик Эроннинг Ҳормуз бўғозини ёпиб қўйиши ва АҚШ билан ўт очишни тўхтатиш бўйича музокараларнинг чўзилиши билан боғлиқ эди. Аммо бир қанча муҳим ўйинчиларнинг ўз вақтида қилган ҳаракатлари вазиятни юмшатди. Масалан, Абу Даби ва Ар-Риёд нефтни бўғозни четлаб ўтувчи қувурлар орқали ташишни бошлади. Вашингтон ва Токио эса фавқулодда нефт захираларидан ҳар куни қарийб 2 миллион баррелни бозорга чиқарди. Бироқ, яна бир ҳал қилувчи қарор бошқа марказ – Пекинда қабул қилинган эди.
**Хитойнинг парда ортидаги ҳаракати**
Дунёнинг иккинчи йирик иқтисодиёти февралдан июнгача хом нефт импортини икки баравар қисқартириб, кунлик 5,5 миллион баррелга туширди. Мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, бу Брент нефтининг (жаҳон бозорида нефт учун эталон) нархини 30 долларга пасайтириш имконини берди.
Худди шундай ҳолат СОВИД-19 пандемияси даврида ҳам кузатилган эди. Бироқ ўшанда Хитой талаб пасайгани сабабли қора олтин импортини камайтирган эди. Бу сафар эса мамлакат иқтисодиётида инқироз кузатилмади: Хитойнинг ялпи ички маҳсулоти ўсишда давом этди. Тҳе Эсономист нашрига кўра, бу Хитойнинг дунёдаги энг йирик нефт импортчиси сифатида ҳам ички, ҳам ташқи бозорлардаги нархларга кичик харажат билан таъсир кўрсата олишини англатади.
Шу тариқа, мамлакат қора олтин бозоридаги нархларга ОПЕС ва унинг иттифоқчилари каби таъсир кўрсатиши мумкинлиги маълум бўлди. ОПЕС ўнлаб йиллардан буён глобал миқёсда нефт қазиб олиш ва ишлаб чиқариш квоталарини белгилаб келаётганини ҳисобга олсак, бундай ричагларга эга бўлмаган Хитойнинг имкониятлари бир қарашда юқори эмасдек кўринади.
Аммо ташкилотнинг мавқейи пасайиб бормоқда. Йирик ўйинчилардан бири бўлган Бирлашган Араб Амирликларининг ундан чиқиши, Форс кўрфазидаги қолган нефт гигантларининг урушдан жабр кўргани ва бошқа омиллар Хитойнинг позицияси янада мустаҳкамланишига сабаб бўлмоқда. Нефт савдоси билан шуғулланувчи компаниялардан бирининг раҳбари буни қисқача қилиб, “Хитой — янги ОПЕС”, дея изоҳлади.
**Хитой нефт бозорини қандай бошқармоқда?**
ОПЕС қирқ йилдан бери ишлаб чиқариш квоталари орқали нархларни юқори даражада ушлаб туришга интилади. Импорт қилувчи мамлакатлар эса аксинча, талабни чеклаб, нархларни пасайтириш имкониятига эга эмас эди. Чунки харидорлар сотувчиларга қараганда анча тарқоқдир. Ички энергия талаби эса миллионлаб одамлар, компаниялар ва ташкилотларнинг алоҳида қарорларидан шаклланади. Аммо Хитой бу борада истисно.
Пекин иқтисодиётда давлатнинг улуши юқори бўлгани боис энергияга бўлган талабни марказлашган ҳолда бошқариши мумкин. ОПЕС+ қарор қабул қилиши учун 21 та давлатнинг розилиги талаб этилса, Хитойда буни муайян гуруҳ марказлаштирилган ҳолда амалга оширади. Якуний қарорни эса фақат бир киши — Си Сзинпин қабул қилади.
Ҳозирда Хитой нефт бозорига асосан учта ричаг орқали таъсир кўрсатмоқда. Улардан биринчиси нефт захираларидир. Гап шундаки, мамлакат 2026-йилгача бўлган 12 ойда бозордаги таклиф юқорилигидан фойдаланиб, 200 миллион баррел нефтни арзон нархларга сотиб олган. Хитойнинг нефт захиралари унгача ҳам тахминан 1 миллиард баррелга тенг бўлган. Трейдирлар ҳисоб-китобига кўра, мазкур сиёсат Эрон урушигача бўлган даврда нархларни 10–20 долларга оширган бўлиши мумкин.
