Оловли дирижёр: Дилбар Абдураҳмонова таваллудининг 90 йиллигига

**Оловли дирижёр: Дилбар Абдураҳмонова таваллудининг 90 йиллигига**

Алишер Навоий номидаги Давлат академик Катта театри атоқли Дилбар Абдураҳмонова таваллудининг 90 йиллигига бағишланган «Унинг бутун ҳаёти – мусиқа» номли хотира кечасини тайёрламоқда. 19 сентябрь куни мамлакатнинг бош саҳнасида номи миллий дирижёрлик мактаби зафарининг рамзига айланган СССР халқ артисти, Давлат мукофотлари лауреатининг ижодий мероси ёдга олинади. Бу кеча шунчаки хотира белгиси эмас, балки мусиқий олами ҳамон қалбларда янграб келаётган афсонага жонли тегинишдир.

Ушбу кечада дирижёрлик пультида усталарнинг бутун бир туркуми жам бўлади: Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби Фазлиддин Ёқубжонов, Қорақалпоғистон халқ артисти Аида Абдуллаева ва халқаро танловлар лауреати Бобомурод Худойқулов. Тадбирнинг режиссёрлик партитурасини Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби Андрей Слоним тайёрлади, улар билан бир нафасда опера ва балет солистлари, А. Навоий номидаги ДАКТ симфоник оркестри ва хори чиқиш қилади. Бу кечанинг ҳар бир нотаси маэстро Абдураҳмонованинг вақт ва томошабинлар меҳри призмаси орқали қайта тикланган бетакрор истеъдодининг акс-садосига айланади.

Уни «оловли дирижёр» деб аташарди — ва бу шунчаки кўчма маънодаги қиёслаш эмас, балки моҳиятнинг аниқ таърифи эди. Шарқдаги биринчи аёл дирижёр, СССР халқ артисти Дилбар Абдураҳмонова 2018 йил 20 мартда вафот этди ва ўзидан кейин ҳеч қачон ўчмайдиган из қолдирди. Жорий йилнинг биринчи май куни у 90 ёшга тўлган бўларди. Унинг номи тарихга олтин ҳарфлар билан — Ўзбекистоннинг Миллий Бойлиги сифатида ёзилган.

### Санъат ибодатхонасига хизмат

Дилбар Ғуломовна учун Алишер Навоий номидаги Давлат академик опера ва балет театри шунчаки иш жойи эмас, балки у деярли 60 йил давомида санъатга хизмат қилган муқаддас ибодатхона эди. Оддий дирижёр-стажёрликдан бадиий раҳбарликкача бўлган йўлни босиб ўтиб, у ўзининг сўнгги юбилейини қалби жойлашган ерда — саҳнада кутиб олди. Опера, балет ва симфоник мусиқани ўз ичига олган ўша кечанинг дастури унинг мусиқий театрга бўлган муҳаббатининг мукаммал ифодасига айланди.

38 ёшида у довруғ қозонган театрнинг бош дирижёри, 64 та опера ва балет спектаклларининг мусиқий раҳбари бўлди. Унинг истеъдоди хорижда ҳам тан олинган: у Москвадаги Катта театр симфоник оркестрига, Миср ва Руминиядаги жамоаларга дирижёрлик қилган, Малайзияда опера ва балет театрини очган. Унинг ҳисобида «Дўстлик» ва «Фидокорона хизматлари учун» орденлари, «Шуҳрат» медали ва Греция фалсафа академияси томонидан берилган «XXI аср ер юзи фуқароси» унвони бор. Аммо, Дилбар Ғуломовнани билган ҳолда, ишонч билан айтиш мумкинки: барча унвонлар шунчаки ёқимли фон эди. У фақат битта унвонни фахр билан олиб юрарди — Мусиқачи.

