Олтиннинг қиймати: Пул тарихи – Гуручдан криптовалютагача

**Олтинга арзийдиган пул эволюцияси – Гуручдан криптовалютагача**

Агар минг йил олдин машиналар мавжуд бо'лганида, уни сотиб олиш учун бутун бир юк машинасида туз керак бо'лар эди. Туз о'ша даврнинг валютаси эди. Тарих давомида бу ролни гуруч ва чойдан тортиб ноёб қушларнинг патлари ва ит тишларигача бо'лган турли хил нарсалар бажарган. Алпари мутахассислари то'лов усуллари қандай ва нима учун о'згарганини тушунтирадилар.

**Ҳамёнсиз иқтисодиёт**

Биринчи инсоният жамиятлари тирикчилик учун ишлайдиган деҳқонлар эди. Одамлар ҳаёт учун зарур бо'лган ҳамма нарсани ишлаб чиқаришган: озиқ-овқат, кийим-кечак ва асбоблар, шунинг учун савдо умуман мавжуд эмас эди. Агар эҳтиёж пайдо бо'лса, улар шунчаки бир товарни бошқасига алмаштиришган. Масалан, деҳқон ҳосилининг бир қисмини темирчи иши учун ёки овчи ҳайвон терисини кулолчиликка алмаштириши мумкин эди. "Пул" том ма'нода о'з эгасига эргашиши мумкин эди – пода каби.

Қийинчилик битимни якунлаш учун иккала томоннинг манфаатлари бир-бирига мос келиши заруратида эди; акс ҳолда, алмаштириш имконсиз эди. Товарнинг аниқ қийматини аниқлаш ҳам қийин эди. Битта сигир нечта қозонга тенг? Бир қозон гуруч неча килограмм туради? Бунга универсал жавоб ё'қ эди.

Ҳунармандчилик ривожланиб, савдо кенгайиб бориши билан муаммолар янада кучайди. Фақат битта фаолият турига ихтисослашган мутахассислар пайдо бо'лди ва товарлар тури доимий равишда кенгайиб борди. Бир вақтнинг о'зида сизнинг маҳсулотингизга муҳтож бо'лган ва сизга керакли нарсани таклиф қила оладиган одамни топиш тобора қийинлашди. Иқтисодиёт қанчалик хилма-хил бо'лса, айирбошлаш комбинациялари шунчалик ко'п пайдо бо'лди. Ҳар бир битим учун шартларни қайта ко'риб чиқиш керак эди ва баҳолашнинг ягона қоидалари шунчаки мавжуд эмас эди. Иқтисодиёт умумий қиймат эквивалентини талаб қилди. Турли хил, ба'зан жуда кутилмаган нарсалар пулга айланди.

**Пул дарахтларда о'сиб, о'тлоқларда о'тлаганида**

Одамлар айирбошлаш бирлиги сифатида универсал қадрланадиган товарлардан, я'ни етарлича ноёб ва бардошли бо'лган товарлардан фойдаланишни бошладилар. Тарих давомида туз, мо'йна, чой, какао ловиялари, чорва моллари, дон, мато, кит тишлари, коври чиг'аноқлари ва ҳатто қуритилган чигирткалар пулнинг прототиплари бо'либ хизмат қилган. Микронезиядаги Яп оролида ба'зилари бир неча тонна ог'ирликдаги улкан тош дисклар ҳисоб бирлиги сифатида ишлатилган. Тош ҳеч қачон жисмонан ко'чирилмаган; битимдан со'нг, у шунчаки сотувчининг мулкига айланди.

Бироқ, универсал ечим ё'қ эди. Ба'зи товарлар нобуд бо'лди, бошқалари жуда ко'п жой эгаллади, бошқалари эса бо'лиш ёки ташиш қийин эди. Бундан ташқари, ҳар бир товар қийматини ё'қотмасдан бо'линиши мумкин эмас эди. Дон ёки туз аниқ о'лчашга имкон берган бо'лса, чорва моллари ёки мо'йналар кичик битимлар учун мос эмас эди. Бу ҳисоб-китобларни мураккаблаштирди ва иштирок этувчи томонлар о'ртасидаги ишончни ё'қ қилди.