Вортеха маълумот компаниясининг ҳисоб-китоб қилишича, жорий йилнинг июл ойига келиб Хитойда нефт захиралари 70 миллион баррелга камайган. Аммо бу сузувчи омборлар ва яширин ерости сақлаш жойларидаги захираларни ўз ичига олмайди. Агар уларни ҳам қўшиб ҳисобланса, мамлакат ўз захираларидан тахминан 150 миллион баррел ишлатган. Бошқача айтганда, бозорга резервуарлардан ҳар куни тахминан 1,5 миллион баррел миқдорда қора олтин чиқарилган.
Аммо таъкидлаш жоиз, бунинг асосий қисми стратегик эмас, тижорий захиралар ҳисобига тўғри келади. Яъни бу йирик нефт компанияларининг фойда олиш мақсадида сақлайдиган ўз захираларидир. Аммо бундай резервуарлар узоқ вақт бўш қолдирилмайди. Аргус Медиа компанияси вакили Том Риднинг айтишича, нефтни қайта ишловчилар одатда ўзлари сарфлаган захирани бир ой ичида тўлдириши керак. Аммо шу каби компаниялар давлатга тегишли бўлгани боис давлат уларни ўзи хоҳлаган пайтда истаганидек тасарруф қилиши мумкин.
Вортеха таҳлилчиси Эмма Лининг айтишича, Пекин бу сиёсатни яна тўрт ой давом эттира олади. Шундан сўнг ҳукумат захиралар критик даражага тушиб кетишидан қўрқиб, жараённи тўхтатиш ҳақида жиддий ўйлай бошлайди.
**Иккинчи восита — экспортни чеклаш**
Хитой дунёдаги иккинчи йирик нефтни қайта ишловчи давлат ҳисобланади. У одатда хом нефтни сотиб олиб, ўз қўшниларига катта ҳажмдаги тайёр нефт маҳсулотларини етказиб беради. Аммо март ойида ҳукумат мамлакатнинг нефтни қайта ишлаш заводларига янги экспорт шартномаларини тузишни тўхтатиш ва аввал тузилган шартномаларнинг кўпини бекор қилиш бўйича кўрсатма юборди. Натижада жорий йил февралидан апрелигача Хитойнинг қайта ишланган нефт маҳсулотлари экспорти қарийб икки баравар камайди ва кунлик 430 минг баррелгача тушди.
Бунга юқори даражада қайта ишланган авиация ёнилғиси ҳам киради. Унинг экспорти кунлик 180 минг баррелни ташкил этган. Бу эса ўз навбатида, Хитой нефтни қайта ишлаш заводларига ҳар куни 1,2–1,8 миллион баррел хом нефтни тежаш имконини берган. Шу билан бирга, хорижга сотиладиган ёнилғи ҳажмини камайтириш орқали ички бозор эҳтиёжларини яхшироқ қондириш имконияти пайдо бўлган.
Бундан ташқари, заводлар одатда экспорт учун ишлаб чиқарадиган айрим маҳсулотларни ички бозорга етказиб беришни бошлади. Масалан, нефт-кимё саноатида ишлатиладиган нафта ва суюлтирилган нефт газ (ЛПГ), шунингдек, мазут кабилар шулар жумласидан. Бироқ экспортдан олинадиган фойда ички бозордаги савдодан юқори бўлгани сабабли, бундай сиёсат нефтни қайта ишловчи компанияларнинг даромадларини камайтиради.
**Учинчи восита — ички талабни қисқартириш**
Бироқ катта захиралар ва экспортни чеклашнинг ўзи Хитой импортидаги улкан қисқаришни тўлиқ тушунтириб бера олмайди. Гап шундаки, Пекин учинчи воситани ҳам ишга солди: ички талабни камайтириш.
Июн ойида Хитой нефтни қайта ишлаш заводлари бир йил аввалгига қараганда кунига 2,7 миллион баррел камроқ хом нефтга ишлов берди. Бензин ишлаб чиқариш 14 фоизга, дизел ва авиация ёнилғиси ишлаб чиқариш эса 21 фоизга камайди.