### Афсонага айланган тандем

Абдураҳмонованинг ижро услуби нодир уйғунлик билан ажралиб турарди: юксак маънавият импровизация эҳтироси билан, силлиқланган техника эса нафис артистлик билан бирлашарди. Бу, айниқса, унинг режиссёр, Ўзбекистон ва Озарбайжон халқ артисти Фирудин Сафаров билан ижодий иттифоқида яққол намоён бўлди. Ўнлаб дурдона асарларни яратган ушбу тандем афсонага айланди. Улар фидокорона меҳнат қилиб, томошабинларга классиканинг янги, ёрқин талқинларини тақдим этишди: Ш. Гунонинг «Фауст», Ж. Вердининг «Травиата», «Трубадур», «Аида», «Отелло», Ж. Бизенинг «Кармен» ва бошқа кўплаб асарлар. Улар замонавийликни ҳам четлаб ўтмай, А. Петровнинг «Пётр Биринчи» ва С. Прокофьевнинг «Оловли фаришта» асарларини, шунингдек, Ўзбекистон композиторларининг операларини — С. Юдаковнинг «Майсаранинг иши», М. Бафоевнинг «Умар Хайём» асарларини саҳналаштиришди. Уларнинг 1984 йилдаги «Оловли фаришта» саҳналаштируви премьера спектаклларидан бирига Тошкентга махсус келган Евгений Светлановнинг ўзини ҳайратда қолдирди ва у буни Ўзбекистон пойтахти маданий ҳаётидаги воқеа деб атади.

Фирудин Сафаров ижодининг ушбу даврини ҳамиша ҳаётидаги энг бахтли дамлар сифатида эсларди. У билан бирга, гўё ягона организм каби, Дилбар Абдураҳмонова ижод қиларди. Уларнинг дуэти шунчаки ишчи ҳамкорлик эмас — бу мусиқа ва театрга бўлган эҳтирос билан бирлашган қалбларнинг ҳақиқий қўшилиши эди.

### Буюк аёлнинг кулис ортидаги ҳаёти

Бу буюк аёлнинг кулис ортида ҳайратланарли даражада иссиқ, меҳмондўст уйи бор эди. Дилбар Ғуломовна беҳад меҳмондўст уй бекаси эди. Мусиқада бўлгани каби, пазандаликда ҳам у ўзининг бетакрор дастини яратар, меҳмонларни хушбўй палов ёки оғизда эрийдиган мантилардан баҳраманд бўлишга мажбур қиларди. У ўткир ақл ва нозик ҳазил туйғусига эга эди, унинг маданият оламидан энг майда тафсилотларигача тўла ҳикоялари бебаҳо эди. Мулоқотда у унвонларни эмас, балки самимиятни қадрларди ва кўпчилик учун у билан шунчаки дўст бўлиш катта бахтдек туюларди.

### Дирижёрлик пультига йўл

Бундай миқёсдаги шахс ўз-ўзидан пайдо бўлмайди. Дилбар афсоналар оиласида туғилган: унинг отаси Ғулом Абдураҳмонов театрнинг етакчи солисти ва Сталин мукофоти лауреати бўлган ягона ўзбек артисти эди, онаси Зуҳра Файзиева эса болаларни тарбиялаб, фақат 60 ёшида саҳнага қайтган. Уларнинг уйида доимо мусиқа янграб турарди. Қизчага скрипка, фортепиано, чет тиллари ўргатилиб, меҳнатсеварлик ва тартиб-интизом сингдирилган. Аммо энг асосий мерос кучли ирода эди.

Болалигидан у нафақат мусиқа тинглади, балки чиқишлар ҳам қилди. Кичкина Дилбар чалган Глиэр номидаги мактаб скрипкачиларининг унисони унга табиий саҳна туйғусини берди — у ундан ҳеч қачон қўрқмасди. Навоий номидаги театр унинг иккинчи уйига айланди: у ҳар бир спектаклнинг партитурасини биларди ва ушбу улкан мусиқий организмда бош бўлишни орзу қиларди.

Дирижёрлик касбига йўл кутилмаганда бошланди. Мактаб оркестрининг концертмейстери бўла туриб, Дилбар илк бор қўлига дирижёрлик таёқчасини олди. Унинг раҳбари Н. Третьякова истеъдодли ўқувчини пайқаб қолди. Ўзи консерваторияда ушланиб қолган пайтларда репетицияларни ўтказишни унга ишониб топшириб, Дилбарга бебаҳо тажриба берди. Тез орада Н. Третьякова унга ҳисобот концертида чиқишни таклиф қилди. Ушбу чиқишга машҳур маэстро Ашрафий келди ва ўша куни биринчи марта қизчани дирижёрлик пультида кўрди. «Ким бўлишни хоҳлайсан?» — деб сўради ундан. «Дирижёр», — деб жавоб берди Дилбар. «Бу сирли касб сени нимаси билан жалб қилади?» — «Оркестрни ягона соз каби янгратишга мажбур қилмоқчиман!» — деб юборди у. «Бу менинг ҳаётимда ҳал қилувчи рол ўйнади», — деб эслаган эди кейинчалик Дилбар Ғуломовна.