**Металл г'алабаси**

Кейин инсоният металлга ишлов беришни о'злаштирди. Пул мис, кумуш ва олтиндан ясалган. Битимлар пайтида металл тортилиб, унинг сифати текширилди, бу эса вақт талаб қиладиган ва ноқулай эди. Ечим милоддан аввалги ВИИ асрда ҳозирги Туркия ҳудудидаги Лидия қироллигида пайдо бо'лган тангалар эди.

Бойлик билан синонимга айланган Лидия қироли Крезнинг номи эди. Бу ҳукмдор пул ислоҳотини жорий қилди, унинг давомида олтин ва кумуш тангалар алоҳида зарб қилинди. Крездан олдин тангалар бу икки металнинг қотишмасидан ясалган ва ҳар бир тангада уларнинг миқдори турлича бо'лган, бу эса ҳар қандай танганинг қийматини аниқлашни қийинлаштирган. Қимматбаҳо металл бо'лагига унинг ог'ирлиги ва металл таркибини тасдиқловчи ҳукмдорнинг расмий белгиси босилган. Шундай қилиб, давлат биринчи марта пул қийматининг кафили бо'лди. Харидорлар энди ҳар сафар металл сифатини текширишлари шарт эмас эди, сотувчилар ҳам о'з ҳамкорларини битимнинг яхлитлигига ишонтиришлари шарт эмас эди. Агар танга давлат томонидан чиқарилган бо'лса, у деярли қо'шимча текширувларсиз қабул қилинган.

Савдонинг ривожланиши янги қийинчиликларни туг'дирди. Савдогарлар ог'ирлиги, софлиги ва қиймати жиҳатидан фарқ қилувчи о'нлаб турли хил тангалар билан ишлашлари керак эди. Йирик битимлар учун катта миқдордаги кумуш ва олтин талаб қилинади, уларни ташиш қиммат ва хавфли эди. Кейинги қадам пулнинг қиймати унинг таркибидаги металл миқдори билан белгиланиши керак деган фикрдан воз кечиш г'ояси эди.

**Ишонч олтиндан қимматроқ бо'лганда**

Асрлар о'тиб, милодий 7-11-асрларда, Хитойда Танг сулоласи даврида савдогарлар ог'ир металл тангалар о'рнига қог'оз чеклардан фойдаланишни бошладилар. Аста-секин, бошқа мамлакатлар ҳам пул таркибида қимматбаҳо метал бор деган фикрдан воз кеча бошладилар. Биринчи банкноталар шундай пайдо бо'лди.

Қог'оз пулга о'тиш бир кечада содир бо'лмади. Анча вақт давомида металл тангалар ва банкноталар ёнма-ён муомалада бо'лди. Одамлар аста-секин ма'лум миқдордаги ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжат олтин ёки кумуш каби қулай то'лов воситаси бо'лиши мумкин деган фикрга ко'никиб қолишди. Бундан юз ёки икки юз йил олдин, аксарият валюталар ма'лум миқдордаги олтин ёки кумушга алмаштирилиши мумкин эди. Бугунги кунда эса бундай эмас.

Деярли барча миллий валюталар фиат пуллардир - уларнинг қиймати қог'оз ёки металлнинг қиймати билан эмас, балки уларни чиқарадиган ҳукуматга бо'лган ишонч билан белгиланади. Замонавий банкнотанинг деярли ҳеч қандай моддий қиймати ё'қ. Лекин у сизга товарлар ва хизматларни сотиб олиш имконини беради, чунки миллионлаб одамлар ҳар куни уни айирбошлаш воситаси сифатида ишлатишга рози бо'лишади. Пул ижтимоий шартномага айланди. Ва у билан товарларни, шу жумладан виртуалларни ҳам сотиб олиш мумкин. Масалан, Форехда сиз нефт ёки металларнинг о'зини эмас, балки деривативни - активнинг келажакдаги нархига бир хил пул тикишни сотиб оласиз.