Шу билан бирга, ички бозорда ўтказилган таҳлиллар автомобиллар учун ёнилғидан фойдаланиш кескин камайганини кўрсатган. Бунга нархлар ошгани сабаб аҳолининг жамоат транспортидан фаолроқ фойдалана бошлагани, шунингдек, электромобилларнинг оммалашаётгани сабаб бўлган. Маҳаллий ҳокимиятлар эса ўз навбатида, инфратузилмага доир айрим ишларни камайтириб, дизел ёнилғисига бўлган талабни кескин камайтирган.
Халқаро энергетика агентлиги вакили Сиаран Хили ҳисобига кўра, урушнинг дастлабки икки ойида Хитой ўтган йилнинг шу даврига қараганда 10 фоиз камроқ бензин ва керосин ёнилғиси сарфлаган.
**Нефт-кимё саноати ҳам шароитга мослашмоқда**
Дунёнинг энг йирик нефт-кимё саноатига эга мамлакат таъминот билан боғлиқ чекловларга бошқа йўл билан ҳам мослашмоқда. Ўтган йили Хитой нефт-кимё корхоналари, асосан, Форс кўрфазидан импорт қилинган нафта ҳамда суюлтирилган газни (ЛПГ) қайта ишлаб, полимерларга айлантирди. Ушбу хомашёдан олинган синтетик каучук, нейлон ва полиестер каби материалларни Хитойнинг улкан саноат фабрикалари сотиб олмоқда.
Бироқ Форс кўрфазидан келадиган хомашё қисқаргани, ҳукумат ёнилғи масаласини нефт-кимё хомашёсидан устун қўйгани сабаб компаниялар айрим полимерларни ишлаб чиқаришнинг муқобил усулларини топмоқда. Масалан, улар нефт ўрнига кўмир ва этандан фойдаланишни кенгайтирмоқда.
**Хитой иқтисодиёти буни кўтара оладими?**
Таҳлилчилар ҳозирча бу каби чекловларнинг Хитой иқтисодиётига таъсирини бошқариш мумкин, деб ҳисобламоқда. Бунда, айниқса, йиллар давомида давлат томонидан қўллаб-қувватланган қайта тикланувчи энергия манбалари ёрдам беряпти. Яъни шамол ва қуёш электростансиялари, электромобиллар ҳамда бошқалар Хитой энергетика тизимини анча мослашувчан қилиб қўйган.
Бундан ташқари, йиллар давомидаги рақобат сабаб Хитойда сотилмай қолган полимерлар ва улардан тайёрланадиган маҳсулотларнинг улкан захираси шаклланиб қолган. Айнан шу “ёстиқ” захиралар таклиф кескин тушиб кетишининг олдини олишга ёрдам берган.
Иккинчи чоракда Хитой ялпи ички маҳсулоти 4,3 фоизга ўсди. Бу 2022-йилнинг тўртинчи чорагидан бери энг паст кўрсаткич бўлса-да, унинг асосий сабаби нефт танқислиги билан боғлиқ эмас. Иқтисодий ўсишнинг секинлашишига инвестицияларнинг камайгани ва кўчмас мулк бозоридаги инқироздан қолган оқибатлар кўпроқ таъсир қилмоқда.
Бундан ташқари, Пекин ҳали ҳам стратегик нефт захираларидан фойдаланиши мумкин. Оксфорд энергетика тадқиқотлари институти таҳлилчиси Михал Мейданнинг қайд этишича, Хитой ҳозирча фақат тижорий захираларни ишлатган, стратегик захираларга эса деярли тегмаган.
**Хитой “янги ОПЕС” бўла оладими?**
Пекин ихтиёридаги хом нефт, ёнилғи ва полимер захиралари таҳлилчилар ўйлаганидан каттароқ бўлса-да, улар чексиз эмас. ОПЕСъдан фарқли ўлароқ, Хитой қора олтиннинг йирик қазиб олувчиси эмас. У бир неча ой ёнилғи импортини паст суръатда ушлаб турса ҳам, буни йиллаб давом эттира олмайди.
Аммо Эрон уруши муҳим жиҳатни кўрсатди: Хитой бир неча ой давомида жаҳон нефт бозорини деярли якка ўзи барқарорлаштира олади. Ўзининг улкан иқтисоди билан нархларни хоҳласа туширади, лозим кўрса кўтаради. Ички зиддиятлар тобора емираётган нефт картели — ОПЕС эса бундай имкониятларни борган сари қўлдан чиқармоқда.