### Мерос ва абадий хотира

Номи Ўзбекистон мусиқасидаги бутун бир давр билан узвий боғлиқ бўлган шахс — Мухтор Ашрафий билан танишув Абдураҳмонова ҳаётида муҳим босқич бўлди. У консерваторияга қабул қилинди ва у ерда ўзи учун бир йўла иккита асосий мутахассисликни эгаллашга қарор қилди: М. А. Ашрафийнинг синчков раҳбарлиги остида опера-симфоник дирижёрлиги синфи ва машҳур П. С. Столярскийнинг шогирди, ажойиб мусиқачи Б. А. Титель дарс берган скрипка синфи. Ашрафий дирижёрларнинг бутун бир авлодини тарбиялади, аммо айнан шу шогирди унинг ишининг муносиб давомчиси бўлди.

Йиллар ўтди ва шогирд устози билан тенглашди. Маэстро Абдураҳмонова таёқчасини кўтарганда, томошабинлар бошқа дирижёрлар борлигини унутардилар. Унинг иши пластик жиҳатдан шунчалик мукаммал эдики, уни балет билан қиёслаш мумкин эди. У ажойиб хотирага ва саҳнада ҳамда оркестрда содир бўлаётган ҳар бир детални назорат қилган ҳолда, спектакл ичида яшаш қобилиятига эга эди.

Мусиқа яратиладиган самони ушлаб турган кариатидалардан бири — Дилбар Ғуломовнанинг орамизда йўқлиги оғир ва аламлидир. У чин дилдан ишонарди: буюк ўтмиши билан ҳақли равишда фахрланадиган жонажон Катта театрнинг келажаги буюкдир. Ва тақдири бутунлай унинг тарихи билан боғлиқлигидан беҳад бахтли эди. Аллақачон оғир касал бўлиб, юриши қийинлашган пайтда ҳам, ўзига хос оптимизм билан келажакдаги саҳналаштиришлар ва премьераларнинг ижодий режалари билан ўртоқлашарди, гўё ўзига иложи борича узоқ вақт касбда қолишни тилаётгандек эди. Унинг олови ҳатто хасталик қаршисида ҳам ўчмади.

2018 йил 20 март куни унинг ҳаёти куйи абадий сукутга чўмди. Фирудин Саттарович алмаштириб бўлмас ҳаммуаллиф, содиқ дўст ва илҳом парисининг йўқотилишини оғир бошдан кечирди. 2024 йил 26 июлда эса унинг ўз тақдири ипи ҳам узилди. Ўзбек опера ва балет театри ритми билан бир хилда урган икки титан, икки қалб бу дунёни тарк этди. Улар бутун ҳаётини саҳнага бағишлаб, ушбу санъат ибодатхонаси учун ҳақиқий йўлчи юлдуз, унинг виждони ва камертонига айландилар. Уларнинг номлари — санъатга садоқат синоними, ижодий иттифоқи эса шеърлар битиладиган афсонадир.

Дилбар Ғуломовна Абдураҳмонова бўлган ҳодисанинг миқёсини фақат икки сўз билан ифодалаш мумкин: Миллий Бойлик. У тарихга кетди, у ерда унинг номи абадий олтин ҳарфлар билан ёзилган. У ягона ва бетакрор эди — бу дунёда энди бундай уста, бундай қалб йўқ ва бўлмайди ҳам. Бўлажак юбилей кечаси оркестрнинг ҳар бир нотасида, ҳар бир нафасида, мусиқада яшаётган мерос қолдирган ушбу аёлнинг улуғворлигини ёдга солади. Унинг куйи узилиб қолмади — у абадиятга сингиб, боқийликнинг бир қисмига айланди.