**Нақд пулдан рақамлига**

Со'нгги бир неча о'н йилликлар пул тарихидаги энг тез о'згаришларни ко'рсатди. Бугунги кунда пулларнинг аксарияти фақат электрон шаклда мавжуд. Ко'пчилик одамлар учун уларнинг маоши ҳеч қачон нақд пулга айланмайди: у ҳисоб рақамига о'тказилади, банк тизимида сақланади ва кейин нақд пулсиз то'ловлар учун ишлатилади.

Шу билан бирга, то'лов инфратузилмасининг о'зи ҳам о'згармоқда. Бир неча о'н йиллар олдин бир неча кун давом этиши мумкин бо'лган пул о'тказмалари энди ко'пинча бир неча сония давом этади. Исте'молчилар учун бу технологиянинг табиий ривожланиши каби ко'ринади, аммо бунинг ортида пулнинг ролида туб о'згариш ётади: у шунчаки то'лов воситасидан ко'проқ нарсага, балки тезлик ва қулайлик қийматнинг о'зи каби муҳим бо'лган рақамли муҳитнинг бир қисмига айланиб бормоқда.

Кейинги босқич криптовалюталар эди. Уларнинг асосий фарқи ягона эмиссия марказининг ё'қлигидир. Ан'анавий валюталар марказий банклар томонидан чиқарилган бо'лса-да, криптовалюталар тақсимланган тармоқлар ва криптографик алгоритмларда ишлайди. Бугунги кунда энг машҳур криптовалюталар Битсоин ва стаблесоинлардир. Криптовалюта ан'анавий пулларнинг о'рнини боса олмади. У мавжуд молиявий тизим билан бирга ривожланиб, рақамли активларнинг янги синфига айланди. Ба'зилар криптовалютани инвестиция воситаси сифатида ко'ришади, бошқалари эса уни бойликни сақлаш ёки халқаро то'ловларни амалга оширишнинг муқобил усули сифатида ко'ришади. Одамларнинг 35 фоизи кундалик харидлар учун криптовалютадан фойдаланишни хоҳлашади (Битгет тадқиқоти).

Шу билан бирга, ба'зи мамлакатлар марказий банкларнинг рақамли валюталарини (СБДС) чиқармоқда. 41 та мамлакат уларни амалга ошириш бо'йича синов лойиҳаларини аллақачон бошлаган. Бироқ, яқин келажакда нақд пулнинг ё'қ бо'либ кетиши эҳтимолдан йироқ. Дунё бо'йлаб то'ловларнинг 46 фоизи улар ёрдамида амалга оширилади. О'збекистонда бу ко'рсаткич 53% ни ташкил қилади. Ко'пгина мамлакатларда банкноталар ва тангалар талабга эга бо'либ қолмоқда - захира то'лов воситаси, молиявий инклюзивлик воситаси ва алоқа, электр энергияси ёки банк инфратузилмасидан мустақил то'лов усули сифатида. Шунинг учун, бугунги кунда биз пулнинг бир шаклини бошқаси билан алмаштириш ҳақида эмас, балки уларнинг биргаликда мавжудлиги ҳақида гапирамиз.

Бир неча минг йилликлар давомида пул кундалик нарсалардан математик алгоритмларга айланди. Аммо мақсад эмас, балки шакл о'згарди. Пул қиймат о'лчови ва қийматни сақлаш воситаси бо'либ хизмат қилишда давом этмоқда. Эҳтимол, унинг ҳозирги шакли охирги шаклидан анча узоқдир.